اگر می‌خواهید ارزروم (Erzurum) را بشناسید، از نامش شروع کنید. این نام در یک لحظه و از یک واژه پدید نیامده است. از شهری به شهر دیگر رفته و سرانجام بر شهری نشسته که پیشینه‌ای بسیار کهن‌تر دارد.
این راهنما شما را به‌ترتیب با گذشته شهر آشنا می‌کند. از ریشه نام آن میگوید، به حکومت‌های اصلی و بناهای به‌جامانده از آن‌ها می‌پردازد و با کنگره سال 1919 پایان می‌یابد.
تاریخ ارزروم در یک نگاه
پیرامون ارزروم بسیار پیش از پیدایش خود شهر مسکونی بود. یافته‌های کاراز (Karaz)، پولور (Pulur)، گوزل‌اوا (Güzelova) و تپه سوس (Sos Höyük) نشان میدهند که این منطقه در اوایل عصر مفرغ یکی از مراکز فرهنگ کاراز بوده است.
خود شهر جوان‌تر است. بنیانگذاری تئودوسیوپولیس (Theodosiopolis) را احتمالاً به سالهای 415-422 میلادی نسبت میدهند. با این تاریخ، شهر امروزی حدود 1,600 سال قدمت دارد. این پیشینه را باید جدا از سکونتگاههای پیشاتاریخی اطراف آن در نظر گرفت.
پس از آن، شهر بارها دست‌به‌دست شد:
- حکومت امپراتوری روم شرقی (بیزانس) با نام تئودوسیوپولیس.
- حکومت سالتوقیان (Saltuklu) که زمان آغازش محل اختلاف است.
- تسلط سلجوقیان آناتولی از 1202.
- فتح شهر به دست مغولان در 1242.
- حکومت عثمانی که در اوایل سده شانزدهم آغاز شد.
از هر دوره بناهایی مانده که شما هنوز می‌توانید از آن‌ها دیدن کنید.
نام ارزروم از کجا آمده است؟
نام نخست، تئودوسیوپولیس است. این نام به تئودوسیوس دوم (II. Theodosius)، امپراتور روم شرقی، مربوط میشود. منابع ارمنی شهر را کارین (Karin) می‌نامند.
نام ارزروم بعدتر پدید آمد. به روایت دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi)، شهر ارزن (Erzen) در 1048-1049 ویران شد. مردمش به تئودوسیوپولیس پناه بردند. نام ارزن نیز همراه آن‌ها رفت و بر محل زندگی تازه‌شان نشست.
اما ارزن دیگری هم نزدیک سیرت (Siirt) وجود داشت. برای تشخیص این دو از یکدیگر، نام ارزنِ این شهر را با پسوند «روم» به کار بردند.
صورت‌های بعدی نام از همین‌جا شکل گرفتند. ارزنِ روم و شکل‌های مشابه، به‌تدریج به نام امروزی ارزروم رسیدند.
شما می‌توانید این صورت‌ها را روی سکههای سلجوقی ببینید. نام شهر بر آن‌ها به شکل‌های ارزنالروم، ارزنِ روم و ارضِ روم آمده است. یک سکه در ویترین موزه می‌تواند نشان دهد که نام شهر چگونه در گذر زمان کوتاه شده است.
دوره سالتوقیان؛ آغازی که محل اختلاف است
تاریخ‌نگاران درباره زمان آغاز حکومت سالتوقیان هم‌نظر نیستند. عثمان توران (Osman Turan) سال 1071 را پذیرفته بود. مکرمین خلیل ینانچ (Mükrimin Halil Yinanç) از سال 1080، در دوران ملکشاه، دفاع میکرد.
از این دودمان بنایی شاخص به یادگار مانده است. بر پایه اطلاعات درگاه فرهنگ ترکیه، مسجد جامع ارزروم (Erzurum Ulu Camii) در 1179 ساخته شد. بانی آن، امیر سالتوقی، ناصرالدین ارسلان محمد (Nasreddin Aslan Mehmet) بود.
امارت سالتوقیان در 1202 پایان یافت. سلیمان‌شاه دوم (II. Süleyman Şah)، سلطان سلجوقی آناتولی، آن را برچید. او ارزروم را به برادرش، مغیث‌الدین طغرل‌شاه (Mugisüddin Tuğrul Şah)، سپرد.
