تابوت زنان گریان؛ چه چیزی پیش روی شماست؟
تابوت زنان گریان نامش را از زنانی گرفته که دور بدنه مرمری آن تراشیده شدهاند. بعضی نشستهاند. بعضی دیگر ایستادهاند. دست‌هایشان روی چانه، صورت یا سینه قرار دارد، یا جلوی بدن به هم رسیده است. این حرکت‌ها به سوگواری شکلی دیدنی می‌دهند. شما امروز می‌توانید این اثر را در کنار یافته‌های گورستان سلطنتی صیدا، در ساختمان اصلی موزههای باستانشناسی استانبول ببینید.
عثمان حمدی بیگ این تابوت را در سال 1887 کشف کرد. کاوش او در گورستان سلطنتی صیدا، در لبنان امروزی، انجام شد. در چکیده رساله دکتری کیرنان آکویستو در دانشگاه بوستون، مربوط به سال 2024، تاریخ تقریبی ساخت آن 360–350 پیش از میلاد آمده است. بنابراین، ساخت اثر به حدود میانه سده چهارم پیش از میلاد برمی‌گردد.
طراحی تابوت چند موضوع را کنار هم قرار می‌دهد. بدنه، فرم معماری یک بنای یادمانی یونانی را دارد. روی درپوش، مراسم تدفینی مرتبط با فرهنگ ایرانی نقش شده است. صحنه‌های شکار هم دور پایه را گرفته‌اند. اگر شما این بخش‌ها را جداگانه نگاه کنید، بهتر می‌بینید که اثر، فراتر از زنانی که نامش را از آن‌ها گرفته، چه موضوعاتی در خود دارد.
از گورستان سلطنتی صیدا تا استانبول
عثمان حمدی بیگ تابوت را در کاوش‌های سال 1887 در گورستان سلطنتی صیدا پیدا کرد. طبق ویکی‌پدیای ترکی، این اثر در همان اتاق تدفین زیرزمینی قرار داشت که تابوت اسکندر در آن بود. این اتاق مشترک، پیوندی مشخص میان دو اثر است. اما هویت فرد دفن‌شده در تابوت زنان گریان را ثابت نمی‌کند.
ساختمان کلاسیک موزههای باستانشناسی استانبول برای نمایش تابوت‌های صیدا، از جمله همین تابوت، ساخته شد. این ساختمان در 13 ژوئن 1891 افتتاح شد. پس این اثر هم بخشی از تاریخ ساختمان موزه است و هم بخشی از تاریخ محل تدفینی که در آن کشف شد. جایگاه امروزی و پیشینه کاوش آن پیوند نزدیکی با هم دارند.
برای بازدید، شما باید ساختمان اصلی موزه را در خیابان سربالایی عثمان حمدی بیگ (Osman Hamdi Bey Yokuşu)، در منطقه گلهانه (Gülhane) استانبول به خاطر بسپارید. تابوت زنان گریان در همان‌جا، میان یافته‌های گورستان سلطنتی صیدا، به نمایش درآمده است. شناختن نام ترکی آن در کنار نام انگلیسی نیز به کارتان می‌آید.
هجده زن، چند شیوه سوگواری
روی بدنه تابوت، 18 زن میان ستون‌ها قرار گرفته‌اند. در هر ضلع بلند شش پیکره دیده می‌شود. هر ضلع کوتاه سه پیکره دارد. این چیدمان راه روشنی برای دنبال کردن ترکیب‌بندی به شما می‌دهد: ابتدا یک ضلع بلند را ببینید و بعد آن را با یک ضلع کوتاه مقایسه کنید. زنان بخشی از آرایشی معماری هستند که دور تا دور بدنه ادامه دارد.
همه پیکرهها حالت یکسانی ندارند. بعضی نشستهاند و بعضی ایستادهاند. حرکت دست‌هایشان نیز متفاوت است. دستی ممکن است چانه، سینه یا صورت را لمس کند. پیکره‌های دیگر دست‌هایشان را جلوی بدن به هم رسانده‌اند. موضوع همچنان سوگواری است، اما بدن‌های تراشیده‌شده آن را با چند حالت متمایز نشان می‌دهند.
در این دست‌ها می‌توان حرکتی آشنا از زندگی روزمره دید. تکیه دادن چانه روی دست، حرکتی معمولی است که شما هم می‌توانید هنگام تماشای پیکره‌ای با همین حالت انجام دهید. اینجا، آن حالت آشنا بخشی از یک تصویر تدفینی است. همین حرکت راهی مستقیم برای ارتباط با مجسمه پیش پایتان می‌گذارد، بی‌آنکه لازم باشد هویت زن را بدانید یا داستانی شخصی به او نسبت دهید.
هویت زنان همچنان محل بحث است. یک تفسیر، آن‌ها را با سنت زنان سوگوار در بین‌النهرین و مناطق پیرامون مرتبط می‌داند. تفسیرهای دیگر، آن‌ها را اعضای خانواده فرد درگذشته یا همسران او می‌دانند. این‌ها برداشت‌های متفاوت‌اند. کار مشترک پیکرهها سوگواری است؛ نسبت دقیقشان با فرد دفن‌شده در تابوت روشن نیست.
