زئوگما و موزاییک دختر کولی؛ شهر باستانی زیر آب فرات

شاید شما هم زئوگما (Zeugma) را با یک چهره بشناسید. زن جوانی با چشم‌های درشت از دل یک موزاییک رومی به بیرون خیره شده است. او را «دختر کولی» می‌نامند. اما داستان بزرگ‌تر، داستان شهری است که پیرامون او قرار داشت. این شهر در گذرگاهی بر رود فرات جای گرفته بود. یکی از شهرهای مرزی روم بود و در سال ۲۰۰۰، آب یک سد بخشی از آن را پوشاند.

در این راهنما می‌خوانید زئوگما کجاست، چه کسی آن را ساخت، چه بر سرش آمد و شما امروز چطور می‌توانید موزاییک‌هایش را ببینید.

زئوگما کجاست؟

شهر باستانی زئوگما در ساحل فرات، در بلقیس (Belkıs) قرار دارد. بلقیس از توابع شهرستان نیزیپ (Nizip) در استان غازی‌آنتپ (Gaziantep) است. محوطه کاوش حدود ۱۰ کیلومتر از مرکز نیزیپ فاصله دارد.

موزاییک‌های زئوگما در موزه‌ای در شهر غازی‌آنتپ به نمایش گذاشته شده‌اند. اگر شما برای سفر برنامه می‌ریزید، این دو را دو مقصد جدا در نظر بگیرید: محوطه کنار رود و موزه.

نام زئوگما چه معنایی دارد؟

زئوگما در یونانی باستان به معنای پل یا گذرگاه است. این نام به محل عبور از رود فرات اشاره دارد.

آخرین پلی را به یاد بیاورید که در راه محل کار یا مدرسه از آن گذشتید. پیرامون چنین جایی شهر شکل می‌گیرد، چون همه از آن عبور می‌کنند. زئوگما هم چنین جایی بود؛ کنار یک رود، به جای بزرگراه.

دو شهر در دو ساحل

سلوکوس اول نیکاتور (I. Seleukos Nikator) حدود ۳۰۰ پیش از میلاد زئوگما را بنیان گذاشت. در واقع، او دو سکونتگاه هلنیستی ساخت؛ یکی در هر سوی فرات. این دو با هم زئوگما را تشکیل می‌دادند.

سکونتگاه غربی سلوکیه (Seleukeia) بود. نام بنیان‌گذارش، سلوکوس، را بر آن گذاشته بودند. سکونتگاه شرقی آپامئا (Apameia) بود. این شهر به نام آپاما (Apama)، همسر ایرانی او، نام‌گذاری شد.

این نکته در ادامه اهمیت پیدا می‌کند. آپامئا، شهر شرقی، همان شهری است که آب سد آن را به‌طور کامل پوشاند.

زئوگما و کوماژن

بسیاری از بازدیدکنندگان عبارت «زئوگما کوماژن» را جست‌وجو می‌کنند و می‌خواهند بدانند این دو چه ارتباطی دارند. روشن‌ترین شواهد، مذهبی‌اند. دو نیایشگاه در زئوگما به دوره کوماژن (Kommagene) تعلق دارند. آن‌ها نشان‌دهنده درآمیختن سنت‌های مذهبی هلنیستی و محلی هستند.

یعنی آیین‌های پرستش در زئوگما از یک الگوی صرفاً یونانی پیروی نمی‌کردند. رسم‌های یونانی و محلی با هم آمیخته بودند.

شهری رومی در مرز شرقی

از سال ۷۲ میلادی، زئوگما یکی از شهرهای اصلی مرز شرقی امپراتوری روم بود. شهر مرزی به جمعیت، تجارت و کارگزاران حکومتی نیاز دارد.

بیشتر خانه‌های رومی زئوگما که با موزاییک تزئین شده‌اند، به سده‌های دوم و سوم میلادی تعلق دارند. کف‌هایی که شما در موزه می‌بینید، از همین دوره‌اند.

دوران رونق در سال ۲۵۳ میلادی پایان یافت. شاپور، پادشاه ساسانی، شهر را غارت کرد. بااین‌حال زئوگما از میان نرفت. ویکی‌پدیای انگلیسی نوشته است که این شهر در اواخر دوران باستان مرکز اسقف‌نشین بود.

