عصر تاریک یونان (Yunan Karanlık Çağı) دوره‌ای از دگرگونی بود که پس از آغاز فروپاشی کاخهای میسنی (Miken) در حدود 1200 پیش از میلاد شکل گرفت. معمولاً آن را تقریباً از 1180 تا 800 پیش از میلاد یا از 1100 تا 750 پیش از میلاد تاریخ‌گذاری میکنند. نظام اداری کاخها و خط ب، یا خطی ب (Linear B)، از سرزمین اصلی یونان (Yunanistan) ناپدید شدند. شمار و وسعت سکونتگاه‌ها هم کاهش یافت. بااین‌حال، در جریان سازماندهی دوباره جوامع، مکان‌هایی مانند لفکندی (Lefkandi) ثروت و ارتباطات برون‌مرزی خود را حفظ کردند.
چطور دوره‌ای که با کوچک‌تر شدن سکونتگاه‌ها شناخته می‌شود، بنایی عظیم به ابعاد 50 × 13.8 متر هم پدید آورد؟ لفکندی این پرسش را پیش روی شما می‌گذارد. اگر بناها، گورها و اشیای وارداتی آن را دنبال کنید، می‌توانید هم آنچه را پس از فروپاشی کاخها از دست رفت ببینید و هم شکلگیری ساختارهای اجتماعی تازه را.
عصر تاریک یونان را چگونه تاریخ‌گذاری میکنند و چرا مرزهای زمانی آن متفاوت است؟
برای عصر تاریک یونان یک بازه زمانی مورد توافق همگان وجود ندارد. ویکی‌پدیای انگلیسی تقریباً 1180 تا 800 پیش از میلاد را به کار می‌برد. ویکی‌پدیای ترکی این دوره را حدود 1100 تا 750 پیش از میلاد قرار میدهد. این دو بازه هم‌پوشانی دارند. بااین‌حال، تفاوت مرزهایشان نشان میدهد که برای فهم تاریخ‌های همراه این عنوان باید زمینه دورهبندی را هم بدانید.
پژوهش آنتونیس کوتسوناس (Antonis Kotsonas) در 2016 دامنه گسترده‌تری از انتخاب‌های پژوهشگران را ثبت کرده است. برخی آغاز دوره را حدود 1200 پیش از میلاد و برخی حدود 1125 تا 1100 پیش از میلاد دانسته‌اند. پایان‌های پیشنهادی نیز در نقاط مختلفی میان 900 و 700 پیش از میلاد قرار می‌گیرند. بنابراین شما باید بررسی کنید که هر گاه‌شماری بر کدام تغییر تاریخی یا باستان‌شناختی تکیه دارد.
مرزهای زمانی فرق میکنند، چون هر دسته‌بندی بر شواهد متفاوتی تأکید دارد. برخی از فروپاشی کاخها آغاز میکنند. برخی دیگر استفاده از آهن یا سبکهای سفالگری را مبنا می‌گیرند. کوتسوناس توضیح میدهد که این الگوها بخش‌های متفاوتی از فاصله 1200 تا 700 پیش از میلاد را پوشش میدهند. آن‌ها گذشته را دقیقاً به یک شکل تقسیم نمی‌کنند.
نام دوره هم محل بحث است. برخی پژوهشگران «عصر آهن آغازین» را ترجیح میدهند، چون عنوان «عصر تاریک» معنایی از افول را القا می‌کند. کوتسوناس دریافت که هر دو اصطلاح همچنان در انتشارات دانشگاهی به کار می‌روند. تدفینهای غنی لفکندی کمک میکنند بفهمیم چرا نمی‌توان تصویری یکسره تاریک از این دوره ارائه کرد.
فروپاشی کاخها چه اثری بر نوشتن، سکونتگاه‌ها و تجارت گذاشت؟
کاخهای میسنی همگی در یک لحظه از میان نرفتند. فروپاشی آن‌ها حدود 1200 پیش از میلاد آغاز شد و طی چند دهه ادامه یافت. این فاصله زمانی اهمیت دارد: پایان نظام کاخی یک فرایند بود و شواهد باستان‌شناختی تغییرات را در طول همین فرایند ثبت میکنند.
