در آلتین‌تپه چه کشف شد؟ آرامگاه‌ها و زندگی روزمره اورارتویی

کاوش‌های آلتین‌تپه (Altıntepe) مجموعه‌ای از معبد و کاخ اورارتویی، دو دیوار دفاعی، تالاری ستون‌دار برای پذیرایی، انبارهای مواد غذایی، بقایای فضاهای مسکونی و سه آرامگاه زیرزمینی را آشکار کرد. یافته‌ها شامل تابوت‌های سنگی، اشیای عاجی، کلاه‌خود، سپر، سفال، نقاشی‌های دیواری و اشیای مفرغی کتیبه‌دار است. آبراه‌ها، مجرای فاضلاب آشپزخانه و یک توالت سنگی نیز شواهدی از زندگی روزمره را حفظ کرده‌اند.

این بناها چگونه در کنار هم قرار گرفته بودند؟ در آلتین‌تپه، معبد درون حیاطی با رواق‌های ستون‌دار قرار داشت. آرامگاه‌های زیرزمینی نیز روی تراسی در دامنه جنوبی تپه ساخته شده بودند. شما می‌توانید این چیدمان را از مجموعه مستحکم تا اتاق‌های تدفین دنبال کنید. سپس به سراغ [شواهد زندگی روزمره](#زندگی-روزمره-انبارها-آشپزخانهها-و-آبراهها) بروید: خمره‌های ذخیره آذوقه، ارتباط آشپزخانه با شبکه دفع فاضلاب و سامانه‌های فاضلاب.

آلتین‌تپه کجاست؟

آلتین‌تپه محوطه‌ای شامل دژ و معبد متعلق به اورارتو (Urartu) است. این محوطه در شهرستان اوزوملو (Üzümlü)، استان ارزنجان (Erzincan)، در شرق آناتولی قرار دارد. بقایای آن روی تپه‌ای طبیعی و آتشفشانی است که حدود 60 متر از دشت ارتفاع دارد. به همین دلیل، معبد، دیوارهای دفاعی و دیگر بناهای کاوش‌شده بالاتر از زمین‌های پیرامون قرار گرفته‌اند.

اداره فرهنگ و گردشگری استان ارزنجان فاصله آلتین‌تپه از مرکز شهر را 15 کیلومتر اعلام کرده است. این محوطه 100 متر در شمال جاده ارزنجان–ارزروم (Erzurum) قرار دارد. اگر شما می‌خواهید جای محوطه باستانی را روی نقشه پیدا کنید، شهرستان اوزوملو در استان ارزنجان نشانی جغرافیایی راهگشایی است.

کاوش‌ها درون دژ چه چیزهایی را آشکار کرد؟

دو دیوار دفاعی پیرامونی از مجموعه معبد و کاخ محافظت می‌کردند. کاوش‌ها همچنین بقایای فضاهای مسکونی، تالاری ستون‌دار برای پذیرایی، نیایشگاهی روباز، سه آرامگاه و یک ساختمان انبار را آشکار کرد. بنابراین، کشفیات معماری شامل فضاهای مذهبی، تالارهای پذیرایی، محل‌های تدفین و تأسیسات نگهداری آذوقه است.

کاوش‌های علمی به سرپرستی تحسین اوزگوچ (Tahsin Özgüç) از 1959 تا 1968 ادامه داشت. دومین دوره کاوش در 2003 به سرپرستی محمد قره‌عثمان‌اوغلو (Mehmet Karaosmanoğlu) آغاز شد. آرامگاه زیرزمینی سوم از کشفیات دوره نخست بود و در سپتامبر 1959 پیدا شد.

تالار ستون‌دار پذیرایی را آپادانا نیز می‌نامند. در مرحله نخست ساخت آن، آشپزخانه‌ای با مجرای فاضلاب وجود داشت. این ارتباط، در کنار ستون‌های تالار، جزئی عملی از کارکرد بنا را به شما نشان می‌دهد: فضای آماده‌سازی غذا مسیر مخصوصی برای هدایت فاضلاب به بیرون دیوار دفاعی داشت.

