ماجاپاهیت (Majapahit) پادشاهی‌ای جاوه‌ای بود که در سال ۱۲۹۳ در جاوه شرقی (Doğu Cava)، در اندونزی (Endonezya) امروزی، تأسیس شد. پایتخت آن تروولان (Trowulan) بود. این پادشاهی با تکیه بر کشت برنج، حمل‌ونقل رودخانه‌ای و تجارت بندری رشد کرد و در دوران هایام ووروک (Hayam Wuruk) و گاجاه مادا (Gajah Mada) به اوج رسید. درگیری‌های دودمانی و رقابت ملاکا (Melaka) آن را تضعیف کرد. آخرین فرمانروایانش نیز تا دهه ۱۵۲۰ یا ۱۵۳۰ با دماک (Demak) در جنگ بودند.
قدرت تروولان در عمل تا کجا می‌رسید؟ اگر شما ماجاپاهیت را از راه تأسیسات آبیاری، بندرهای تجاری و روایت‌های درباری دنبال کنید، تفاوتی روشن میشود: ادعاهای آن درباره جزایر، از گستره اداره مستقیمش فراتر می‌رفت. تاریخ این پادشاهی، مرکز پربازدهی در جاوه (Cava) را به روابطی دوردست پیوند می‌دهد که استحکامشان یکسان نبود.
ماجاپاهیت چگونه تأسیس شد و تروولان چه نوع مرکزی بود؟
رادن ویجایا (Raden Wijaya) پس از کشمکشی میان فرمانروایان رقیب جاوه و نیرویی که از دودمان یوآن (Yuan) به آنجا آمده بود، ماجاپاهیت را بنیان گذاشت. او در سال ۱۲۹۳ با سپاهیان یوآن علیه جایاکاتوانگ (Jayakatwang) متحد شد. جایاکاتوانگ پیش‌تر کرتانگارا (Kertanegara)، فرمانروای سینگاساری (Singhasari)، را سرنگون کرده بود. این اتحاد بخشی از کشمکش سیاسی‌ای بود که پادشاهی تازه از دل آن پدید آمد.
تاجگذاری ویجایا مبنای تاریخ پذیرفته‌شده تأسیس پادشاهی است. او در ۱۰ نوامبر ۱۲۹۳ نام سلطنتی کرتاراجاسا جایاواردانا (Kertarajasa Jayawardhana) را برگزید. بنابراین آغاز ماجاپاهیت، هم با رویدادهای نظامی آن سال پیوند دارد و هم با اقدامی مشخص برای بر تخت نشستن.
تروولان، پایتخت آن، فراتر از اقامتگاه شاه بود. محوطه باستان‌شناختی آن در محدوده موجوکرتو (Mojokerto) و جومبانگ (Jombang)، پهنه‌ای به ابعاد تقریبی ۱۱ در ۹ کیلومتر را در بر می‌گیرد. بقایای خانه‌ها، بازارها، محل‌های تولید، بناهای مقدس، گورستان‌ها و شالیزارها، تنوع فعالیتهای پیرامون این مرکز را نشان می‌دهند.
این آثار، تولید غذا را در کنار زندگی مسکونی، تجاری و مذهبی قرار می‌دهند. وقتی شما تروولان را تصور می‌کنید، شالیزارها هم به اندازه دربار اهمیت دارند. اندونزی در ۶ اکتبر ۲۰۰۹ این محوطه را برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو (UNESCO) معرفی کرد.
هایام ووروک و گاجاه مادا چه نقشی در اوج‌گیری ماجاپاهیت داشتند؟
گاجاه مادا در دوران فرمانروایی ملکه تریبووانا ویجایاتونگادوی (Tribhuwana Wijayatunggadewi) به مقام وزیر اعظم رسید. او از چهره‌های اصلی گسترش ماجاپاهیت در سده چهاردهم بود. نقش او، جاه‌طلبی‌های سیاسی پادشاهی را به اقدام نظامی پیوند می‌داد.
