Yunan qaranlıq dövrü (Yunan Karanlık Çağı) Miken saraylarının təxminən e.ə. 1200-cü ildə dağılmağa başlamasından sonrakı dəyişikliklər dövrü idi. Adətən təxminən e.ə. 1180–800 və ya e.ə. 1100–750-ci illərə aid edilir. Yunanıstanın materik hissəsində saray idarəçiliyi və Xətti B yazısı yox oldu. Yaşayış məskənlərinin sayı və ölçüsü azaldı. Bununla belə, icmalar yenidən təşkilatlanarkən Lefkandi kimi yerlərdə sərvət və dənizaşırı əlaqələr qorunub saxlandı.
Yaşayış məskənlərinin kiçilməsi ilə səciyyələnən bir dövrdə 50 × 13.8 metr ölçüsündə monumental bina necə tikilə bilərdi? Lefkandi bu sualı önə çıxarır. Siz buradakı binaları, qəbirləri və xaricdən gətirilmiş əşyaları izləməklə həm sarayların süqutundan sonrakı itkiləri, həm də yeni ictimai strukturların inkişafını görə bilərsiniz.
Yunan qaranlıq dövrü hansı tarixlərə aid edilir və sərhədləri niyə dəyişir?
Yunan qaranlıq dövrünün hamı tərəfindən qəbul edilmiş vahid tarix aralığı yoxdur. İngiliscə Vikipediya təxminən e.ə. 1180–800-cü illəri göstərir. Türkcə Vikipediya isə dövrü təxminən e.ə. 1100–750-ci illərə aid edir. Bu aralıqlar üst-üstə düşür. Lakin başlanğıc və son tarixlərdəki fərqlər göstərir ki, bu ada bağlanan tarix müvafiq izahla verilməlidir.
Antonis Kotsonasın 2016-cı il tədqiqatı elmi ədəbiyyatda daha geniş tarix seçimlərini qeydə alır. Tədqiqatçılar başlanğıcı təxminən e.ə. 1200-cü ilə və ya təxminən e.ə. 1125–1100-cü illərə aid ediblər. Təklif olunan son tarixlər e.ə. 900–700-cü illər arasında dəyişir. Buna görə siz konkret xronologiyanın hansı tarixi və ya arxeoloji dəyişikliyə əsaslandığını yoxlamalısınız.
Sərhədlər dəyişir, çünki təsnifatlarda fərqli dəlillər ön plana çıxarılır. Bəziləri sarayların süqutundan başlayır. Digərləri dəmirdən istifadəyə və ya saxsı üslublarına diqqət yetirir. Kotsonas izah edir ki, bu sxemlər e.ə. 1200–700-cü illər arasındakı zamanın fərqli hissələrini əhatə edir. Keçmişi tam eyni şəkildə dövrlərə bölmürlər.
Dövrün adı da mübahisəlidir. Bəzi tədqiqatçılar “Erkən Dəmir dövrü” ifadəsini üstün tuturlar. Çünki “qaranlıq dövr” adı tənəzzül mənası daşıyır. Kotsonas hər iki terminin elmi nəşrlərdə işlənməyə davam etdiyini müəyyənləşdirib. Lefkandinin zəngin dəfnləri dövrü qeyd-şərtsiz qaranlıq kimi təsvir etməyin niyə çətin olduğunu anlamağa kömək edir.
Sarayların süqutu yazıya, yaşayış məskənlərinə və ticarətə necə təsir etdi?
Miken saraylarının hamısı eyni anda süqut etmədi. Dağılma təxminən e.ə. 1200-cü ildə başladı və onilliklər boyu davam etdi. Bu zaman müddəti əhəmiyyətlidir: saray sisteminin sonu bir proses idi. Arxeoloji dəlillər də həmin proses boyunca baş verən dəyişiklikləri qeydə alır.
Aydın qırılmalardan biri yazı ilə bağlıdır. Saray məmurları yunan dilində qeydlər aparmaq üçün Xətti B yazısından istifadə edirdilər. Saray sistemi dağıldıqdan sonra Yunanıstanın materik hissəsində bu yazının istifadəsi dayandı. Onun yox olması saraylara bağlı konkret bir idarəçilik təcrübəsinin itirilməsini göstərir.
Yaşayış məskənlərinə dair dəlillər başqa böyük dəyişikliyi göstərir. Süqutdan sonra məskənlərin sayı və ölçüsü azaldı. Arxeoloqlar bunu əhali azalmasının göstəricisi kimi şərh edirlər. Bu şərh dövrümüzə çatan məskunlaşma mənzərəsinə əsaslanır. Lakin buradan hər icmanın eyni şəkildə tərk edildiyi nəticəsi çıxarılmamalıdır.