یکی از گسست‌های روشن به نوشتن مربوط می‌شود. کارگزاران اداری کاخها برای ثبت اطلاعات به زبان یونانی از خط ب استفاده می‌کردند. پس از فروپاشی نظام کاخی، کاربرد آن در سرزمین اصلی یونان پایان یافت. ناپدید شدن این خط نشانه از میان رفتن شیوه مشخصی از کار اداری است که به کاخها وابسته بود.
شواهد سکونتگاهی تغییر عمده دیگری را نشان میدهند. پس از فروپاشی، شمار و وسعت سکونتگاه‌ها کاهش یافت. باستان‌شناسان این الگو را نشانه کاهش جمعیت می‌دانند. این تفسیر بر الگوی سکونتگاهی باقی‌مانده تکیه دارد؛ نباید از آن نتیجه گرفت که تک‌تک جوامع به شکلی یکسان متروک شدند.
جهان تجاری پیشین گسترده بود. بنا بر توضیح موزه هنر متروپولیتن (Metropolitan Sanat Müzesi)، پیش از ویرانی‌هایی که به تمدن کاخی پایان دادند، کالاها و ارتباطات تجاری میسنی از اسپانیا (İspanya) تا شام (Levant) می‌رسیدند. این گستره جغرافیایی به شما نشان میدهد که شواهد دوره‌های بعد را باید در مقایسه با چه شبکه‌هایی سنجید.
در لفکندی، اشیای تجملی شرق مدیترانه (Doğu Akdeniz) و سفال‌های وارداتی در تدفینهای سده‌های دهم و نهم پیش از میلاد دیده می‌شوند. این اشیا ادعای قطع ارتباط همه جوامع یونانی با جهان بیرون را به چالش میکشند. آن‌ها از تداوم ارتباطات در یک مرکز مهم خبر میدهند. اما ثابت نمی‌کنند که نظام تجاری پیشین کاخها دست‌نخورده باقی مانده بود.
کاوش‌های لفکندی چگونه روایت افول همگانی را به چالش کشیده‌اند؟
لفکندی در جزیره اوبویا (Eğriboz)، میان خالکیس (Halkis) و ارتریای (Eretria) باستان قرار دارد. خلیج‌های دو سوی سکونتگاه زروپولیس (Kseropolis) بندرگاه‌هایی طبیعی تشکیل میدهند. لفکندی–زروپولیس پس از حدود 1200 پیش از میلاد اهمیت ویژه‌ای یافت. بنابراین رشد آن مستقیماً در دوره پس از فروپاشی کاخها جای می‌گیرد.
کاوش‌ها در 1964 به سرپرستی مروین پاپهام (Mervyn Popham) و هیو ساکت (Hugh Sackett)، از طریق مدرسه بریتانیایی آتن (Atina İngiliz Okulu)، آغاز شدند. گورستان‌ها تقریباً بازه 1050 تا 825 پیش از میلاد را پوشش میدهند. محتویات آن‌ها شواهد مستقیم باستان‌شناختی از ثروت مادی در سده‌هایی به دست میدهند که اغلب زیر عنوان عصر تاریک یونان قرار می‌گیرند.
برجسته‌ترین نمونه معماری، بنای عظیم تومبا (Toumba) است. این بنا در میانه سده دهم پیش از میلاد ساخته شد و ابعاد آن 50 × 13.8 متر بود. بزرگی آن هر روایتی را پیچیده می‌کند که ناپدید شدن کاخهای میسنی را برابر با پایان همه ساخت‌وسازهای بلندپروازانه بداند.
گورها این چالش را روشن‌تر میکنند. در گورستان تومبا سلاح، زیورآلات و اشیایی با منشأ خاور نزدیک (Yakın Doğu) و مصر (Mısır) پیدا شده‌اند. گروه کاوش این یافتهها را نشانه وجود نخبگان حاکم محلی و ثروتمند می‌داند. این شواهد هم به دارایی‌های ارزشمند مربوط‌اند و هم به تفاوت جایگاه افراد در جامعه.
