بخشنامه آماسیه: اعلامیه جنگ استقلال ترکیه در سال 1919

شب 21 تا 22 ژوئن 1919، چند افسر در پادگانی در آماسیه (Amasya) گرد هم آمدند و نگارش متنی دوصفحه‌ای را به پایان رساندند. این متن در 22 ژوئن با تلگراف رمزدار ارسال شد. بخشنامه آماسیه، با نام ترکیِ Amasya Genelgesi یا Amasya Tamimi، سندی است که به مبارزه ملی در آناتولی (Anadolu) سازمان داد.

اگر شما به ترکیه سفر می‌کنید، می‌توانید شهری را ببینید که این سند در آن نوشته شد. اگر دانشجو هستید، این همان متنی است که نخستین مقاومت‌ها را به کنگره‌های بعدی پیوند می‌دهد. در ادامه می‌خوانید که بخشنامه چه می‌گفت، چه کسانی پشت آن بودند و چگونه به سراسر کشور رسید.

بخشنامه آماسیه چیست؟

بخشنامه آماسیه سندی به تاریخ 22 ژوئن 1919 است. این سند هدف‌های سازمانی مبارزه ملی را مشخص کرد. بخشنامه در آماسیه، شهری در شمال آناتولی، منتشر شد.

دانشنامه آتاتورک (Atatürk Ansiklopedisi) آن را نخستین سند راهبرد ملی می‌نامد. به توصیف این دانشنامه، بخشنامه هم هدف‌ها و هم ابزارهای مشروعِ تشکیلاتی را توضیح می‌داد که برای تأسیس دولتی جدید فعالیت می‌کرد. اهمیت سند همین‌جاست. متن فقط اعتراض نمی‌کرد؛ راه و روش کار را هم نشان می‌داد.

متن بخشنامه شب پیش از انتشار، یعنی شب 21 تا 22 ژوئن، نهایی شد. استانداری آماسیه (Amasya Valiliği) می‌گوید این سند در 21 تا 22 ژوئن 1919 از پادگان سارای‌دوزو (Saraydüzü Kışlası) اعلام شد.

چه کسانی آن را نوشتند و امضا کردند؟

مصطفی کمال پاشا در ژوئن 1919 در پادگان سارای‌دوزو اقامت داشت. بخشنامه همان‌جا نوشته شد. او نکات اصلی را به آجودانش، جواد عباس بیگ (Cevat Abbas Bey)، دیکته کرد.

چهار نفر به‌عنوان امضاکنندگان اصلی در آماسیه نام برده می‌شوند:

• مصطفی کمال پاشا
• رئوف اوربای (Rauf Orbay)
• علی فؤاد جبسوی (Ali Fuat Cebesoy)
• رفعت بله (Refet Bele)

علی فؤاد جبسوی با سمت فرمانده سپاه 20 در آنکارا (Ankara) در گفت‌وگوها شرکت کرد.

دو فرمانده دیگر در اتاق حضور نداشتند. کاظم قره‌بکر (Kâzım Karabekir) فرمانده سپاه 15 در ارزروم (Erzurum) بود. جمال پاشای مرسینلی (Mersinli Cemal Paşa) سمت بازرس ارتش 2 را در قونیه (Konya) داشت. هنگام آماده‌سازی متن، با هر دو از راه تلگراف مشورت شد. موافقت آن‌ها پیش از انتشار بخشنامه به دست رسیده بود.

شما یک گروه گفت‌وگو را تصور کنید که در آن یک نفر باید پیش از انتشار پیام، رضایت همه را بگیرد. اینجا «گفت‌وگو» از راه سیم‌های تلگراف میان سه شهر جریان داشت. تا فرماندهان غایب موافقت نکردند، چیزی ارسال نشد.

بخشنامه چه می‌گفت؟

متن کوتاه است. دانشنامه آتاتورک آن را سندی دوصفحه‌ای با شش ماده اصلی توصیف می‌کند. پیامش را می‌توان به‌سادگی بیان کرد.

خطر را مشخص کرد. بخشنامه اعلام کرد که تمامیت ارضی کشور و استقلال ملت در معرض تهدید است.

از انجام نشدن مسئولیت گفت. سند تصریح کرد که دولت استانبول مسئولیتی را که پذیرفته است انجام نمی‌دهد.

پاسخی ارائه داد. مشهورترین جمله بخشنامه این است. صورت رایج و پرنقل آن چنین است: «Milletin istiklalini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.» یعنی: «استقلال ملت را عزم و تصمیم خود ملت نجات خواهد داد.»

این جمله مرکز اقدام را جابه‌جا می‌کند. منتظر فرمانی از پایتخت نمی‌ماند. تصمیم را به دست مردم می‌سپارد.

برنامه: یک هیئت و یک کنگره

بخشنامه به هشدار دادن بسنده نکرد. دستور داد چه نهادهایی باید شکل بگیرند.

یک هیئت ملی. بخشنامه تشکیل هیئتی ملی (millî heyet) را ضروری دانست. وظیفه این هیئت آن بود که حقوق ملت را به گوش جهان برساند. همچنین باید مستقل از نفوذ بیرونی فعالیت می‌کرد.

کنگره‌ای در سیواس. بخشنامه مقرر کرد که کنگره‌ای ملی به‌سرعت در سیواس (Sivas) تشکیل شود. سیواس مرکزی امن در آناتولی توصیف شده بود. اگر شما به نقشه نگاه کنید، منطق این انتخاب را می‌بینید: شهر در عمق سرزمین قرار دارد.

