تابوت اسکندر در استانبول: چه چیزی پیش روی شماست؟
تابوت اسکندر، نبرد، شکار و رنگ‌های باستانی را در یک آرامگاه مرمرین کنار هم آورده است. این اثر به مجموعه موزههای باستانشناسی استانبول (İstanbul Arkeoloji Müzeleri) تعلق دارد. طبق تاریخ‌گذاری وزارت فرهنگ، ساخت آن به ربع پایانی سده چهارم پیش از میلاد برمی‌گردد. نام آشنای آن از تصویر اسکندر مقدونی گرفته شده است. این تابوت، تابوت او نبوده است.
پیش از بررسی پیکره‌ها، شما از شکل کلی اثر شروع کنید. تابوت از محفظه‌ای صندوق‌مانند و درپوشی از مرمر پنتلیک (Pentelikon mermeri) تشکیل شده است. درپوش به سقفی شیب‌دار با سنتوری‌های مثلثی شباهت دارد. آنچه می‌بینید محفظه‌ای برای تدفین است که شکلش یک بنا را هم تداعی می‌کند. حجاری آن به پنل‌های بلند روایت‌گر محدود نیست و عناصر معماری بالای آن‌ها را نیز در بر می‌گیرد.
تابوت اسکندر کجاست؛ استانبول یا موزه بریتانیا؟
اصل تابوت اسکندر در مجموعه موزههای باستانشناسی استانبول است، نه موزه بریتانیا (British Museum). برای بازدید، شما باید به گُلخانه (Gülhane) بروید. موزه در سربالایی عثمان حمدی بیگ (Osman Hamdi Bey Yokuşu)، منشعب از خیابان علمدار (Alemdar Caddesi)، قرار دارد. این نشانی، محل کنونی نگهداری اثر را به نام کاوشگری پیوند میدهد که آن را در صیدا پیدا کرد.
ساختمان موزه هم بخشی از سرگذشت تابوت است. ساختمان اصلی موزه باستانشناسی، با طراحی الکساندر والوری (Alexandre Vallaury)، در ۱۳ ژوئن ۱۸۹۱ افتتاح شد. این بنا برای نمایش تابوت اسکندر و دیگر یافته‌های صیدا ساخته شد. پیوند میان کشف و ساختمان مستقیم است: آثاری کشف شدند و برای نمایش آن‌ها ساختمان موزه‌ای ساخته شد.
تابوت اسکندر چگونه در صیدا کشف شد؟
این تابوت در سال ۱۸۸۷ در گورستان سلطنتی صیدای باستان (Sayda)، در شهر صیدای لبنان امروزی، پیدا شد. عثمان حمدی بیگ (Osman Hamdi Bey) سرپرستی کاوش‌ها را بر عهده داشت. او در گورستان آیا (Ayaa) در کنار یروانت ووسکان (Yervant Voskan)، مجسمه‌ساز، کار می‌کرد. به این ترتیب، کشف تابوت، جایگاه باستانی آن در صیدا را به جایگاه بعدی‌اش در مجموعه موزه استانبول پیوند میدهد.
وقتی تابوت از خاک بیرون آمد، مرمر آن همه رنگ باستانی خود را از دست نداده بود. آثار رنگ در همان کاوش سال ۱۸۸۷ دیده می‌شد. وقتی شما لحظه کشف را تصور می‌کنید، این نکته اهمیت دارد: شواهد باقی‌مانده هم پیکره‌های حجاری‌شده را شامل می‌شد و هم بقایای سطوح رنگ‌آمیزی‌شده آن‌ها را.
تابوت اسکندر متعلق به چه کسی بود؟
تصویر اسکندر نام تابوت را تعیین کرده، اما هویت فرد دفن‌شده در آن را روشن نمی‌کند. بیشتر پژوهشگران می‌پذیرند که این آرامگاه برای عبدالونیموس (Abdalonymos)، پادشاه صیدا، ساخته شده است. این انتساب را باید از شناسایی اسکندر در صحنه نبرد جدا دانست. کسی که تصویرش روی یک آرامگاه دیده میشود، لزوماً فرد دفن‌شده در آن نیست.
هویت صاحب پیشنهادی تابوت همچنان محل بحث است. والدمار هکل (Waldemar Heckel) به‌جای عبدالونیموس، مازئوس (Mazaios)، اشراف‌زاده ایرانی و والی بابل (Babil)، را پیشنهاد کرده است. هیچ کتیبه‌ای روی تابوت نام صاحب آن را مشخص نمی‌کند. نبود این مدرک مستقیم، بخش مهمی از پاسخ به این پرسش است که چرا نام آشنای اثر و هویت صاحبش همچنان دو موضوع جدا هستند.
آیا تابوت اسکندر نبرد ایسوس را نشان میدهد؟
یکی از ضلع‌های بلند، نبرد جنگجویان یونانی و ایرانی را نشان میدهد. در انتهای سمت چپ، اسکندر سوار بر اسب دیده میشود و پوست شیر بر سر دارد. پوست شیر با هراکلس (Herakles) پیوند دارد. اگر شما در این نقشبرجسته شلوغ دنبال نقطه شروع مشخصی می‌گردید، از همین سوار و پوشش متمایز سرش آغاز کنید.