لفکندی شواهد گسترده‌تر درباره کاهش شمار و وسعت سکونتگاه‌ها را کنار نمی‌زند. نشان میدهد که افول در همه‌جا یکسان نبود. ساخت بناهای عظیم و وجود کالاهای وارداتی در کنار تغییرات گسترده‌تر مرتبط با پایان کاخها ادامه داشت. هر توضیحی درباره این دوره باید هر دو الگو را در بر بگیرد.
سکونتگاه‌ها و شیوههای تازه سازماندهی اجتماعی چگونه شکل گرفتند؟
در لفکندی، بازسازی با استفاده مستقیم از سازه‌های قدیمی همراه بود. کاوش‌های 2007 مشخص کردند که یک مگارون متعلق به عصر آهن آغازین، بخشی از دیوارهای بنایی قدیمی‌تر از دوره هلادی متأخر IIIC را در خود جای داده بود. پس گذار میان دوره‌ها با تداوم فیزیکی درون سکونتگاه هم همراه بود.
بنای قدیمی‌تر دست‌کم 12 × 5.5 متر ابعاد داشت. اندازه اتاق اصلی آن 7.5 × 5.5 متر بود. برای نزدیک شدن به زندگی روزمره، تصور کنید خانه‌ای را بازسازی می‌کنید و دیوارهای قابل استفاده آن را نگه می‌دارید. لفکندی نمونه‌ای واقعی و باستان‌شناختی از استفاده ساخت‌وساز بعدی از بخش‌های بنای پیشین است. تغییر دوره به این معنا نبود که هر ساختمان باید از صفر ساخته شود.
چیدمان تدفین‌ها تصویر دیگری از سازمان اجتماعی به دست میدهد. پس از آنکه بنای تومبا و گورهای مرکزی آن زیر یک تپه تدفینی پوشانده شدند، فضای جلوی ورودی شرقی آن به گورستان تبدیل شد. بنابراین تدفینهای بعدی در فضایی انجام گرفتند که پیوند نزدیکی با بنای عظیم پیشین داشت.
کاوشگران پیشنهاد میکنند که افراد دفن‌شده در بیرون شاید به همان گروه خویشاوندی، یا اویکوس (oikos)، افراد دفن‌شده در داخل تعلق داشتند. این همچنان یک تفسیر است و رابطه خانوادگی اثبات‌شده‌ای نیست. ارتباط مکانی دیده می‌شود؛ اما این چیدمان به‌تنهایی روابط زیستی دقیق را ثابت نمی‌کند.
موزه متروپولیتن دوره هندسی را تقریباً 1050 تا 700 پیش از میلاد تاریخ‌گذاری می‌کند. این موزه آن سده‌ها را زمان شکلگیری دولتشهرها، نیایشگاههای بزرگ و جشنوارههای سراسری یونانی توصیف می‌کند. این تحولات با چند تعریف پیشنهادی از عصر تاریک یونان هم‌پوشانی دارند. بنابراین سازمان‌یابی دوباره بخشی از خود این دوره بود.
نوشتن نیز در قالبی متفاوت پدیدار شد. حدود 800 پیش از میلاد، الفبای یونانی با اقتباس از خط فنیقی (Fenike) شکل گرفت. این رخداد احیای خط ب نبود. در لفکندی–زروپولیس، بناهای دوره هندسی متأخر نمونه‌های اولیه نوشته‌های خراشیده‌شده با الفبای اوبویایی را به دست داده‌اند. در کنار آن‌ها شواهد تولید اشیای مفرغی هم وجود دارد.
خط زمانی
- حدود 1200 پیش از میلاد: فروپاشی کاخها آغاز می‌شود و لفکندی–زروپولیس اهمیت پیدا می‌کند.