موزاییک دختر کولی چگونه پیدا شد؟

موزاییک دختر کولی در سال ۱۹۹۸ از زیر خاک بیرون آمد. رفعت ارگچ (Rifat Ergeç) و گروهش آن را هنگام کاوش‌های نجات‌بخشی در محدوده کله‌کاغزی (Kelekağzı) زئوگما پیدا کردند.

کشف آن تقریباً اتفاقی بود. گروه روی موزاییک آسیب‌دیده یک کف با مساحت حدود ۱۵ متر مربع کار می‌کرد. ستونی شکسته روی آن افتاده بود. وقتی کارگران ستون را بلند کردند، چهره نمایان شد.

وزارت فرهنگ و گردشگری، تاریخ این موزاییک را سده دوم میلادی اعلام می‌کند. همچنین توضیح می‌دهد که چهره در نمای سه‌رخ تصویر شده است. صورت کمی چرخیده و کاملاً روبه‌روی بیننده نیست. همین چرخش اندک به نگاه او قدرت می‌دهد.

چرا او را دختر کولی می‌نامند؟

این نام باستانی نیست. باستان‌شناسان پس از کاوش آن را انتخاب کردند. نام از ظاهر و زیورهای این چهره آمده است: گوشواره‌ها، چشم‌های درشت و نواری که دور سر بسته شده است.

پس این نام ظاهر او را توصیف می‌کند. درباره هویت او چیزی به شما نمی‌گوید. اگر نام ترکی آن را می‌خواهید، «Çingene Kızı» را جست‌وجو کنید.

او واقعاً کیست؟

هیچ‌کس نمی‌تواند با قطعیت پاسخ دهد. یکی از برداشت‌ها بر پیچک‌های مو در کنار سر او تکیه دارد. مو با دیونیسوس (Dionysos) پیوند دارد. بنابراین شاید این چهره یک مائناد (Mainad)، از پیروان او، باشد. برداشت‌های دیگر گایا (Gaia) یا اسکندر مقدونی را مطرح می‌کنند.

هیچ‌یک از این برداشت‌ها به پرسش پایان نداده است. وقتی برچسبی در موزه هویت او را مشخص می‌کند، آن را محتمل‌ترین برداشت بدانید.

وقتی آب سد بیرجیک بالا آمد

در سال ۲۰۰۰، آب مخزن سد بیرجیک (Birecik Barajı) حدود ۳۰ درصد زئوگما را پوشاند. تمام آپامئا در ساحل مقابل نیز زیر آب رفت.

آب یک‌باره نرسید. ابتدا در ماه‌های مه و ژوئن به محدوده A رسید. تا پایان اکتبر، محدوده B نیز تحت تأثیر آب قرار گرفت. محدوده C بالاتر از تراز آب‌گرفتگی سد باقی ماند.

تصور کنید بیرون درِ خانه شما سیلابی هر روز ۲۰ سانتی‌متر بالا بیاید. مجبور می‌شوید هم‌پای بالا آمدن آب، خانه را خالی کنید. باستان‌شناسان دقیقاً با همین فشار زمانی روبه‌رو بودند، اما باید یک شهر کامل را تخلیه می‌کردند.

پروژه نجات‌بخشی

پروژه‌ای برای نجات‌بخشی با پشتیبانی مؤسسه علوم انسانی پاکارد (Packard Humanities Institute) در سال ۲۰۰۰ آغاز شد. مؤسسه باستان‌شناسی آکسفورد (Oxford Archaeology) هماهنگی کاوش‌ها را بر عهده داشت. مرکز حفاظت باستان‌شناختی (Centro di Conservazione Archeologica)، مستقر در رم، کارهای حفاظت را هماهنگ می‌کرد.

سرعت کار بالا بود. کمتر از دو هفته پس از آغاز پروژه، ۱۲۰ باستان‌شناس و ۲۰ متخصص حفاظت آماده کار در محوطه بودند.

بعدها، از سال ۲۰۰۵، کوتالمیش گورکای (Kutalmış Görkay) از طرف وزارت فرهنگ و گردشگری سرپرستی کاوش‌های زئوگما را بر عهده گرفت.