Əvvəlki ticarət dünyası geniş ərazini əhatə edirdi. Metropoliten İncəsənət Muzeyinə görə, saray sivilizasiyasına son qoyan dağıntılardan əvvəl Miken malları və ticarət əlaqələri İspaniyadan Levanta qədər uzanırdı. Bu coğrafi genişlik sizə sonrakı dəlilləri hansı əlaqələr şəbəkəsi ilə müqayisə etməli olduğunuzu göstərir.
Lefkandidə e.ə. X və IX əsrlərə aid dəfnlərdə Şərqi Aralıq dənizi bölgəsindən gətirilmiş dəbdəbəli əşyalar və idxal saxsı qablar tapılıb. Bu əşyalar bütün yunan icmalarının xarici aləmdən təcrid olunduğu iddiasını şübhə altına alır. Onlar mühüm bir mərkəzdə əlaqələrin davam etdiyini göstərir. Lakin əvvəlki saray ticarət sisteminin bütöv şəkildə qorunduğunu sübut etmir.
Lefkandi qazıntıları ümumi tənəzzül təsəvvürünü necə dəyişib?
Lefkandi Evbeya (Eğriboz) adasında, qədim Xalkida (Halkis) ilə Eretriya (Eretria) arasında yerləşir. Kseropolis məskəninin hər iki tərəfindəki körfəzlər təbii limanlar yaradır. Lefkandi-Kseropolis təxminən e.ə. 1200-cü ildən sonra xüsusi əhəmiyyət qazandı. Beləliklə, onun inkişafı birbaşa sarayların süqutundan sonrakı dövrə təsadüf edir.
Qazıntılar 1964-cü ildə Afinadakı Britaniya Məktəbinin xətti ilə Mervyn Popham və Hugh Sackettin rəhbərliyi altında başladı. Qəbiristanlıqlar təxminən e.ə. 1050–825-ci illəri əhatə edir. Onların tapıntıları çox vaxt Yunan qaranlıq dövrünə daxil edilən əsrlərdə maddi sərvətin mövcudluğuna dair birbaşa arxeoloji dəlillər verir.
Ən güclü memarlıq nümunəsi Tumbadakı (Toumba) monumental binadır. E.ə. X əsrin ortalarında tikilən bu binanın ölçüləri 50 × 13.8 metr idi. Onun miqyası Miken saraylarının yox olmasını bütün iddialı tikinti fəaliyyətinin dayanması kimi təqdim edən izahları çətinləşdirir.
Qəbirlər bu mənzərəni daha da konkretləşdirir. Tumba qəbiristanlığında silahlar, zinət əşyaları, Yaxın Şərq və Misir mənşəli əşyalar tapılıb. Qazıntı qrupu bunları zəngin yerli hakim elitaların əlamətləri kimi şərh edir. Dəlillər həm qiymətli əşyalardan, həm də icma daxilindəki fərqlərdən xəbər verir.
Lefkandi yaşayış məskənlərinin sayının və ölçüsünün azalmasına dair ümumi dəlilləri aradan qaldırmır. O, tənəzzülün hər yerdə eyni getmədiyini göstərir. Monumental tikililər və idxal malları sarayların sonu ilə bağlı daha geniş dəyişikliklərlə yanaşı mövcud idi. Dövrün hər hansı izahı hər iki mənzərəni nəzərə almalıdır.
Yeni yaşayış məskənləri və ictimai təşkilatlanma formaları necə inkişaf etdi?
Lefkandidə yenidən tikinti zamanı köhnə tikililərdən birbaşa istifadə olunurdu. 2007-ci il qazıntıları müəyyənləşdirdi ki, Erkən Dəmir dövrünə aid bir meqaron özündən əvvəlki Son Hellada IIIC binasının bəzi divarlarını özündə birləşdirib. Deməli, dövrlər arasındakı keçid məskənin tikililərində fiziki davamlılığı da əhatə edirdi.
Əvvəlki binanın ölçüləri ən azı 12 × 5.5 metr idi. Əsas otağı 7.5 × 5.5 metr ölçüsündə idi. Gündəlik həyatla əlaqə qurmaq üçün siz evinizi təmir edərkən yararlı divarları saxladığınızı düşünə bilərsiniz. Lefkandi sonrakı tikintidə əvvəlki tikili hissələrinin istifadəsinə dair həqiqi arxeoloji nümunə təqdim edir. Dövrün dəyişməsi hər binanın sıfırdan tikilməsini tələb etmirdi.
Dəfnlərin yerləşməsi ictimai təşkilatlanmaya başqa tərəfdən baxmağa imkan verir. Tumba binası və onun mərkəzi qəbirləri kurqanla örtüldükdən sonra şərq girişinin qarşısındakı sahə qəbiristanlığa çevrildi. Beləliklə, sonrakı dəfnlər əvvəlki monumental tikili ilə sıx bağlı bir məkanda yerləşirdi.