- حدود 1100 پیش از میلاد: یک کراتر مفرغی در قبرس (Kıbrıs) ساخته می‌شود؛ این ظرف بعدها در تومبا برای نگهداری بقایای سوزانده‌شده به کار می‌رود.
- تقریباً 1050 تا 825 پیش از میلاد: بازه زمانی‌ای که گورستان‌های لفکندی نمایندگی میکنند.
- میانه سده دهم پیش از میلاد: بنای عظیم تومبا ساخته می‌شود.
- حدود 800 پیش از میلاد: الفبای یونانیِ اقتباس‌شده از خط فنیقی پدیدار می‌شود.
- 1964: پاپهام و ساکت کاوش در لفکندی را آغاز میکنند.
- 2007: کاوش‌ها استفاده دوباره از دیوارها را میان بناهای عصر مفرغ و عصر آهن آغازین ثبت میکنند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
دو گودال تدفین مرکزی، تصویری شخصی‌تر از بنای تومبا به دست میدهند. یکی حاوی بقایای سوزانده‌شده مردی با جنگ‌افزار و اسکلت زنی با زیورآلات بود. دیگری بقایای چهار اسب را در خود داشت. این تدفین‌ها درون همان بنای عظیم قرار داشتند.
بنا بر توضیح موزه ملی باستان‌شناسی آتن (Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi)، خاکستر مرد را در یک کراتر مفرغی گذاشته بودند که حدود 1100 پیش از میلاد در قبرس ساخته شده بود. این ظرف هنگام قرار گرفتن در گور، خود شیئی قدیمی بود. زمان ساخت آن و استفاده بعدی‌اش در تدفین به دو مقطع متفاوت از تاریخ این شیء تعلق دارند.
یک پارچه کتانی بزرگ هم درون ظرف تدفینی باقی مانده بود. این پارچه کناره‌های دوخته‌شده، ریشه و نوارهایی با نقش‌های هندسی داشت. اگر شما هنگام تصور این تدفین‌ها فقط به سلاح و زیورآلات فلزی فکر می‌کنید، پارچه باقی‌مانده شاهدی از ماده دیگری است که در مجموعه تدفین حضور داشت.
کاوش‌های سکونتگاه سازه‌ای بسیار کوچک‌تر را هم آشکار کردند: یک جعبه خشتی به ابعاد 70 × 40 سانتی‌متر. این جعبه با گذار از عصر مفرغ به عصر آهن مرتبط بود. درون آن تکه‌های سفال و حدود شش صدف مورکس وجود داشت که در معرض حرارت زیاد قرار گرفته بودند. محتویات گزارش‌شده مشخص‌اند، هرچند کارکرد قطعی جعبه را روشن نمی‌کنند.
یافته دیگری سکونتگاه را به آماده‌سازی غذا پیوند میدهد. استخوان‌های جانوری دارای آثار برش از محوطه‌ای روباز با کف قلوه‌سنگی به دست آمدند که تاریخ آن تقریباً سده دهم پیش از میلاد است. کارشناس این حوزه، ای. کریستودولو (E. Christodoulou)، آن‌ها را با فعالیت احتمالی قصابی مرتبط دانست. لفکندی در کنار گورهای عظیم، رد کارهای روزمره مرتبط با بقایای جانوران را هم حفظ کرده است.
پرسش‌های متداول
آیا عصر تاریک یونان کاملاً بدون نوشتن بود؟
پس از فروپاشی کاخها، کاربرد خط ب در سرزمین اصلی یونان پایان یافت. حدود 800 پیش از میلاد، الفبای یونانی با اقتباس از خط فنیقی پدید آمد. بنابراین این دوره هم از میان رفتن ثبت اسناد کاخی را در بر می‌گیرد و هم پیدایش نظام نوشتاری دیگری را.