سوگند پالاپای (Palapa) او که تاریخش ۱۳۳۴ یا ۱۳۳۶ دانسته میشود، با هدف متحد کردن مجمع‌الجزایر زیر سیادت ماجاپاهیت پیوند دارد. تردید میان این دو تاریخ باید روشن بماند. این سوگند بیانگر برنامه‌ای برای گسترش قدرت است؛ از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که پس از آن، همه جزایر به یک شکل اداره شدند.
دوران فرمانروایی هایام ووروک بهطور سنتی ۱۳۵۰–۱۳۸۹ دانسته میشود. این دوره، با پشتوانه فعالیتهای نظامی و سیاسی گاجاه مادا، اوج قدرت ماجاپاهیت به شمار میرود. از همین رو، شاه و وزیر اعظم در روایت‌های اوج‌گیری این پادشاهی جایگاهی محوری دارند. البته منابع قدرت ماجاپاهیت به کشاورزی و تجارت نیز وابسته بود.
ناگاراکرتاگاما (Nagarakretagama)، متعلق به سال ۱۳۶۵، تصویری دربارمحور از این دوره ارائه می‌کند. این اثر به یک روحانی بودایی دربار نسبت داده میشود و پایتخت، آیین‌های سلطنتی و سفرهای فرمانروا را شرح می‌دهد. روایت‌های آن درباره حاکمیت را باید با توجه به هدفش، یعنی ستایش دربار، خواند.
آیا سرزمین‌های نام‌برده‌شده به‌عنوان مناطق تابع، واقعاً زیر حکومت مستقیم بودند؟
تابع بودن یک سرزمین لزوماً به معنای اداره مستقیم آن از تروولان نبود. روابط ماجاپاهیت با جزایر بیرونی می‌توانست شامل خراج‌گیری از فرمانروایان محلی باشد. در چنین ترتیبی، اقتدار ماجاپاهیت به رسمیت شناخته می‌شد، بی‌آنکه دربار ناچار باشد خود آن سرزمین‌ها را اداره کند.
گستره قدرت این پادشاهی همچنان محل اختلاف در تفسیر است. خلاصه کاتالوگ نمایشگاه سال ۲۰۰۹ با عنوان Keseharian di Trowulan، ماجاپاهیت را تنها پادشاهی‌ای معرفی می‌کند که توانست سراسر نوسانتارا (Nusantara) را متحد کند. این ادعا از محدوده کنترل سرزمینی مؤثری که برخی پژوهشگران مشخص کرده‌اند، گسترده‌تر است.
بامبانگ بودی اوتومو (Bambang Budi Utomo)، باستان‌شناس، حاکمیت واقعی ماجاپاهیت را به بخش‌هایی از جاوه مرکزی (Orta Cava)، جاوه شرقی، مادورا (Madura)، بالی (Bali) و سومباوا (Sumbawa) محدود می‌داند. تامبیا (Tambiah) هسته قدرت مؤثر آن را در جاوه شرقی قرار می‌دهد و گسترش احتمالی آن به بالی و مادورا را مطرح می‌کند. تفسیر این دو درباره گستره قدرت متفاوت است، اما هر دو میان قدرت مؤثر و ادعاهای گسترده دربار تمایز می‌گذارند.
اگر شما با فهرستی بلند از مناطق تابع ماجاپاهیت روبه‌رو شدید، بپرسید هر نام نشان‌دهنده چه رابطه‌ای است. خراج‌گزاری، به رسمیت شناختن اقتدار سیاسی و حکومت مستقیم، سطوح متفاوتی از قدرت را توصیف می‌کنند.
تجارت، کشاورزی و بندرها چگونه پادشاهی را سرپا نگه می‌داشتند؟
برنج پشتوانه اقتصاد کشاورزی ماجاپاهیت در نواحی داخلی بود. برنج جاوه همچنین در برابر پارچه‌های هندی و ظروف سرامیکی چینی مبادله می‌شد. پس کشاورزی و مبادلات برون‌مرزی به هم پیوند داشتند: محصولی از نواحی داخلی، به حفظ روابطی فراتر از جاوه کمک می‌کرد.