Qazıntı aparan tədqiqatçılar çöldə dəfn olunanların içəridəki insanlarla eyni qohumluq qrupuna, yaxud oikosa mənsub ola biləcəyini irəli sürürlər. Bu, təsdiqlənmiş ailə əlaqəsi deyil, şərh olaraq qalır. Məkan əlaqəsi görünür. Lakin dəfnlərin bu cür yerləşməsi dəqiq bioloji qohumluğu öz-özlüyündə sübut etmir.
Metropoliten Muzeyi Həndəsi dövrü təxminən e.ə. 1050–700-cü illərə aid edir. Muzey bu əsrləri şəhər-dövlətlərin, böyük müqəddəs məkanların və ümumyunan şənliklərinin formalaşdığı zaman kimi təsvir edir. Bu inkişaflar Yunan qaranlıq dövrü üçün təklif olunan bir neçə tarixlə üst-üstə düşür. Beləliklə, yenidən təşkilatlanma dövrün özünün bir hissəsinə çevrilir.
Yazı da fərqli formada meydana çıxdı. Təxminən e.ə. 800-cü ildə Finikiya yazısının uyğunlaşdırılması ilə yunan əlifbası yarandı. Bu, Xətti B yazısının dirçəlişi deyildi. Lefkandi-Kseropolisdə Son Həndəsi dövr binalarında Evbeya əlifbası ilə yazılmış erkən qraffitilər tapılıb. Həmin tikililərdən tunc əşya istehsalına dair dəlillər də əldə olunub.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 1200-cü il: Sarayların süqutu başlayır və Lefkandi-Kseropolis əhəmiyyət qazanır.
- Təxminən e.ə. 1100-cü il: Kiprdə tunc krater hazırlanır; sonralar Tumbada yandırılmış insan qalıqları onun içinə qoyulur.
- Təxminən e.ə. 1050–825-ci illər: Lefkandi qəbiristanlıqlarının təmsil etdiyi tarix aralığı.
- E.ə. X əsrin ortaları: Monumental Tumba binası tikilir.
- Təxminən e.ə. 800-cü il: Finikiya yazısından uyğunlaşdırılmış yunan əlifbası meydana çıxır.
- 1964: Popham və Sackett Lefkandidə qazıntılara başlayırlar.
- 2007: Qazıntılar Tunc dövrü və Erkən Dəmir dövrü binaları arasında divarlardan təkrar istifadəni sənədləşdirir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Mərkəzdəki iki qəbir çuxuru Tumba binasındakı dəfnlərin fərdi tərəfini göstərir. Birində silahlı kişinin yandırılmış qalıqları və zinət əşyaları olan qadının skeleti vardı. Digərində dörd atın qalıqları yerləşirdi. Bu dəfnlərin hamısı eyni monumental tikilinin daxilində idi.
Afinadakı Milli Arxeologiya Muzeyinə görə, kişinin külü təxminən e.ə. 1100-cü ildə Kiprdə hazırlanmış tunc kraterə qoyulmuşdu. Qəbrə yerləşdiriləndə qab artıq köhnə idi. Onun hazırlanma tarixi və sonralar dəfndə istifadəsi əşyanın tarixində ayrı-ayrı məqamlara aiddir.
Dəfn qabının içində böyük bir kətan parça da qorunub qalmışdı. Onun yanları tikilmişdi, saçaqları və həndəsi naxışlı zolaqları vardı. Siz bu dəfnləri təsəvvür edərkən yalnız silahları və metal zinət əşyalarını düşünürsünüzsə, qorunmuş parça dəfn əşyaları arasında başqa bir materialın da olduğunu göstərir.
Məskəndəki qazıntılar daha kiçik bir qurğunu üzə çıxardı: ölçüləri 70 × 40 santimetr olan çiy kərpic qutu. Tunc dövründən Dəmir dövrünə keçidlə əlaqələndirilən bu qutuda saxsı qırıqları və yüksək hərarətə məruz qalmış təxminən altı mureks qabığı vardı. Qutunun içindəkilər dəqiq təsvir edilsə də, bunlar onun funksiyasını qəti müəyyənləşdirmir.
Başqa bir tapıntı məskəni qida hazırlanması ilə əlaqələndirir. Təxminən e.ə. X əsrə aid, çınqıl döşənmiş açıq sahədən doğranmış heyvan sümükləri tapılıb. Mütəxəssis E. Christodoulou onları ehtimal olunan qəssablıq fəaliyyəti ilə əlaqələndirib. Monumental qəbirlərlə yanaşı, Lefkandi heyvan qalıqları ilə bağlı gündəlik işlərin də izlərini qoruyur.