فرم معماری یونانی و مراسم تدفین ایرانی
تابوت از الگوی کوچک‌شده یک بنای یادمانی یونانی پیروی می‌کند. دقیق‌تر بگوییم، طراحی آن ایونی و پریپترال است؛ یعنی ستون‌ها گرداگرد بنا قرار دارند. ستون‌ها نقش اصلی را در این پرداخت معماری دارند. آن‌ها همچنین فضاهای حضور زنان سوگوار را سامان می‌دهند. به این ترتیب، فرم بنا و پیکرهها اجزای یک ترکیب‌بندی واحد می‌شوند.
درپوش موضوع دیگری را پیش می‌کشد: مراسم تدفینی مرتبط با فرهنگ ایرانی. به همین دلیل، درپوش ارزش آن را دارد که جدا از بدنه بررسی شود. در پایین، هر زن با حالت بدن و حرکت دست‌هایش سوگواری را نشان می‌دهد. بالای سر آن‌ها، نقش‌برجسته‌ها مراسمی را به تصویر می‌کشند. هر دو به مرگ مربوط‌اند، اما از شیوه‌های متفاوت بازنمایی استفاده می‌کنند.
روی نقش‌برجسته‌های دور پایه، صحنه‌های شکار دیده می‌شود. بنابراین، ترتیب مناسبی برای تماشا این است که از پایه به بدنه و سپس به درپوش برسید. شما از تصاویر شکار به زنان میان ستون‌ها می‌رسید و بعد مراسم تدفین را می‌بینید. هر بخش موضوعاتی دارد که نام آشنای تابوت همه آن‌ها را بیان نمی‌کند.
چه کسی سفارش ساخت تابوت را داد؟
این تابوت را به استراتون، شاه صیدا، نسبت دادهاند. این انتساب قطعی نیست. پرتال فرهنگ، نبود کتیبه و کافی نبودن یافتهها را از دلایلی می‌داند که مانع تأیید هویت پیشنهادی می‌شوند. نام استراتون در این بحث یک تفسیر است، نه هویتی اثبات‌شده.
پیشنهاد دیگر این است که اثر برای فردی ثروتمند از صیدا ساخته شده باشد. محل ساخت آن نیز مشخص نیست. آتن و رودس را به‌عنوان محل‌های احتمالی کارگاه سازنده پیشنهاد کرده‌اند؛ بنا بر این نظر، تابوت پس از تکمیل به صیدا آورده شده است. پس محل کشف تابوت در صیدا و محل‌های پیشنهادی ساخت آن، دو پرسش جداگانه‌اند.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
بقایای رنگ نشان می‌دهد که تابوت با طیف‌های آبی و قرمز رنگ‌آمیزی شده بود. جنس آن مرمر است، اما ظاهرش رنگ‌آمیزی هم داشته است. وقتی شما زنان تراشیده‌شده و عناصر معماری را بررسی می‌کنید، این رنگ‌های ثبت‌شده را در ذهن داشته باشید. سطح مرمر به‌تنهایی همه جنبه‌های ظاهر پیشین اثر را نشان نمی‌دهد.
تزئینات بام ارزش نگاه دقیق‌تری دارند. آکروتریون‌های کناری آن به شکل ابوالهول هستند. آکروتریون‌های مرکزی نقش نخل‌برگی دارند و آب‌پران‌ها به شکل سر شیر ساخته شدهاند. این جزئیات، مجموعه دیگری از موضوعات را بالای پیکره‌های سوگوار اضافه می‌کنند. در سنتوری باقی‌مانده نیز زنی سوگوار و نشسته دیده می‌شود که دو زن پیرامون او هستند.
تابوت پیش از کشف غارت شده بود. طبق ویکی‌پدیای ترکی، درون آن استخوان‌های متعلق به فرد درگذشته و یک سگک کمربند مفرغی پیدا شد. این محتویات گزارش‌شده در کنار پرسش حل‌نشده درباره صاحب تابوت قرار می‌گیرند. نه استخوان‌ها و نه سگک، پیوند پیشنهادی با شاه استراتون را ثابت نمی‌کنند.
پیوند معماری این اثر به ستونهای خودش محدود نمی‌شود. نمای ساختمان اصلی موزه باستانشناسی استانبول، با طراحی الکساندر والوری، از تابوت زنان گریان الهام گرفته است. به این ترتیب، اثری که درون موزه نمایش داده می‌شود، در شکل‌گیری نمای بیرونی آن هم نقش داشته است. این ارتباط دلیلی به شما می‌دهد تا نمای موزه را در کنار خود تابوت بررسی کنید.
خط زمانی
- حدود 360–350 پیش از میلاد: تاریخ ساخت ذکرشده در چکیده رساله دکتری کیرنان آکویستو در دانشگاه بوستون در سال 2024.