مغولان و دوره ایلخانی
ارزروم در 1242، در جریان لشکرکشی‌های مغولان به آناتولی، فتح شد. این رویداد پیش از نبرد کوسه‌داغ در 1243 رخ داد.
در دهه‌های بعد، شماری از شناخته‌شده‌ترین بناهای شهر ساخته شدند. بر پایه اطلاعات درگاه فرهنگ، پل چوبان‌دده (Çobandede Köprüsü) در 1298 ساخته شد. مدرسه یاقوتیه (Yakutiye Medresesi) نیز در 1310-1311 بنا شد. هر دو به دوره ایلخانی تعلق دارند.
حکومت عثمانی
بسیاری از منابع، تسلط عثمانی بر شهر را به 1514 پیوند میدهند. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه نظر دیگری دارد. این منبع یادآور میشود که فتح نهایی به تأخیر افتاد. بر اساس آن، ممکن است ارزروم در 1518-1519 وارد قلمرو اداری عثمانی شده باشد.
در میان آثار عثمانی، یک بنا جایگاه ویژه‌ای دارد. لالا مصطفی پاشا (Lala Mustafa Paşa) در دوره‌ای که بیگلربیگی ارزروم بود، مسجد لالا پاشا (Lala Paşa Camii) را در 1562 ساخت. این مسجد از آثار معمار سنان (Mimar Sinan) به شمار می‌رود.
جاهای تاریخی ارزروم که می‌توانید ببینید
این فهرست، مسیر تاریخی بالا را دنبال می‌کند. درباره هر مکان، نکته‌ای هست که می‌توانید به خاطر بسپارید.
قلعه ارزروم
زمان نخستین ساخت قلعه دقیقاً روشن نیست. قلعه کنونی را به ساخت‌وساز بیزانسی در نیمه نخست سده پنجم میلادی نسبت میدهند. این تاریخ با قدمت تئودوسیوپولیس همخوانی دارد.
در قلعه داخلی هنوز هشت برج پابرجاست. ضخامت دیوارهای آن 2 تا 2.5 متر است.
مدرسه دومناره
مدرسه دومناره (Çifte Minareli Medrese) دو طبقه، چهار ایوان و حیاطی روباز دارد. این بنا یکی از نمونه‌های یادمانی معماری مدارس آناتولی است.
درباره بانی آن اختلاف نظر وجود دارد. متن پرونده یونسکو دو احتمال را مطرح می‌کند: پادشاه‌خاتون از دوره ایلخانی و هوناد خاتون (Hunad Hatun) از دوره سلجوقی. این متن همچنین به پژوهش‌هایی اشاره می‌کند که ساخت بنا را به 1285-1290 نسبت میدهند.
بنا کاربردهای دیگری هم داشته است. در دوره مراد چهارم (IV. Murad) مرمت شد و مدتی به‌عنوان زرادخانه به کار رفت. از 1942 تا 1967 نیز موزه ارزروم در آن قرار داشت.
سه گنبد (Üç Kümbetler)، یا سه آرامگاه، درست در جنوب آن قرار دارند.
مدرسه یاقوتیه
کتیبه سردر میگوید جمال‌الدین خواجه یاقوت غازانی (Cemaleddin Hoca Yakut Gazani) این بنا را در 1310-1311 ساخته است. فرمانروای آن زمان، اولجایتو (Olcaytu)، ایلخان مغول، بود.
جایگاه در یونسکو
هر دو مدرسه در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارند. آن‌ها بخشی از پرونده «مدارس سلجوقیان آناتولی» به تاریخ 15 آوریل 2014 هستند.
مسجد لالا پاشا
این همان مسجد سال 1562 است که بالاتر معرفی شد. بنا نشانه‌ای روشن از دوره عثمانی در شهر است.
کاروانسرای رستم پاشا؛ تاش‌خان
تاش‌خان (Taşhan)، یا کاروانسرای رستم پاشا (Rüstem Paşa Kervansarayı)، در محله ایازپاشا (Ayazpaşa) قرار دارد. بنا دو طبقه دارد و طبقه پایین آن شامل 31 اتاق است. اگر در آن قدم بزنید، در ساختمانی راه می‌روید که برای مسافران و تجارت ساخته شده است.