معبد اورارتویی چگونه ساخته شده بود؟

معبد درون حیاطی با رواق‌های ستون‌دار به ابعاد 27.20 در 30 متر قرار داشت. بنای مرکزی آن مربع بود و ابعاد بیرونی‌اش 13.80 در 13.80 متر بود. درون آن، سلا یا اتاق مقدس قرار داشت که ابعادش 5.20 در 5.20 متر بود.

این اندازه‌ها سه بخش مجموعه مذهبی را از هم مشخص می‌کنند: حیاط پیرامونی، ساختمان مربع معبد و اتاق مقدس کوچک‌تر درون آن. شما می‌توانید با این ابعاد، چیدمان بنا را درک کنید و کل فضای محصور را یک اتاق واحد در نظر نگیرید.

ورودی در دیوار جنوب شرقی قرار داشت. دو پله به آن می‌رسید. در دو سوی ورودی نیز پایه‌های سنگی برای برپا کردن نیزه‌ها وجود داشت. بنابراین، درگاه آرایش معماری مشخصی داشت: پله‌هایی در مسیر ورود و پایه‌هایی جفت در کنار آن‌ها.

دیوارهای معبد از ترکیب سنگ تراش‌خورده و خشت ساخته شده بودند. سه رج سنگ با تراش دقیق، سازه خشتی بالای خود را نگه می‌داشتند. پی‌های سنگی و بخش‌های بالایی خشتی، اجزای جداگانه همان بنا بودند.

در آرامگاه‌های زیرزمینی چه پیدا شد؟

سه آرامگاه زیرزمینی روی تراس گورستان، در امتداد دامنه جنوبی تپه قرار داشت. دیوارهای آن‌ها با سنگ‌هایی ساخته شده بود که با دقت تراش خورده بودند. دو آرامگاه بر اثر حفاری غیرمجاز آشکار شدند. آرامگاه سوم در جریان کاوش‌های علمی تحسین اوزگوچ کشف شد.

آرامگاه سوم سه اتاق داشت. باستان‌شناسان در اتاق دوم دو تابوت سنگی پیدا کردند. یکی مقابل دیواری کوتاه و دیگری مقابل دیواری بلند قرار داشت. ثبت محل آن‌ها، جزئی مشخص از چیدمان اتاق تدفین را حفظ کرده است.

رفاقت چینر (Refakat Çiner) در بررسی خود در 1965، قدمت این آرامگاه سوم را اواخر سده هشتم تا اوایل سده هفتم پیش از میلاد دانست. این تاریخ‌گذاری مشخصاً به همین آرامگاه مربوط است.

اتاق‌های زیرزمینی و تابوت‌های سنگی، روشن‌ترین شواهد معماری تدفین در آلتین‌تپه هستند. در کنار آرامگاه‌ها، نیایشگاهی روباز و مستقل نیز بخش دیگری از چیدمان گورستان را تشکیل می‌داد: فضایی با چهار سنگ ایستاده.

چهار سنگ ایستاده کنار آرامگاه‌ها چه بودند؟

در شرق آرامگاه نخست، نیایشگاهی روباز قرار داشت. ابعاد آن 7.75 در 11.70 متر بود. درون آن چهار سنگ یادمانی با سرهای قوس‌دار وجود داشت که هرکدام روی پایه‌ای نصب شده بودند.

ارتفاع هر سنگ 2.30 متر و عرض آن 0.50 متر بود. بلندی، شکل باریک و پایه مستقل هر سنگ از ویژگی‌های ثبت‌شده این نیایشگاه است. این چهار سنگ در کنار هم، آرایشی معماری متفاوت با اتاق مقدس محصور در معبد اصلی داشتند.

قره‌عثمان‌اوغلو و کوروجو (Korucu) این نیایشگاه را با آیین پرستش مردگان مرتبط می‌دانند. این، تفسیری باستان‌شناختی از فضای چهار سنگ یادمانی در کنار آرامگاه‌هاست. این تمایز اهمیت دارد: خود سنگ‌ها و جای آن‌ها یافته‌های مادی هستند. ارتباطشان با پرستش مردگان، توضیح پژوهشگران است.