- 1887: عثمان حمدی بیگ تابوت را در جریان کاوش‌های گورستان سلطنتی صیدا کشف می‌کند.
- 13 ژوئن 1891: ساختمان کلاسیک موزههای باستانشناسی استانبول برای نمایش تابوت‌های صیدا افتتاح می‌شود.
- 1970: مارتا ای. ولر مقاله دسته تشییع بر تابوت زنان گریان را در جلد 3 نشریه مطالعات کالیفرنیا در دوران باستان کلاسیک، صفحات 219–227، منتشر می‌کند.
موضوعی برای پژوهش و شعر
دسته تشییع موضوع پژوهشی مستقل در مقاله سال 1970 مارتا ای. ولر با عنوان دسته تشییع بر تابوت زنان گریان بود. پیکره‌های سوگوار همچنین موضوع کتاب شعری از انیس باتور شدند که ویکی‌پدیای انگلیسی آن را با عنوان فرانسوی Le Tombeau des Pleureuses معرفی می‌کند. هم مراسم و هم زنان، فراتر از نمایش موزه‌ای توجه برانگیخته‌اند.
پرسش‌های متداول
تابوت زنان گریان را کجا می‌توانید ببینید؟
این اثر در ساختمان اصلی موزههای باستانشناسی استانبول به نمایش درآمده است. موزه در خیابان سربالایی عثمان حمدی بیگ در گلهانه استانبول قرار دارد. تابوت بخشی از نمایش یافته‌های گورستان سلطنتی صیدا است.
چرا این اثر چنین نامی دارد؟
نام اثر به زنان سوگواری اشاره دارد که روی بدنه آن تراشیده شدهاند. میان ستون‌ها 18 پیکره وجود دارد: شش پیکره در هر ضلع بلند و سه پیکره در هر ضلع کوتاه. بعضی نشستهاند و بعضی ایستادهاند.
تابوت چند سال قدمت دارد؟
چکیده رساله دکتری کیرنان آکویستو در سال 2024، تاریخ ساخت آن را حدود 360–350 پیش از میلاد می‌داند. عثمان حمدی بیگ تابوت را در سال 1887، در جریان کاوش‌های گورستان سلطنتی صیدا در لبنان امروزی، کشف کرد.
آیا این زنان همسران شاه استراتون هستند؟
هر دو بخش این شناسایی همچنان نامطمئن است. تابوت را به شاه استراتون مرتبط دانسته‌اند، اما این انتساب تأیید نشده است. زنان را سوگواران، اعضای خانواده یا همسران تفسیر کرده‌اند. هیچ‌یک از این تفسیرها هویت آن‌ها را به‌طور قطعی مشخص نمی‌کند.
منابع
- وزارت فرهنگ و گردشگری — پرتال فرهنگ، هنر بازتاب‌یافته در سنگ: تابوت‌ها kulturportali.gov.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — موزه باستانشناسی استانبول turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr
- مخزن آزاد OpenBU دانشگاه بوستون — کیرنان آکویستو، شاهان خودآگاه open.bu.edu
- اداره کل میراث فرهنگی و موزه‌ها — هنر و فرهنگ گوگل، تابوت زنان گریان artsandculture.google.com
- دانشنامه گردشگری ترکیه — صالح سوسلو، تابوت زنان گریان turkiyeturizmansiklopedisi.com
- وزارت فرهنگ و گردشگری — موزههای باستانشناسی استانبول muze.gov.tr
- ویکی‌پدیای ترکی — تابوت زنان گریان tr.wikipedia.org
- انتشارات دانشگاه کالیفرنیا — مارتا ای. ولر، دسته تشییع بر تابوت زنان گریان online.ucpress.edu
FAQ
تابوت زنان گریان کجاست؟
این تابوت در ساختمان اصلی موزههای باستانشناسی استانبول، در خیابان سربالایی عثمان حمدی بیگ در منطقه گلهانه استانبول، به نمایش درآمده است.
چرا به آن تابوت زنان گریان میگویند؟
نام تابوت از زنان سوگواری گرفته شده که میان ستونهای بدنه آن تراشیده شدهاند. تعداد این پیکرهها 18 است؛ بعضی نشستهاند و بعضی ایستادهاند.
تابوت زنان گریان چه زمانی ساخته و کشف شد؟
در چکیده رساله دکتری کیرنان آکویستو در سال 2024، زمان ساخت آن حدود 360–350 پیش از میلاد ذکر شده است. عثمان حمدی بیگ آن را در جریان کاوش‌های گورستان سلطنتی صیدا در سال 1887 کشف کرد.
آیا این تابوت برای شاه استراتون ساخته شده بود؟
این تابوت را به استراتون، شاه صیدا، نسبت دادهاند، اما این انتساب همچنان قطعی نیست. نبود کتیبه و کافی نبودن یافتهها مانع تأیید آن است.
Image: Sarcophagus of the mourning women in the Istanbul Archaeological Museums-.jpg — Yair-haklai, CC BY-SA 4.0