حمام ارزروم
این حمام در محدوده گرجی‌قاپی (Gürcü Kapı) قرار دارد و پاستیرماجی (Pastırmacı) یا فؤادیه (Fuadiye) هم نامیده میشود. کتیبه ساخت ندارد. به همین دلیل، بر پایه معماری آن، تاریخ بنا را سده هفدهم می‌دانند.
پل چوبان‌دده
این پل در مسیر تاریخی جاده ابریشم قرار دارد. بر پایه اطلاعات درگاه فرهنگ، امیر چوبان نویان آن را در 1298 ساخته است. طول پل 128 متر و عرض آن 8.5 متر است.
خانه‌ها و زندگی روزمره؛ تنور در مرکز خانه
پیوند تاریخ با زندگی روزمره را می‌توان اینجا دید. اگر شما هم نان تازه تنوری خورده باشید، با بخشی از تاریخ زنده ارزروم آشنا شده‌اید.
خانه‌های سنتی ارزروم بیشتر در محله‌های شمال و شرق قلعه داخلی گرد آمده بودند. بیشتر نمونه‌هایی که باقی مانده‌اند، پس از زلزله 1859 ساخته شده‌اند.
پژوهشی از زرین کوشکلو (Zerrin Köşklü) و نورشن اوزکول فیندیک (Nurşen Özkul Fındık) در 2021، چیدمان این خانه‌ها را توضیح می‌دهد. اتاق تنور، یا تاندیراوی، نقشه خانه را تعیین میکرد. تنورهای آن در زمین جای می‌گرفتند. هم برای پخت‌وپز استفاده می‌شدند و هم خانه را گرم می‌کردند.
در شهری سرد، همان گودال هم نان می‌داد و هم گرما.
کنگره ارزروم در 1919
شناخته‌شده‌ترین رویداد تاریخ معاصر شهر در 1919 رخ داد. کنگره ارزروم از 23 ژوئیه تا 7 اوت برگزار شد. نمایندگان با رأی یکپارچه، مصطفی کمال پاشا را به ریاست برگزیدند.
دو نکته مهم در میان تصمیم‌های کنگره بود. میهن در مرزهای ملی باید یکپارچه می‌ماند. ملت نیز باید در برابر اشغال خارجی، مشترکاً مقاومت میکرد.
به همین دلیل، ارزروم یکی از مراکز مهم تصمیم‌گیری در مبارزه ملی ترکیه به شمار می‌رود.
خط زمانی
- اوایل عصر مفرغ: فرهنگ کاراز، بر پایه یافته‌های کاراز، پولور، گوزل‌اوا و تپه سوس.
- 415-422 میلادی: دوره احتمالی بنیانگذاری تئودوسیوپولیس.
- 1048-1049: ارزن ویران میشود. بخشی از مردم آن به تئودوسیوپولیس پناه می‌برند.
- 1071 یا 1080: دو تاریخ پیشنهادی برای آغاز حکومت سالتوقیان.
- 1179: ساخت مسجد جامع ارزروم، بر پایه اطلاعات درگاه فرهنگ.
- 1202: سلیمان‌شاه دوم به امارت سالتوقیان پایان می‌دهد.
- 1242: مغولان ارزروم را فتح می‌کنند.
- 1285-1290: بازه پیشنهادی برای ساخت مدرسه دومناره.
- 1298: ساخت پل چوبان‌دده، بر پایه اطلاعات درگاه فرهنگ.
- 1310-1311: ساخت مدرسه یاقوتیه.
- 1518-1519: بازه پیشنهادی دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه برای ورود ارزروم به قلمرو عثمانی.
- 1562: ساخت مسجد لالا پاشا.
- 1670: ثبت فرمان معافیت مالیاتی در کتیبه مسجد لالا پاشا.
- پس از 1859: بیشتر خانه‌های سنتیِ باقی‌مانده ساخته می‌شوند.
- 23 ژوئیه تا 7 اوت 1919: کنگره ارزروم.
- 1942-1967: مدرسه دومناره محل موزه ارزروم است.
- 15 آوریل 2014: ثبت پرونده فهرست موقت یونسکو، شامل مدارس دومناره و یاقوتیه.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- سکه‌هایی با سه شکل از نام شهر. روی سکههای سلجوقی، نام ارزروم به صورت‌های ارزنالروم، ارزنِ روم و ارضِ روم دیده میشود.
