Ağlayan Kadınlar Lahdi: Sayda’dan İstanbul’a Uzanan Yas

Ağlayan Kadınlar Lahdi’nin mermer sandukasında, sütunlar arasında toplam 18 yaslı kadın figürü bulunur. Siz bu yazıda figürlerin düzenini, Sayda’daki keşfi ve eserin İstanbul’daki yerini öğreneceksiniz. Adını bu kadınlardan alan lahit, yalnız sandukasındaki kabartmalardan ibaret değildir. Kapağında cenaze töreni, kaidesini çevreleyen kabartmalarda ise av sahneleri yer alır. [1, 2, 3]

Osman Hamdi Bey, lahdi 1887 yılında Sayda Kral Nekropolü kazılarında ortaya çıkardı. Günümüzde Lübnan sınırlarında bulunan bu mezarlığın buluntuları, İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenir. Ağlayan Kadınlar Lahdi de müzenin ana binasında görülebilen eserler arasındadır. Böylece eserin hikâyesi, Sayda’daki mezar odasından İstanbul’un Gülhane bölgesine uzanır. [1, 4]

Ağlayan Kadınlar Lahdi nedir, hangi döneme aittir?

Ağlayan Kadınlar Lahdi, mermerden yapılmış ve kabartmalarla donatılmış bir mezar anıtıdır. Malzemesi, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünün eser kaydında mermer olarak belirtilir. Tarihleme için Boston Üniversitesi’nde hazırlanan bir doktora tezinin özeti somut bir aralık verir. Kiernan Acquisto’nun 2024 tarihli çalışması, lahdi yaklaşık MÖ 360–350 yıllarına yerleştirir. [5, 6]

Bu tarih aralığı, eseri MÖ dördüncü yüzyılın ortalarına yerleştirmemizi sağlar. Bununla birlikte, yapım tarihi ile 1887’deki keşif tarihini birbirinden ayırmalısınız. İlk tarih mermer anıtın üretimini, ikincisi kazı sırasında bulunmasını anlatır. Kısa kronolojide bu iki aşamayı ayrı satırlarda izleyebilirsiniz. [1, 6]

Lahdin mimarisi, İon düzeninde peripteros planlı bir Yunan anıt yapısını örnek alır. Kültür Portalı, bu ilişkiyi anıtsal yapının küçültülmüş modeli üzerinden açıklar. Sütunlar arasına yerleştirilen kadınlar, bu mimari düzenin içinde görünür. Siz figürlere bakarken sütunların oluşturduğu bölmeleri de birlikte inceleyebilirsiniz. [1]

Lahdin üretildiği yer konusunda ise Atina ve Rodos atölyeleri üzerinde durulur. Bu görüş, eserin söz konusu atölyelerden Sidon’a getirildiğini varsayar. Kültür Portalı, üretim yerinin kesinleştirilmediğini de aynı açıklamada belirtir. Dolayısıyla Atina veya Rodos bağlantısı, kesinleşmiş bir köken bilgisi olarak aktarılmamalıdır. [1]

Ağlayan Kadınlar Lahdi’nin hikâyesi: Nerede bulundu, kime aitti?

Keşfin yeri, günümüzde Lübnan sınırlarında bulunan Sayda Kral Nekropolü’dür. Osman Hamdi Bey’in 1887 kazıları, lahdin bulunmasına ilişkin temel bilgiyi oluşturur. Türkçe Vikipedi, İskender Lahdi ile aynı yeraltı mezar odasında bulunduğunu belirtir. Bu ayrıntı, iki eserin keşif bağlamını aynı mekânda birleştirir. [1, 3]

Lahdin sahibi söz konusu olduğunda, Sayda Kralı Straton’un adı öne çıkar. Ancak Kültür Portalı, bu aidiyetin kesin biçimde belirlenemediğini açıklar. Lahitte yazıt bulunmaması ve buluntuların yetersizliği, kimliklendirmeyi sınırlayan nedenlerdir. Bu nedenle eseri doğrudan Straton’un mezarı diye tanımlamak doğru olmaz. [1]

Türkçe Vikipedi’de aktarılan alternatif yorum, Saydalı zengin bir kişiyi işaret eder. Bu görüş de mezar sahibini kesin olarak tanımlayan bir sonuç değildir. Straton bağlantısı ile zengin bir Saydalı ihtimali, farklı aidiyet yorumlarıdır. İkisini de lahdin kesinleşmiş sahibi gibi sunmamak gerekir. [3]

Keşiften önce soyulmuş olması, lahdin hikâyesindeki bir başka somut ayrıntıdır. Türkçe Vikipedi, içeride ölüye ait kemiklerin bulunduğunu aktarır. Aynı aktarımda bronz bir kemer tokasının varlığı da belirtilir. Bu buluntular, Straton’a aidiyeti kesinleştiren bir kanıt olarak sunulmaz. [1, 3]

On sekiz kadın figürü ve kabartmalar ne anlatır?