موزاییک‌هایی که به خارج رفتند

بعضی از قطعات زئوگما مدت‌ها پیش از ساخت سد از ترکیه خارج شدند. در سال ۱۹۶۵، دانشگاه ایالتی بولینگ گرین (Bowling Green State University) در ایالات متحده، ۱۲ قطعه موزاییک را به قیمت حدود ۳۵٬۰۰۰ دلار از پیتر مارکس (Peter Marks)، فروشنده آثار هنری، خرید. منشأ زئوگمایی آن‌ها تنها بعدها شناسایی شد.

در سال ۲۰۱۲، دو پژوهشگر به نام‌های استفانی لنگین‌هوپر (Stephanie Langin-Hooper) و ربکا مولهولت (Rebecca Molholt) نشان دادند که این قطعات ممکن است از زئوگما آمده باشند، نه از انطاکیه (Antakya) که پیش‌تر تصور می‌شد.

در سال ۲۰۱۸، این ۱۲ قطعه از ایالات متحده بازگشتند. آن‌ها متعلق به حاشیه موزاییکی هستند که دختر کولی در آن پیدا شد. این قطعات اکنون در موزه موزاییک زئوگما در غازی‌آنتپ به نمایش گذاشته شده‌اند.

بازدید از موزه موزاییک زئوگما

موزه موزاییک زئوگما (Zeugma Mozaik Müzesi) در شهر غازی‌آنتپ قرار دارد. نشانی آن محله حاجی‌بابا (Hacıbaba)، بلوار ثانی کونوک‌اوغلو (Sani Konukoğlu)، شماره ۸۱ است. ساخت موزه در سال ۲۰۰۸ آغاز شد. موزه در ۹ سپتامبر ۲۰۱۱ درهایش را به روی بازدیدکنندگان باز کرد.

چیدمان موزه ساده است. در بلوک A موزاییک‌های زئوگما را می‌بینید. بلوک B موزاییک‌های کف کلیساهای روم شرقی در غازی‌آنتپ و اطراف آن را نمایش می‌دهد.

در این مجموعه، یک تندیس برنزی از آرس (Ares)، خدای جنگ، متعلق به دوره روم نیز نگهداری می‌شود.

خط زمانی

• حدود ۳۰۰ پیش از میلاد: سلوکوس اول نیکاتور، سلوکیه و آپامئا را در دو ساحل فرات بنیان می‌گذارد.
• ۷۲ میلادی: زئوگما به یکی از شهرهای اصلی مرز شرقی امپراتوری روم تبدیل می‌شود.
• سده‌های دوم تا سوم میلادی: بیشتر خانه‌های رومی زئوگما با تزئینات موزاییکی به این دوره تعلق دارند.
• ۲۵۳ میلادی: شاپور، پادشاه ساسانی، زئوگما را غارت می‌کند.
• ۱۹۶۵: دانشگاه ایالتی بولینگ گرین ۱۲ قطعه موزاییک می‌خرد که بعدها مشخص می‌شود از زئوگما آمده‌اند.
• ۱۹۹۸: رفعت ارگچ و گروهش موزاییک دختر کولی را پیدا می‌کنند.
• ۲۰۰۰: آب سد بیرجیک حدود ۳۰ درصد زئوگما و تمام آپامئا را می‌پوشاند.
• ۲۰۰۵: کوتالمیش گورکای سرپرستی کاوش‌های زئوگما را آغاز می‌کند.
• ۹ سپتامبر ۲۰۱۱: موزه موزاییک زئوگما در غازی‌آنتپ افتتاح می‌شود.
• ۱۳ آوریل ۲۰۱۲: محوطه باستان‌شناسی زئوگما برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو ارائه می‌شود.
• ۲۰۱۸: آن ۱۲ قطعه از ایالات متحده بازگردانده می‌شوند.
• ۳ ژوئن ۲۰۲۲: نسخه‌های بدل قطعات بازگردانده‌شده در بولینگ گرین رونمایی می‌شوند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• یک ستون چهره او را پنهان کرده بود. دختر کولی تنها زمانی نمایان شد که کارگران ستونی شکسته را از روی کفی ویران با مساحت حدود ۱۵ متر مربع بلند کردند.
• آب روزی حدود ۲۰ سانتی‌متر بالا می‌آمد. این سرعت بالا آمدن آب مخزن در جریان عملیات نجات‌بخشی سال ۲۰۰۰ بود.
• گروه در کمتر از دو هفته بزرگ شد. کمتر از ۱۴ روز پس از آغاز پروژه با پشتیبانی پاکارد، ۱۲۰ باستان‌شناس و ۲۰ متخصص حفاظت در محوطه آماده کار بودند.
• قطعات حدود ۳۵٬۰۰۰ دلار قیمت داشتند. دانشگاه ایالتی بولینگ گرین این مبلغ را در سال ۱۹۶۵ بابت ۱۲ قطعه به پیتر مارکس پرداخت کرد.
• نسخه‌های بدل باقی ماندند. ترکیه طبق توافق بازگرداندن آثار، ۱۲ نسخه بدل ساخت. این نسخه‌ها در مراسمی در بولینگ گرین در ۳ ژوئن ۲۰۲۲ رونمایی شدند.

