22 Haziran 1919’da Anadolu’daki komutanlıklara, mülki amirliklere, sivil cemiyet yönetimlerine şifreli bir telgraf gitti. Telgrafın başında “Şifre 194” kaydı vardı. İçindeki metin, Millî Mücadele’nin nasıl örgütleneceğini ilk kez açıkça yazıya döküyordu.
Bu yazıda Amasya Genelgesi’nin ne olduğunu, nerede ve ne zaman hazırlandığını öğreneceksiniz. Kimlerin imzaladığını, kimlerin onayladığını ve metnin neler kararlaştırdığını da sırayla göreceksiniz. Sonda, kaynaklarda yer alan az bilinen birkaç ayrıntı da var.
Amasya Genelgesi nedir?
Amasya Genelgesi, Amasya Tamimi adıyla da bilinir. Millî Mücadele’nin örgütlenme hedeflerini açıklayan, 22 Haziran 1919 tarihli bir belgedir. İngilizce kaynaklarda Amasya Circular diye geçer.
Atatürk Ansiklopedisi bu belgeyi, yeni devletin kuruluşuna yönelik örgütlenmenin hedeflerini ve meşru araçlarını açıklayan ilk millî strateji belgesi olarak değerlendirir. Yani genelge tek bir olaya verilmiş tepki değildir. Bir hedef ve bir yöntem tarif eden yazılı bir plandır.
Belgenin en çok bilinen cümlesi şudur: “Milletin istiklalini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” Bu söz genelgenin yaygın aktarımındaki biçimidir. Metnin geri kalanı da aynı fikrin üzerine kuruludur: Kurtuluş kararı millete aittir.
Amasya Genelgesi ne zaman yayınlandı? Tarihi nedir?
Genelge 22 Haziran 1919 tarihlidir. Ancak metin o gün aniden ortaya çıkmadı. Genelgenin metnine, 21 Haziran’ı 22 Haziran 1919’a bağlayan gece son şekli verildi.
22 Haziran’da belge, şifreli telgrafla askerî ve mülki makamlara ve sivil cemiyet yönetimlerine gönderildi. “Amasya Genelgesi ne zaman yayınlandı?” sorusunun kısa cevabı bu yüzden 22 Haziran 1919’dur.
Amasya Genelgesi nerede hazırlandı, nerede imzalandı, nerede yayınlandı?
Genelge, Mustafa Kemal Paşa’nın Haziran 1919’da konakladığı Saraydüzü Kışla Binası’nda kaleme alındı. Amasya Valiliği de genelgenin 21–22 Haziran 1919’da bu binadan duyurulduğunu belirtir. Hazırlanma, imzalanma ve duyurulma yeri olarak Amasya’yı, daha dar anlamda Saraydüzü Kışlası’nı göstermek doğrudur.
Mustafa Kemal Paşa, genelgenin esaslarını yaveri Cevat Abbas Bey’e yazdırdı. Metin, ilk anda mektup gibi tek bir muhataba gitmedi. Şifreli telgraf yoluyla birçok adrese birden ulaştırıldı.
Bugün Amasya’ya yolunuz düşerse bu yapının adı Saraydüzü Kışla Binası, Millî Mücadele Müzesi ve Kongre Merkezi olarak geçiyor. Ancak karşınızdaki bina, genelgenin yazıldığı eski kışla değil. Bunun nedenini “Kitaplara girmeyen ayrıntılar” bölümünde bulacaksınız.
Amasya Genelgesi’ni kimler imzaladı, kimler onayladı?
Amasya’da genelgeyi imzalayan başlıca isimler şunlardır:
- Mustafa Kemal Paşa
- Rauf Orbay
- Ali Fuat Cebesoy
- Refet Bele
Ali Fuat Cebesoy, Amasya görüşmelerine Ankara’daki 20. Kolordu Komutanı sıfatıyla katıldı.
İki önemli isim ise Amasya’da değildi: Erzurum’daki 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir ve Konya’daki 2. Ordu Müfettişi Cemal Paşa. Genelge hazırlanırken ikisine de telgrafla danışıldı. Türkiye Barolar Birliği’nin aktardığına göre, Kâzım Karabekir ile Mersinli Cemal Paşa’nın onayları da genelge yayımlanmadan önce alındı.
“Amasya Genelgesi’ni onaylayanlar kimlerdir?” diye aranıyorsa cevap budur. Metni Amasya’da imzalayanlar dört kişidir. Uzaktan onay veren iki kişi ise Karabekir ve Mersinli Cemal Paşa’dır.
Amasya’dan Erzurum ve Konya’ya uzanan bu yazışma ağını bir an düşünün. Bugün bir gruba mesaj atıp birkaç dakikada onay topluyorsunuz. 1919’da aynı iş, Erzurum ve Konya’ya şifreli telgraf çekmekle yapılıyordu.
Amasya Genelgesi’nin maddeleri ve kararları nelerdir?
Atatürk Ansiklopedisi’nin aktardığı iki sayfalık belge, altı ana maddeden oluşur. Metnin ana fikirleri kaynaklarda şöyle özetlenir:
- Tehdit tespiti: Genelge, ülkenin toprak bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehdit altında olduğunu ilan etti.
- Hükûmete itiraz: Metinde İstanbul Hükûmeti’nin üstlendiği sorumluluğu yerine getiremediği belirtildi.
- Millî heyet: Milletin haklarını dünyaya duyuracak ve dış etkilerden bağımsız çalışacak bir millî heyet kurulması gerekli görüldü.
- Sivas’ta kongre: Anadolu’nun güvenli bir merkezi olarak gösterilen Sivas’ta süratle millî kongre toplanması kararlaştırıldı.