زندگی روزمره: انبارها، آشپزخانه‌ها و آبراه‌ها

در اتاق شمالی ساختمان انبار، 60 خمره بزرگ نگهداری آذوقه وجود داشت. خمره‌ها در ده ردیف شش‌تایی چیده شده و تا شانه در کف زمین فرو رفته بودند. تعداد و چیدمان آن‌ها از فضایی منظم برای انبار کردن خبر می‌دهد. خمره‌ها در زمین کار گذاشته شده بودند و تمام بدنه‌شان بالای زمین قرار نداشت.

این خمره‌های بزرگ را پیتوس نیز می‌نامند. بعضی از آن‌ها نشانه‌های هیروگلیفِ کنده‌شده و نقش‌های برجسته هلال داشتند. پس ظروف ذخیره‌سازی آلتین‌تپه هم شیوه چیدمان عملی درون یک ساختمان را نشان می‌دهند و هم نشانه‌هایی را که روی خود ظرف‌ها وجود داشت.

دو شبکه فاضلاب شناسایی شد که یکی به سمت شرق و دیگری به سمت غرب امتداد داشت. یکی از مجراها از جنوب غربی معبد آغاز می‌شد. این مجرا در حیاطی ذوزنقه‌ای به آبراه اصلی با عرض 40 سانتی‌متر و عمق 50 سانتی‌متر تبدیل می‌شد.

آشپزخانه مربوط به مرحله نخست آپادانا، مجرای فاضلابی داشت که به فاضلاب اصلی بیرون دیوار دفاعی متصل بود. این شاهدی مستقیم از پیوند یک فعالیت روزمره در فضای داخلی با زیرساخت سکونتگاه است: فاضلاب آشپزخانه وارد مسیری می‌شد که به آن سوی استحکامات می‌رفت.

در حیاطی در غرب مجموعه معبد، یک توالت زمینی سنگی وجود داشت. ابعاد آن 88 در 66 سانتی‌متر بود. این توالت، در کنار مجرای آشپزخانه و دو شبکه فاضلاب، شواهد مشخصی از بهداشت و دفع فاضلاب در سکونتگاه به دست می‌دهد.

سنگی جداگانه بالای آبراه اصلی قرار داشت که ابعاد آن 80 در 65 سانتی‌متر بود. در مرکز آن سوراخی به قطر 13 سانتی‌متر وجود داشت. یک پژوهشگر احتمال داده است که این سنگ برای استحمام به کار می‌رفته باشد. کارکرد پیشنهادی همچنان تفسیری درباره همین یافته مشخص است.

چه اشیایی در آلتین‌تپه کشف شد؟

یافته‌هایی که به سده هشتم پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده‌اند، شامل اشیای عاجی، اشیای فلزی، کلاه‌خود، سپر، سفال و نقاشی‌های دیواری هستند. این کشفیات، اشیای قابل‌حمل و تزیینات داخلی را به شواهد دیوارها، اتاق‌ها و حیاط‌ها اضافه می‌کنند.

اشیای مفرغی دارای کتیبه‌های میخی، نام شاهان اورارتو را بر خود دارند. در اینجا نوشته‌ها روی آثار فلزیِ به‌دست‌آمده از کاوش باقی مانده‌اند. این مفرغ‌های کتیبه‌دار، در کنار قطعات عاج، سفال‌ها و بقایای نقاشی دیواری، بخش دیگری از شواهد مادی محوطه هستند.

دیگی با تزیین سر گاو، دکمه‌های طلا، گوشواره‌ها و یراق‌آلات اثاثیه از آلتین‌تپه در موزه تمدن‌های آناتولی در آنکارا (Ankara) به نمایش گذاشته شده‌اند. برای شما، این اشیا پیوندی میان سکونتگاه کاوش‌شده در نزدیکی ارزنجان و آثار آن در موزه آنکارا برقرار می‌کنند.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

در هر چهار گوشه معبد، قرص‌های مفرغی در حفره‌های تراشیده‌شده در سنگ‌های پی قرار داده شده بود. قطر هر قرص 8 سانتی‌متر و ضخامت آن 0.8 سانتی‌متر بود. این قطعات فلزی کوچک به پیِ ساختمان تعلق داشتند.