Tez-tez verilən suallar
Yunan qaranlıq dövrü tamamilə yazısız keçibmi?
Sarayların süqutundan sonra Yunanıstanın materik hissəsində Xətti B yazısından istifadə dayandı. Təxminən e.ə. 800-cü ildə Finikiya yazısının uyğunlaşdırılması ilə yunan əlifbası yarandı. Beləliklə, dövr həm saray qeydiyyatının itirilməsini, həm də başqa yazı sisteminin meydana çıxmasını əhatə edir.
Bütün yunan icmaları yoxsul və təcrid olunmuşdumu?
Lefkandinin monumental Tumba binası, zinət əşyaları və idxal saxsı qabları ümumi yoxsulluq və təcrid təsəvvürünə ziddir. Buradakı dəlillər göstərir ki, daha geniş miqyasda məskənlərin sayı və ölçüsü azalsa da, bəzi icmalarda sərvət və dənizaşırı əlaqələr mövcud idi.
Miken sarayları bir ildəmi dağıldı?
Süqut təxminən e.ə. 1200-cü ildə başladı və onilliklər boyu davam etdi. Bunu proses kimi qəbul etmək, bütün sarayların sonunu bir ilə aid etməkdən daha çox həmin xronologiyaya uyğundur.
Saray sistemindən sonra nələr inkişaf etdi?
Lefkandi binalardan təkrar istifadəyə, zəngin yerli elitalara və sonrakı əlifba yazısına dair dəlillər təqdim edir. Metropoliten Muzeyi təxminən e.ə. 1050–700-cü illərdə şəhər-dövlətlərin, böyük müqəddəs məkanların və ümumyunan şənliklərinin formalaşdığını da qeyd edir.
Mənbələr
- Vikipediya — Yunan qaranlıq dövrü tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Yunan qaranlıq dövrü en.wikipedia.org
- Antonis Kotsonas, Amerika Arxeologiya Jurnalı — Dövrləşdirmə siyasəti və erkən Yunanıstanın arxeologiyası ajaonline.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Yunan incəsənəti: tarixdən əvvəlki dövrdən klassik dövrə resources.metmuseum.org
- Oksford Universiteti — Lefkandidə qazıntılar lefkandi.classics.ox.ac.uk
- Oksford Universiteti — Protohəndəsi dövr binası və Tumba qəbiristanlığı lefkandi.classics.ox.ac.uk
- Milli Arxeologiya Muzeyi, Afina — Lefkandi hökmdarının kül qabı kimi istifadə olunmuş krateri namuseum.gr
- Milli Arxeologiya Muzeyi, Afina — Lefkandi parçasının tədqiqi proqramı namuseum.gr
- Oksford Universiteti — Lefkandi-Kseropolis, 2007-ci il qazıntı mövsümü, I sahə lefkandi.classics.ox.ac.uk
- Oksford Universiteti — Qəbiristanlıqlar lefkandi.classics.ox.ac.uk
FAQ
Yunan qaranlıq dövrü nə vaxt olub?
Geniş işlənən tarix aralıqları təxminən e.ə. 1180–800 və e.ə. 1100–750-ci illərdir. Alimlər sarayların süqutu, dəmirdən istifadə və saxsı üslubları kimi fərqli meyarlara əsaslandıqları üçün dövrün sərhədləri dəyişir.
Miken sarayları dağıldıqdan sonra yazıya nə oldu?
Saray məmurlarının yunan dilində qeydlər aparmaq üçün istifadə etdiyi Xətti B yazısı Yunanıstanın materik hissəsində işlənməz oldu. Təxminən e.ə. 800-cü ildə Finikiya yazısının uyğunlaşdırılması ilə yunan əlifbası yarandı.
Lefkandi nə üçün əhəmiyyətlidir?
Lefkandidə sarayların süqutundan sonrakı dövrə aid monumental tikililərin, zəngin dəfnlərin və xaricdən gətirilmiş əşyaların izləri qorunub. Bu tapıntılar bütün yunan icmalarının yoxsulluq və təcrid yaşadığı fikrini şübhə altına alır.
Yunan qaranlıq dövründə yeni ictimai təşkilatlanma formaları yarandımı?
Lefkandi dəfnləri zəngin yerli elitaların mövcudluğunu göstərir, binalardan təkrar istifadə isə dövrlər arasındakı davamlılığı üzə çıxarır. Metropoliten Muzeyi şəhər-dövlətlərin, böyük müqəddəs məkanların və ümumyunan şənliklərinin formalaşmasını təxminən e.ə. 1050–700-cü illərə aid edir.
Image: Centaur Chiron of Lefkandi, Archaeological museum of Eretria, Greece.jpg — Jebulon, CC0