سه نماینده از هر سنجاق. از هر سنجاق، یعنی یک واحد تقسیمات اداری عثمانی، خواسته شد سه نماینده بفرستد. این افراد باید اعتماد مردم را به دست آورده باشند.

کنار گذاشتن اختلاف‌های حزبی. هنگام انتخاب نمایندگان نباید تقسیم‌بندی‌های حزبی در نظر گرفته می‌شد. هدف، گردهمایی گسترده بود، نه جمع شدن یک جناح.

نشستی دیگر در ارزروم. قرار بود کنگره‌ای به نمایندگی از استان‌های شرقی در ارزروم برگزار شود. تاریخ تعیین‌شده 10 ژوئیه 1919 بود. سپس انتظار می‌رفت اعضای کنگره ارزروم به کنگره عمومی در سیواس بپیوندند.

پس برنامه دو مرحله داشت. نخست گردهمایی‌های منطقه‌ای و سپس یک نشست ملی.

بخشنامه چگونه به سراسر کشور رسید؟

این سند به‌صورت تلگراف رمزدار و با امضای مصطفی کمال ارسال شد. گیرندگان آن فرماندهی‌های نظامی، مدیران کشوری و هیئت‌مدیره‌های انجمن‌های مدنی بودند.

این انتخاب حساب‌شده بود. در 1919، دستورها و خبرها از راه خطوط تلگراف جابه‌جا می‌شدند. یک تلگراف رمزدار می‌توانست هم‌زمان به اداره‌های بسیاری برسد.

خط زمانی

• شب 21 تا 22 ژوئن 1919: متن بخشنامه شکل نهایی خود را می‌گیرد.
• 22 ژوئن 1919: بخشنامه با تلگراف رمزدار به مقام‌های نظامی و کشوری و هیئت‌مدیره‌های انجمن‌های مدنی ارسال می‌شود.
• 10 ژوئیه 1919: تاریخی که در بخشنامه برای برگزاری کنگره ارزروم تعیین شده بود.
• 1944: پادگان قدیمی سارای‌دوزو، محل تهیه بخشنامه، تخریب می‌شود.
• 2007: ساخت بنای بازسازی‌شده پادگان در مکانی دیگر به پایان می‌رسد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

شماره رمز. در متنی که دانشنامه آتاتورک بازنشر کرده، بخشنامه با عبارت «Şifre 194» به معنی «رمز 194» آغاز می‌شود. متن شبیه تلگراف است، چون واقعاً تلگراف بود.

شش ماده در دو صفحه. سند کوتاه است. قدرت آن از نکات روشنی می‌آمد که هر افسر یا مقام اداری می‌توانست بخواند و بر اساس آن‌ها عمل کند.

محرمانگی. بخشنامه خواستار محرمانه ماندن تدارکات کنگره شد. به نمایندگان گفته شد که در صورت لزوم می‌توانند بدون افشای هویت خود سفر کنند. کنگره‌ای که قرار بود ملی باشد، کارش را آرام و بی‌سروصدا آغاز کرد.

ساختمانی که جایش عوض شد. پادگانی که متن در آن تهیه شد، دیگر وجود ندارد. آن را در 1944 تخریب کردند. به‌دلیل خطر زمین‌لغزش، پادگان در مکان دیگری بازسازی شد و ساخت بنای جدید در 2007 به پایان رسید.

بازدید از محل در روزگار ما

اگر به آماسیه سفر می‌کنید، سراغ ساختمان پادگان سارای‌دوزو را بگیرید. اداره فرهنگ و گردشگری استان آماسیه (Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü) آن را با عنوان موزه مبارزه ملی و مرکز کنگره معرفی می‌کند.

هنگام بازدید این نکته را به یاد داشته باشید. شما بنای بازسازی‌شده‌ای را می‌بینید که در 2007 تکمیل شد. پادگان اصلی جای دیگری بود و در 1944 تخریب شد. موزه یاد آن مکان را زنده نگه می‌دارد. اینجا همان اتاق نگارش سند نیست.

چرا بخشنامه آماسیه مهم است؟

پیش از آماسیه، مقاومت پراکنده بود. پس از آن، برنامه‌ای مکتوب با تاریخ، مکان و روش مشخص وجود داشت. قرار بود نمایندگان از همه سنجاق‌ها بیایند. وابستگی‌های حزبی باید کنار گذاشته می‌شد. نشست ارزروم قرار بود به نشست سیواس بپیوندد.

بخشنامه همچنین نشان داد که تصمیم‌ها چگونه گرفته می‌شدند. چهار افسر در آماسیه امضا کردند. دو فرمانده دیگر، دور از آنجا در ارزروم و قونیه، با تلگراف موافقت کردند. تنها پس از آن، متن ارسال شد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. دانشنامه آتاتورک — بخشنامه آماسیه ataturkansiklopedisi.gov.tr
2. ویکی‌پدیا — بخشنامه آماسیه en.wikipedia.org
3. ویکی‌پدیای ترکی — بخشنامه آماسیه tr.wikipedia.org
4. اداره فرهنگ و گردشگری استان آماسیه — ساختمان پادگان سارای‌دوزو amasya.ktb.gov.tr
5. استانداری آماسیه — ساختمان پادگان سارای‌دوزو و موزه مبارزه ملی amasya.gov.tr
6. اتحادیه کانون‌های وکلای ترکیه — نخستین فراخوان رهایی barobirlik.org.tr

Image: Amasya Saraydüzü Barracks 7557.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0