آیا همه جوامع یونانی فقیر و منزوی بودند؟
بنای عظیم تومبا، زیورآلات و سفال‌های وارداتی لفکندی با تصور فقر و انزوای همگانی سازگار نیستند. شواهد آن ثابت میکنند که در برخی جوامع ثروت و ارتباطات برون‌مرزی وجود داشت، حتی زمانی که در مقیاسی گسترده‌تر شمار و وسعت سکونتگاه‌ها کاهش یافته بود.
آیا کاخهای میسنی در یک سال فروپاشیدند؟
فروپاشی حدود 1200 پیش از میلاد آغاز شد و چند دهه ادامه یافت. در نظر گرفتن آن به‌عنوان یک فرایند با این گاه‌شماری سازگارتر است تا اینکه پایان همه کاخها را به یک سال نسبت بدهیم.
پس از نظام کاخی چه چیزهایی شکل گرفت؟
لفکندی شواهدی از استفاده دوباره از بناها، نخبگان محلی ثروتمند و سپس نوشتن با الفبا به دست میدهد. موزه متروپولیتن همچنین شکلگیری دولتشهرها، نیایشگاههای بزرگ و جشنوارههای سراسری یونانی را در بازه تقریبی 1050 تا 700 پیش از میلاد قرار میدهد.
منابع
- ویکی‌پدیا — عصر تاریک یونان tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — عصر تاریک یونان en.wikipedia.org
- آنتونیس کوتسوناس، مجله آمریکایی باستان‌شناسی — سیاست دورهبندی و باستان‌شناسی یونان آغازین ajaonline.org
- موزه هنر متروپولیتن — هنر یونان: از پیش از تاریخ تا دوره کلاسیک resources.metmuseum.org
- دانشگاه آکسفورد — کاوش‌ها در لفکندی lefkandi.classics.ox.ac.uk
- دانشگاه آکسفورد — بنای دوره پیش‌هندسی و گورستان تومبا lefkandi.classics.ox.ac.uk
- موزه ملی باستان‌شناسی، آتن — کراترِ خاکستردانِ فرمانروای لفکندی namuseum.gr
- موزه ملی باستان‌شناسی، آتن — برنامه مطالعه پارچه لفکندی namuseum.gr
- دانشگاه آکسفورد — فصل کاوش 2007 لفکندی–زروپولیس، منطقه I lefkandi.classics.ox.ac.uk
- دانشگاه آکسفورد — گورستان‌ها lefkandi.classics.ox.ac.uk
FAQ
عصر تاریک یونان چه زمانی بود؟
بازههای رایج برای این دوره تقریباً 1180 تا 800 پیش از میلاد و 1100 تا 750 پیش از میلاد هستند. مرزهای زمانی متفاوتاند، چون پژوهشگران از نشانههای مختلفی مانند فروپاشی کاخها، استفاده از آهن و سبکهای سفالگری برای دورهبندی استفاده میکنند.
پس از فروپاشی کاخهای میسنی چه بر سر نوشتن آمد؟
خط ب، که کارگزاران اداری کاخها برای ثبت زبان یونانی به کار میبردند، در سرزمین اصلی یونان از کاربرد افتاد. حدود 800 پیش از میلاد، الفبای یونانی با اقتباس از خط فنیقی پدید آمد.
چرا لفکندی اهمیت دارد؟
در لفکندی شواهدی از ساخت بناهای عظیم، تدفینهای غنی و اشیای وارداتی پس از فروپاشی کاخها باقی مانده است. این یافتهها تصور فقر و انزوای همه جوامع یونانی را به چالش میکشند.
آیا عصر تاریک یونان به شکلگیری شیوههای تازه سازماندهی اجتماعی انجامید؟
گورهای لفکندی از وجود نخبگان محلی ثروتمند خبر میدهند و استفاده دوباره از بناها نشاندهنده تداوم میان دورههاست. موزه متروپولیتن شکلگیری دولتشهرها، نیایشگاههای بزرگ و جشنوارههای سراسری یونانی را در بازه تقریبی 1050 تا 700 پیش از میلاد قرار میدهد.
Image: Centaur Chiron of Lefkandi, Archaeological museum of Eretria, Greece.jpg — Jebulon, CC0