آرامگاه سوم در سپتامبر 1959، تنها در عمق 1.50 متری زیر خاک سطحی کشف شد. این عمق کم، جزئی دقیق از کشف آن است و جدا از چیدمان سه اتاق و دو تابوت سنگی آن قرار می‌گیرد.

بعضی خمره‌های ذخیره آذوقه، هم نشانه‌های هیروگلیفِ کنده‌شده دارند و هم تزیین هلال برجسته. این نشانه‌ها روی ظرف‌های ساختمانی دیده می‌شوند که اتاق شمالی آن 60 خمره در ردیف‌های منظم داشت. این جزئیات، هر شیء را به فضای انباری پیوند می‌دهند که در آن کاوش شده است.

خط زمانی

• اواخر سده هشتم–اوایل سده هفتم پیش از میلاد: تاریخ‌گذاری رفاقت چینر برای آرامگاه اتاق‌دار سوم.
• 1959: کاوش‌های علمی به سرپرستی تحسین اوزگوچ آغاز شد. آرامگاه سوم در سپتامبر کشف شد.
• 1968: نخستین دوره کاوش پایان یافت.
• 2003: دومین دوره کاوش به سرپرستی محمد قره‌عثمان‌اوغلو آغاز شد.

پرسش‌های متداول

در آلتین‌تپه چه چیزهایی کشف شد؟

باستان‌شناسان مجموعه‌ای مستحکم از معبد و کاخ، تالاری ستون‌دار برای پذیرایی، بقایای فضاهای مسکونی، تأسیسات ذخیره آذوقه و سه آرامگاه زیرزمینی پیدا کردند. یافته‌های قابل‌حمل شامل اشیای عاجی، آثار فلزی، کلاه‌خود، سپر و سفال هستند.

آیا در آرامگاه‌ها تابوت سنگی وجود داشت؟

بله. در اتاق دوم آرامگاه سوم، دو تابوت سنگی پیدا شد. یکی مقابل دیواری کوتاه و دیگری مقابل دیواری بلند قرار داشت.

چه چیزهایی نشان می‌دهد مردم نیازهای روزمره خود را چگونه برطرف می‌کردند؟

شواهد شامل 60 خمره آذوقه، مجرای فاضلاب آشپزخانه، دو شبکه فاضلاب و یک توالت زمینی سنگی است. این یافته‌ها شیوه ذخیره‌سازی و دفع فاضلاب در سکونتگاه را مستند می‌کنند.

برخی اشیای کشف‌شده را کجا می‌توانید ببینید؟

موزه تمدن‌های آناتولی در آنکارا، دیگی با تزیین سر گاو، دکمه‌های طلا، گوشواره‌ها و یراق‌آلات اثاثیه کشف‌شده در آلتین‌تپه را به نمایش گذاشته است.

منابع

1. ویکی‌پدیا — آلتین‌تپه en.wikipedia.org
2. اداره فرهنگ و گردشگری استان ارزنجان — موزه‌ها و محوطه‌های باستانی erzincan.ktb.gov.tr
3. قره‌عثمان‌اوغلو و کوروجو — دژ آلتین‌تپه ارزنجان dergipark.org.tr
4. دانشگاه ارزنجان — همایش بین‌المللی ارزنجان، جلد 1 ebyu.edu.tr
5. رفاقت چینر — بررسی بقایای اسکلت‌های آلتین‌تپه (اورارتو) dergipark.org.tr
6. محمدعلی ییلماز (Mehmet Ali Yılmaz) — شبکه‌های فاضلاب در سکونتگاه‌های اورارتویی dergipark.org.tr
7. خبرگزاری آناتولی (Anadolu Ajansı) — دژ تاریخی آلتین‌تپه برای گردشگری آماده خواهد شد aa.com.tr

FAQ

Image: Altintepe-apadanaW.jpg — Bertramz, CC BY-SA 3.0