پرسش‌های متداول

زئوگما کجاست؟

زئوگما در ساحل رود فرات، در بلقیس از توابع شهرستان نیزیپ در استان غازی‌آنتپ قرار دارد. این محوطه حدود ۱۰ کیلومتر از مرکز نیزیپ فاصله دارد.

امروز کجا می‌توانم موزاییک دختر کولی را ببینم؟

این موزاییک در موزه موزاییک زئوگما در شهر غازی‌آنتپ، محله حاجی‌بابا، بلوار ثانی کونوک‌اوغلو، شماره ۸۱ به نمایش گذاشته شده است. موزه در ۹ سپتامبر ۲۰۱۱ افتتاح شد.

چه مقدار از زئوگما زیر آب رفت؟

آب مخزن سد بیرجیک در سال ۲۰۰۰ حدود ۳۰ درصد زئوگما را پوشاند. تمام آپامئا، سکونتگاه ساحل مقابل، نیز زیر آب رفت.

دختر کولی کیست؟

هیچ‌کس با قطعیت نمی‌داند. پیچک‌های مو در کنار سر او از این برداشت پشتیبانی می‌کنند که تصویر یک مائناد، از پیروان دیونیسوس، است. برداشت‌های دیگر گایا یا اسکندر مقدونی را مطرح می‌کنند. نام رایج آن از گوشواره‌ها، چشم‌های درشت و سربندش آمده است.

آیا زئوگما در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟

هنوز نه. محوطه باستان‌شناسی زئوگما در ۱۳ آوریل ۲۰۱۲ برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو ارائه شد.

منابع

1. مرکز میراث جهانی یونسکو، محوطه باستان‌شناسی زئوگما whc.unesco.org
2. ویکی‌پدیای ترکی، زئوگما tr.wikipedia.org
3. ویکی‌پدیای انگلیسی، زئوگما (کوماژن) en.wikipedia.org
4. روبرتو ناردی و کریستیان اشنایدر، حفاظت از محوطه در جریان کاوش‌های نجات‌بخشی zeugma.packhum.org
5. دانشگاه بیلکنت، بیلکنت مسئولیت پژوهش و حفاظت در زئوگمای باستانی را بر عهده می‌گیرد w3.bilkent.edu.tr
6. تی‌آرتی خبر / خبرگزاری آناتولی، داستان اسرارآمیز دختر کولی trthaber.com
7. اداره توسعه منطقه‌ای گاپ، موزاییک دختر کولی (گایا) gap.gov.tr
8. وزارت فرهنگ و گردشگری، زئوگما ktb.gov.tr
9. وزارت فرهنگ و گردشگری، DÖSİMM، غازی‌آنتپ dosim.ktb.gov.tr
10. دانشگاه ایالتی بولینگ گرین، دانشگاه ایالتی بولینگ گرین موزاییک‌های باستانی را به جمهوری ترکیه بازمی‌گرداند bgsu.edu
11. وزارت فرهنگ و گردشگری، خانواده دختر کولی به نمایش درآمد basin.ktb.gov.tr
12. دانشگاه ایالتی بولینگ گرین، بازگشت به دانشگاه ایالتی بولینگ گرین: قطعات موزاییک باستانی در قالب نسخه‌های بدل بازمی‌گردند bgsu.edu

FAQ

Image: Antep 1250575b.jpg — Antep_1250575.jpg: Nevit Dilmen (talk)
derivative work: Duro, CC BY-SA 3.0