این صحنه معمولاً بازنمایی نبرد ایسوس دانسته میشود که در سال ۳۳۳ پیش از میلاد رخ داد. این شناسایی مورد پذیرش همگان نیست. برخی پژوهشگران استدلال می‌کنند که نقشبرجسته، ترکیبی نمادین است، نه تصویر یک نبرد مشخص. محتاطانه‌ترین خوانش هر دو نکته را حفظ می‌کند: جنگ یونانیان و ایرانیان به تصویر کشیده شده، اما شناسایی آن به‌عنوان نبرد ایسوس همچنان یک تفسیر است.
لباس‌ها به شما کمک می‌کنند دو سوی نبرد را دنبال کنید. جنگجویان یونانی تن‌پوش‌های کوتاه و شنل دارند. جنگجویان ایرانی شلوار و لباس‌های آستین‌بلند پوشیده‌اند. به این فکر کنید که در زندگی روزمره چگونه پیش از دیدن چهره افراد، آن‌ها را از لباسشان تشخیص می‌دهید. اینجا هم تفاوت پوشش، راهی عملی برای خواندن گروه‌های حجاری‌شده است؛ بدون اینکه فقط به شناسایی تک‌تک افراد تکیه کنید.
در نقش‌برجسته‌های شکار چه می‌گذرد؟
در ضلع بلند دیگر، رابطه میان پیکره‌ها تغییر می‌کند. یونانیان و ایرانیان با هم شیر و گوزن شکار می‌کنند. در دو پنل بلند، همین دو گروه کلی یک‌بار حریف یکدیگر در نبردند و بار دیگر در شکاری مشترک شرکت دارند. با دیدن هر دو ضلع، شما موضوعات بیشتری از تابوت را می‌شناسید تا زمانی که فقط صحنه نبرد را ببینید.
حتی در صحنه شکار هم هویت یک پیکره می‌تواند محل اختلاف باشد. سوار مقدونی‌ای که برای کمک می‌آید، گاه اسکندر و گاه هفایستیون (Hephaistion)، همراه نزدیک او، دانسته شده است. کنش سوار دیده میشود، اما نامی که به او نسبت میدهند به تفسیر بستگی دارد. این تفاوت یادآور بحث درباره ارتباط صحنه نبرد با ایسوس است.
یکی از ضلع‌های کوتاه، صحنه شکار دیگری دارد. در آنجا پنج پیکره ایرانی به یک پلنگ یا پانتر حمله می‌کنند. این پنل، شکار جانور دیگری را به مجموعه حجاری‌ها اضافه می‌کند. همچنین نشان میدهد که توجه به دو انتهای محفظه ارزش دارد؛ موضوع این قسمت صرفاً تکرار کوچک‌تری از نقشبرجسته بلند نبرد نیست.
آیا تابوت اسکندر رنگ‌آمیزی شده بود؟ رنگ‌های باقی‌مانده
بله. آثاری از چندرنگ‌آمیزی باستانی روی سطوح مرمرین آن باقی مانده است. وزارت فرهنگ، بنفش، قرمز، زرد، آبی، قهوه‌ای مایل به قرمز و یاسی را در فهرست رنگ‌های آن آورده است. بنابراین، این اثر چیزی فراتر از ترکیبی از مرمر حجاری‌شده بود. رنگ‌آمیزی بخشی از ظاهر پیکره‌ها و تزئینات آن را می‌ساخت.
آثار باقی‌مانده، وضعیت امروزی تابوت را به لحظه کشف آن هم پیوند میدهند. هنگام بیرون آوردن تابوت از خاک در سال ۱۸۸۷، رنگ روی آن دیده می‌شد. وقتی شما سطح آن را بررسی می‌کنید، رنگ بخشی از شواهدی است که خود اثر با خود دارد. رنگ صرفاً افزوده‌ای خیالی به صحنه‌ای نیست که فقط از طریق حجاری شناخته شده باشد.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
پژوهش موزه لیبیگ‌هاوس (Liebieghaus) درباره رنگ، بر تضاد آبی درخشان، قرمز تند و اُخرایی طلایی در ترکیب رنگی تابوت تأکید می‌کند. این یافته، رابطه مشخص‌تری را در میان رنگ‌های متنوع آن نشان میدهد: رنگ‌های قوی در برابر یکدیگر قرار گرفته بودند. به‌خاطر سپردن این تضاد به شما کمک می‌کند نقش‌برجسته‌ها را هم ترکیب‌هایی رنگ‌آمیزی‌شده تصور کنید و هم آرایشی از پیکره‌های مرمرین.