- Temsilciler: Sivas’taki kongre için her sancaktan halkın güvenini kazanmış üç temsilcinin gönderilmesi istendi.
- Partiler üstü seçim: Temsilci seçilirken parti ayrılıklarının dikkate alınmaması istendi.
- Erzurum Kongresi: Doğu illeri adına Erzurum’da yapılacak kongrenin planlanan tarihi 10 Temmuz 1919 olarak bildirildi. Erzurum Kongresi üyelerinin daha sonra Sivas’taki genel kongreye katılması öngörüldü.
Bu liste, kaynaklarda geçen kararların konu başlıklarıdır. Altı ana maddenin sıralaması için Atatürk Ansiklopedisi’ndeki tam metne bakmanız en doğrusu.
Dikkat ederseniz “her sancaktan üç temsilci” kuralı çok somut bir ölçüdür. Genelge genel çağrılarla yetinmedi. Kongreye kaç kişinin, hangi birimden geleceğini yazdı. Bir toplantıyı bugün de ancak böyle örgütlersiniz: davet listesi, yer ve tarih belirlenir.
Amasya Genelgesi’nin önemi nedir?
Önemi üç somut noktada görülür.
Birincisi, metin bir hedef koydu: bağımsızlık. Ayrıca bir yöntem gösterdi: temsilcilerin katıldığı kongreler. Atatürk Ansiklopedisi’nin “meşru araçlar” vurgusu buradan gelir.
İkincisi, karar yetkisini millete bağladı. Başlıktaki söz, kurtuluşun milletin azim ve kararına dayandığını söyler. Temsilcilerin halkın güvenini kazanmış kişilerden seçilmesi istenmesi de bu fikre uygundur.
Üçüncüsü, belgeyi geniş bir kesime ulaştırdı. Genelge, Mustafa Kemal’in imzasıyla komutanlıklara, mülki amirliklere ve sivil cemiyet yönetimlerine iletildi. Böylece Erzurum ve Sivas kongrelerine giden yol hem askerî hem sivil adreslere duyurulmuş oldu.
Kısa kronoloji
- 21–22 Haziran 1919 gecesi Genelgeye son şekli verildi.
- 22 Haziran 1919 Genelge, şifreli telgrafla askerî ve mülki makamlara ve sivil cemiyet yönetimlerine gönderildi.
- 10 Temmuz 1919 Genelgede Erzurum Kongresi için ilan edilen planlanan tarih.
- 1944 Genelgenin hazırlandığı eski Saraydüzü Kışla Binası yıktırıldı.
- 2007 Saraydüzü Kışlası’nın farklı bir yerde yeniden inşa edilen binası tamamlandı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Genelgenin etrafında, ders kitaplarında yer almayan birkaç küçük olgu var.
- “Şifre 194” kaydı: Atatürk Ansiklopedisi’nde aktarılan metnin başında “Şifre 194” kaydı bulunur. Belge bir bildiri gibi duyurulmadı; şifreli bir yazışma olarak dolaştı.
- Altı ana madde: Aktarılan iki sayfalık belge altı ana maddeden oluşur. Dünyayı değiştirecek bir plan, kısacık bir metne sığdırılmıştı.
- Gizlilik talimatı: Vikipedi’ye göre kongre hazırlıklarının gizli tutulması istendi. Temsilcilerin gerektiğinde kimliklerini açıklamadan yolculuk etmesi de öngörüldü.
- Binanın akıbeti: Genelgenin hazırlandığı eski Saraydüzü Kışlası 1944’te yıktırıldı. Heyelan riski nedeniyle farklı bir yerde yeniden yapılan bina ise 2007’de tamamlandı. Bugün Amasya’da gezdiğiniz bina, genelgenin yazıldığı yapının yeniden inşa edilmiş hâlidir.
Sık sorulan sorular
Amasya Genelgesi hangi tarihte yayımlandı?
Genelge 22 Haziran 1919’da Amasya’da yayımlandı. Metne 21 Haziran’ı 22 Haziran’a bağlayan gece son şekli verildi.
Amasya Genelgesi’ni kimler imzaladı?
Amasya’da imzalayan başlıca isimler Mustafa Kemal Paşa, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele’dir. Kâzım Karabekir ile Mersinli Cemal Paşa Amasya’da bulunmuyordu; onların onayı yayımdan önce alındı.
Amasya Genelgesi nerede hazırlandı?
Genelge, Mustafa Kemal Paşa’nın Haziran 1919’da konakladığı Saraydüzü Kışla Binası’nda kaleme alındı. Esasları yaveri Cevat Abbas Bey’e yazdırıldı.
Amasya Genelgesi neyi kararlaştırdı?
Sivas’ta süratle bir millî kongre toplanmasını ve milletin haklarını dünyaya duyuracak bir millî heyet kurulmasını öngördü. Her sancaktan halkın güvenini kazanmış üç temsilcinin gönderilmesini istedi.
Amasya Tamimi ile Amasya Genelgesi aynı belge mi?
Evet. Amasya Tamimi, aynı belgenin diğer adıdır. İngilizcede Amasya Circular olarak anılır.
Kaynaklar
- Atatürk Ansiklopedisi — Amasya Tamimi ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Wikipedia — Amasya Circular en.wikipedia.org
- Vikipedi — Amasya Genelgesi tr.wikipedia.org
- Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Saraydüzü Kışla Binası amasya.ktb.gov.tr
- Amasya Valiliği — Saraydüzü Kışla Binası ve Millî Mücadele Müzesi amasya.gov.tr
- Türkiye Barolar Birliği — Kurtuluşun İlk Çağrısı barobirlik.org.tr
Görsel: Amasya Saraydüzü Barracks 7557.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