- فرمان مالیاتی روی مرمر. در رواق نمازگزارانِ دیررسِ مسجد لالا پاشا، لوح‌های مرمری فرمانی از محمد چهارم (IV. Mehmed) به تاریخ 1670 را ثبت کرده‌اند. این فرمان معافیت مالیاتی می‌دهد.
- شش روستا بر یک دیوار. در ایوان جنوبی مدرسه یاقوتیه، وقف‌نامه‌ای مرمری نام شش روستای وقف‌شده برای بنا را ثبت کرده است.
- پلی بر درختان ارس. زیر پایه‌های پل چوبان‌دده درختان ارس گذاشته‌اند تا پایه‌ها فرو نروند. میان دیوارهای حائل نیز فاصله‌هایی گذاشته‌اند تا وزن کاهش یابد.
- مدرسه‌ای که موزه شد. مدرسه دومناره از 1942 تا 1967 میزبان موزه ارزروم بود.
پرسش‌های متداول
پاسخ پرسش‌های بالا در بخش پرسش‌های متداول این صفحه آمده است.
منابع
- ویکی‌پدیا — ارزروم tr.wikipedia.org
- دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — ارزروم islamansiklopedisi.org.tr
- دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — مدرسه و گنبد یاقوتیه islamansiklopedisi.org.tr
- آکادمی علوم ترکیه — دو مدرسه، نماد ارزروم tuba.gov.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — قلعه ارزروم muze.gov.tr
- درگاه فرهنگ — مسجد جامع ارزروم kulturportali.gov.tr
- استانداری ارزروم — مسجد لالا پاشا erzurum.gov.tr
- مرکز میراث جهانی یونسکو — مدارس سلجوقیان آناتولی whc.unesco.org
- درگاه فرهنگ — مدرسه دومناره kulturportali.gov.tr
- درگاه فرهنگ — مدرسه یاقوتیه kulturportali.gov.tr
- KUDAKA — جاهای دیدنی ارزروم kudaka.gov.tr
- درگاه فرهنگ — کاروانسرای رستم پاشا kulturportali.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان ارزروم — کاروانسراها و حمام‌ها erzurum.ktb.gov.tr
- درگاه فرهنگ — پل چوبان‌دده kulturportali.gov.tr
- فولکلور ملی — فرهنگ تنور و نان تنوری در روستاهای ارزروم dergipark.org.tr
- وزارت دفاع ملی — دوره مبارزه ملی ata.msb.gov.tr
FAQ
ریشه نام ارزروم چیست؟
این نام به ارزن برمیگردد. پس از ویرانی ارزن در 1048-1049، نام آن به تئودوسیوپولیس منتقل شد؛ شهری که مردم ارزن به آن پناه بردند. پسوند «روم» آن را از ارزنِ نزدیک سیرت متمایز میکرد. روی سکههای سلجوقی، صورتهایی مانند ارزنالروم، ارزنِ روم و ارضِ روم دیده میشود.
قدمت شهر ارزروم چقدر است؟
بنیانگذاری تئودوسیوپولیس احتمالاً به سالهای 415-422 میلادی برمیگردد. بنابراین شهر امروزی حدود 1,600 سال تاریخ دارد. سکونتگاههای پیرامون آن بسیار قدیمیترند و به فرهنگ کاراز در اوایل عصر مفرغ میرسند.
ارزروم چه زمانی به قلمرو عثمانی پیوست؟
برخی روایتها این رویداد را به سال 1514 پیوند میدهند. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه میگوید فتح نهایی با تأخیر انجام شد و ممکن است شهر در 1518-1519 زیر حکومت عثمانی رفته باشد.
کدام بناهای تاریخی ارزروم در فهرست یونسکو هستند؟
مدرسه دومناره و مدرسه یاقوتیه در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارند. هر دو بخشی از پرونده «مدارس سلجوقیان آناتولی» به تاریخ 15 آوریل 2014 هستند.
در کنگره ارزروم چه اتفاقی افتاد؟
کنگره از 23 ژوئیه تا 7 اوت 1919 برگزار شد و مصطفی کمال پاشا را با رأی یکپارچه به ریاست برگزید. حفظ یکپارچگی میهن در مرزهای ملی و مقاومت مشترک در برابر اشغال خارجی از تصمیم‌های آن بود.
Image: Çifte Minareli Medrese (Erzurum) Exterior front side in 2006 3278 straightened.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