Sandukadaki kadınların dağılımı, uzun ve kısa yüzlerde farklı sayılarla düzenlenmiştir. Uzun yüzlerin her birinde altışar kadın figürü yer alır. Kısa yüzlerin her birinde ise üçer kadın görülür. Böylece sütunlar arasındaki figürlerin toplamı 18 kişiye ulaşır. [2, 7]

Kadınların bir bölümü otururken, diğer bölümü ayakta tasvir edilmiştir. Yas hareketleri arasında eli çeneye, göğse veya yüze dayamak bulunur. Bazı figürlerde ise eller önde kavuşturulmuş biçimde gösterilir. Lahdin adındaki ağlama ifadesini, bu yas duruşlarıyla birlikte düşünmek gerekir. [2, 7]

Siz gündelik hayatta da duruşun ve el hareketlerinin duyguyu nasıl aktardığını fark edebilirsiniz. Lahitte eli yüze dayamak ve elleri kavuşturmak, böyle bir karşılaştırmaya imkân verir. Bu benzerlik, kadınların kimliğini açıklayan tarihsel bir kanıt sayılmaz. Yalnızca mermerdeki yas hareketlerini gözünüzde canlandırmanızı kolaylaştıran bir bakış sunar. [7]

Kadınların kimliği konusunda, Mezopotamya ve çevresindeki yasçı kadın geleneğine başvurulur. Başka yorumlar, onları mezar sahibinin aile üyeleri veya eşleri olarak görür. Kültür Portalı, bu açıklamaları kadın figürlerine ilişkin farklı yorumlar arasında aktarır. Dolayısıyla 18 kadının tamamına kesin bir akrabalık bağı atamak mümkün değildir. [1]

Kapağın kabartmaları, Pers kültürüne özgü bir cenaze törenini betimler. Kaideyi çevreleyen kabartmalarda ise bu kez av sahneleri bulunur. Bu iki konu, sütunlar arasındaki yaslı kadınlardan ayrı alanlarda işlenmiştir. İncelerken sanduka, kapak ve kaideyi sırayla ele almanız ayrıntıları ayırt etmenizi kolaylaştırır. [1, 3]

Ağlayan Kadınlar Lahdi nerededir, hangi müzede sergilenir?

Ağlayan Kadınlar Lahdi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin ana binasında ziyaretçilerle buluşur. Bakanlığın müze tanıtımı, onu Sidon Kral Nekropolü buluntuları arasında sayar. Müzenin konumu, İstanbul’un Gülhane bölgesindeki Osman Hamdi Bey Yokuşu olarak verilir. Eserin bulunduğu müzeyi ararken bu yer bilgisini kullanabilirsiniz. [4]

Sayda lahitlerinin sergilenmesi amacıyla yaptırılan klasik bina, 13 Haziran 1891’de açılmıştır. Ağlayan Kadınlar Lahdi de bu buluntu grubu içinde yer alır. Böylece 1887’deki keşif ile 1891’deki açılış, eserin hikâyesinde birbirini izler. Bu iki tarih, kazı ile müzede sergilenme bağlamını birlikte düşünmenizi sağlar. [1, 8]

Siz müzede lahdin çevresini incelerken önce uzun yüzlerdeki kadınları sayabilirsiniz. Ardından kısa yüzlerdeki üçer figürü ve kapaktaki cenaze sahnesini karşılaştırabilirsiniz. Son olarak kaideyi çevreleyen av kabartmalarına bakmak, incelemeyi farklı bir konuya taşır. Böyle bir sıra, 18 kadın figürünün ötesindeki bezemeleri de görmenizi sağlar. [1, 3, 7]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki kronoloji, lahdin yapımını, keşfini ve sonraki araştırmalardan birini birlikte gösterir. Yaklaşık MÖ 360–350 tarih aralığı, Acquisto’nun doktora tezinin özetine dayanır. Diğer satırlar, kazı, müze açılışı ve makale yayınına ilişkin tarihlerdir. [1, 6, 8, 9]