بالای پنل‌های روایت‌گر را نگاه کنید تا شیرهای نگهبانِ گوشه‌های سنتوری‌ها را ببینید. پس شیرها در همین بنای یادمانی نقش‌های متفاوتی دارند. در صحنه بلند شکار، جانورانی هستند که تعقیب می‌شوند؛ اما پیکره‌های گوشه سنتوری‌ها نقش محافظ دارند. جای آن‌ها بخشی از طراحی معماری آرامگاه است.
سنتوری‌ها صحنه‌هایی از نبرد سربازان مقدونی با یکدیگر هم دارند. پس حجاری‌ها فقط درگیری یونانیان و ایرانیان را نشان نمی‌دهند. به همین دلیل باید درپوش بام‌مانند را در کنار محفظه بررسی کنید. صحنه‌های بالا، رویارویی متفاوتی را به موضوعات نبرد و شکار در پایین اضافه می‌کنند.
خط زمانی
- ۳۳۳ پیش از میلاد: نبرد ایسوس رخ داد. نقشبرجسته بلند نبرد معمولاً با این رویداد مرتبط دانسته میشود، هرچند این خوانش محل اختلاف است.
- ربع پایانی سده چهارم پیش از میلاد: طبق تاریخ‌گذاری وزارت فرهنگ، تابوت اسکندر ساخته شد.
- ۱۸۸۷: تابوت در جریان کاوش‌های عثمان حمدی بیگ در گورستان سلطنتی صیدا کشف شد.
- ۱۳ ژوئن ۱۸۹۱: ساختمان اصلی موزه باستانشناسی برای نمایش تابوت اسکندر و دیگر یافته‌های صیدا افتتاح شد.
پرسش‌های متداول
آیا تابوت اسکندر در موزه بریتانیاست؟
خیر. اصل آن به مجموعه موزههای باستانشناسی استانبول تعلق دارد. موزه در سربالایی عثمان حمدی بیگ، منشعب از خیابان علمدار در گُلخانه، قرار دارد.
آیا اسکندر مقدونی در آن دفن شده بود؟
خیر. نام آن از تصویر اسکندر در نقشبرجسته نبرد گرفته شده است. بیشتر پژوهشگران مالکیت آن را به عبدالونیموس، پادشاه صیدا، نسبت میدهند، هرچند مازئوس هم پیشنهاد شده است.
چه رنگ‌هایی روی تابوت باقی مانده‌اند؟
آثار رنگ باستانی روی مرمر باقی مانده است. وزارت فرهنگ، بنفش، قرمز، زرد، آبی، قهوه‌ای مایل به قرمز و یاسی را در میان رنگ‌های آن شناسایی می‌کند.
آیا صحنه نبرد قطعاً ایسوس است؟
خیر. ایسوس تفسیر رایج و پذیرفته‌شده از نقشبرجسته نبرد یونانیان و ایرانیان است. برخی پژوهشگران این صحنه را ترکیبی نمادین میدانند که موضوعش هیچ نبرد تاریخی مشخصی نیست.
منابع
- وزارت فرهنگ و گردشگری — درگاه فرهنگ، «هنر بازتاب‌یافته در سنگ: تابوت‌های سنگی» kulturportali.gov.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — موزههای باستانشناسی استانبول muze.gov.tr
- ویکی‌پدیا — «تابوت اسکندر» en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — «تابوت اسکندر» tr.wikipedia.org
- دانشگاه وارویک — مجموعه منابع اسکندر مقدونی warwick.ac.uk
- تومویو ناکامورا — نشریه مطالعات کلاسیک، ۲۰۱۳ jstage.jst.go.jp
- مجموعه مجسمه‌های لیبیگ‌هاوس — خدایان رنگین newsroom.liebieghaus.de
FAQ
اصل تابوت اسکندر کجاست؟
اصل این تابوت متعلق به مجموعه موزههای باستانشناسی استانبول در گُلخانه است؛ در سربالایی عثمان حمدی بیگ، منشعب از خیابان علمدار. این اثر در موزه بریتانیا نیست.
آیا اسکندر مقدونی در این تابوت دفن شده بود؟
خیر. نام تابوت از تصویر اسکندر در نقشبرجسته نبرد گرفته شده است. بیشتر پژوهشگران این آرامگاه را به عبدالونیموس، پادشاه صیدا، نسبت میدهند.
آیا تابوت اسکندر رنگ‌آمیزی شده بود؟
بله. رنگ باستانی روی مرمر باقی مانده است. وزارت فرهنگ، بنفش، قرمز، زرد، آبی، قهوه‌ای مایل به قرمز و یاسی را در میان رنگ‌های آن ذکر می‌کند.
آیا نقشبرجسته، نبرد ایسوس را نشان میدهد؟
نقشبرجسته نبرد معمولاً بازنمایی نبرد ایسوس در سال ۳۳۳ پیش از میلاد دانسته میشود. بااینحال، برخی پژوهشگران آن را ترکیبی نمادین میدانند که موضوعش نبرد مشخصی نیست.
Image: Alexander Sarcophagus, Istanbul Archaeological Museums 2020.jpg — Kingbjelica, CC BY-SA 4.0