1. Yaklaşık MÖ 360–350 Kiernan Acquisto’nun tez özetine göre lahdin yapım aralığı.
2. 1887 Osman Hamdi Bey’in Sayda Kral Nekropolü kazılarında lahit bulundu.
3. 13 Haziran 1891 Sayda lahitlerini sergilemek için yaptırılan müzenin klasik binası açıldı.
4. 1970 Martha E. Weller’in cenaze alayını inceleyen makalesi yayımlandı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Mermer yüzeyde korunan boya izleri, lahdin renklendirilmiş olduğunu gösterir. Kültür Portalı, bu izlerde mavi ve kırmızı tonlarını belirtir. Dolayısıyla eseri incelerken yalnız mermer malzemeye odaklanmak, renk bilgisini dışarıda bırakır. Mavi ve kırmızı izleri, kabartmalarla birlikte değerlendirebileceğiniz somut yüzey ayrıntılarıdır. [1]

Çatı süslemelerinde sfenks, palmet ve aslan başı biçimleri kullanılmıştır. Türkiye Turizm Ansiklopedisi, yan akroterlerin sfenks biçiminde olduğunu belirtir. Orta akroterlerde palmetler, çörtenlerde ise aslan başları yer alır. Bu dağılımı izlemek, dikkatinizi kadın figürlerinden lahdin üst bölümüne taşır. [7]

Korunmuş alınlıkta oturan bir yaslı kadın figürü de görülür. Bu kadının çevresinde ayrıca iki kadın daha betimlenmiştir. Buradaki grubu, sandukanın sütunları arasındaki 18 figürden ayrı konumda düşünmelisiniz. Böylece kadın betimlerinin eserin farklı bölümlerine yayıldığını fark edebilirsiniz. [7]

Türkçe Vikipedi, müzenin ana bina cephesiyle lahit arasında da bağlantı kurar. Bu aktarımda, Alexandre Vallaury’nin tasarımının Ağlayan Kadınlar Lahdi’nden esinlendiği belirtilir. Siz müze ziyaretinde eserin mimari düzeniyle bina cephesini karşılaştırabilirsiniz. Bu bilgi, lahdi yalnız kabartmaları üzerinden incelemenin ötesine geçen bir bakış sağlar. [3]

Ağlayan Kadınlar Lahdi şiiri, Enis Batur ve PDF araştırmaları

Ağlayan Kadınlar Lahdi ile Enis Batur arasındaki bağ, yaslı kadın figürleri üzerinden kurulur. İngilizce Vikipedi, bu kadınları Batur’un bir şiir kitabının konusu olarak belirtir. Kitap, ilgili maddede Fransızca Le Tombeau des Pleureuses adıyla anılır. Böylece kadın figürlerinin edebiyattaki karşılığına ilişkin somut bir bağlantı ortaya çıkar. [2]

Lahdin cenaze alayı hakkında akademik okuma arıyorsanız, Martha E. Weller’in makalesine yönelebilirsiniz. Çalışmanın adı The Procession on the Sarcophagus of the Mourning Women olarak verilir. Makale, 1970 yılında California Studies in Classical Antiquity dergisinde yayımlanmıştır. Derginin üçüncü cildinde, 219–227. sayfalar arasında yer alır. [9]

PDF araması yaparken Weller’in soyadıyla makalenin tam adını birlikte kullanabilirsiniz. Kaynaklar bölümündeki yayınevi kaydı, çalışmanın bibliyografik bilgilerine ulaşmanızı sağlar. Tarihleme üzerine okuma için ise Acquisto’nun 2024 tarihli tez özeti kullanılabilir. Bu özet, Ağlayan Kadınlar Lahdi için yaklaşık MÖ 360–350 aralığını verir. [6, 9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kültür Portalı, Taşa Yansıyan Sanat: Lahitler kulturportali.gov.tr
2. Wikipedia — Sarcophagus of the mourning women en.wikipedia.org
3. Vikipedi — Ağlayan Kadınlar Lahdi tr.wikipedia.org
4. Kültür ve Turizm Bakanlığı — İstanbul Arkeoloji Müzesi turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr
5. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Google Arts & Culture, The Sarcophagus of Mourning Women artsandculture.google.com
6. Boston University OpenBU — Kiernan Acquisto, The self-conscious kings open.bu.edu
7. Türkiye Turizm Ansiklopedisi — Salih Soslu, Ağlayan Kadınlar Lahdi turkiyeturizmansiklopedisi.com
8. Kültür ve Turizm Bakanlığı — İstanbul Arkeoloji Müzeleri muze.gov.tr
9. University of California Press — Martha E. Weller, The Procession on the Sarcophagus of the Mourning Women online.ucpress.edu

Görsel: Sarcophagus of the mourning women in the Istanbul Archaeological Museums-.jpg — Yair-haklai, CC BY-SA 4.0