بوبات (Bubat)، در کنار رود برانتاس (Brantas)، بندر رودخانه‌ای مهمی بود و جوامعی از بازرگانان چینی و هندی در آن حضور داشتند. موقعیت این بندر، نقش حمل‌ونقل رودخانه‌ای را در تجارت ماجاپاهیت نشان می‌دهد. تجارت مرتبط با پادشاهی، هم از آبراه‌های داخلی می‌گذشت و هم از بندرهایی که ارتباطات دریایی گسترده‌تر را برقرار می‌کردند.
فرمانروایان ماجاپاهیت برای تجارت برون‌مرزی مجوز صادر می‌کردند. آنان از تجارت داخلی نیز عوارض و مالیات می‌گرفتند. این رویه‌ها نشان می‌دهد که جابه‌جایی تجاری چگونه به منبع درآمد سلطنتی تبدیل می‌شد. گردش کالا در پادشاهی، هم برای بازرگانان اهمیت داشت و هم برای دربار.
اوتومو کامبانگ‌پوتیه (Kambangputih)، سیدایو (Siddhayu)، گرسیک (Gresik)، سورابایا (Surabhaya) و چانگو (Canggu) را بندرهایی می‌داند که خدماتشان پشتوانه مهم قدرت ماجاپاهیت بود. این وابستگی، بُعد عملی قدرت پادشاهی را روشن می‌کند. اقتدار سلطنتی تا حدی به مکان‌ها و افرادی متکی بود که جریان کالا را برقرار نگه می‌داشتند.
فرمان گذرگاه قایقی چانگو در سال ۱۳۵۸ این پیوند را به‌روشنی نشان می‌دهد. این فرمان، وضعیت قایقرانانی را که در چانگو و ترونگ (Terung)، در دو کرانه مقابل رود برانتاس، کار می‌کردند و پرداخت‌های آنان به پادشاهی را تنظیم می‌کرد. بنابراین عبور از رودخانه می‌توانست هم با خدمات حمل‌ونقل پیوند داشته باشد و هم با تعهدات در برابر قدرت سلطنتی.
چه عواملی به افول ماجاپاهیت انجامید؟
درگیری درون دودمان، ماجاپاهیت را ضعیف کرد. در جنگ داخلی پارگرگ (Paregreg) در سال‌های ۱۴۰۵–۱۴۰۶، ویکراماواردانا (Wikramawardhana) بر بره ویرابومی (Bhre Wirabhumi) پیروز شد. این کشمکش میان دربارهای سلطنتی رقیب جریان داشت و نشان می‌داد که رقابت می‌تواند خود خاندان حاکم را دچار شکاف کند.
بحران جانشینی در میانه سده پانزدهم نیز به فروپاشی اقتدار مرکزی کمک کرد. هم‌زمان، شبکه تجاری مالایی با مرکزیت ملاکا که زیر فرمان حاکمان مسلمان بود، رقابتی تجاری ایجاد می‌کرد. بی‌ثباتی دودمانی و شبکه‌های تجاری رقیب، هر دو به شتاب گرفتن تجزیه قدرت کمک کردند.
سال ۱۴۷۸ تاریخ سنتی فروپاشی ماجاپاهیت است. این تاریخ با تصرف تروولان و کشته شدن کرتابومی (Kertabhumi) پیوند دارد. بااین‌حال، این رویداد ثابت نمی‌کند که همه شکل‌های باقی‌مانده اقتدار سیاسی ماجاپاهیت در همان سال پایان یافتند.
مطالعه کتابخانه کنگره (Kongre Kütüphanesi)، پایان نهایی دودمان را در دهه ۱۵۲۰ یا ۱۵۳۰ قرار می‌دهد. در آن زمان، فرمانروایان آن تنها بخشی از جاوه شرقی را در اختیار داشتند و با دماک می‌جنگیدند. تفاوت این تاریخ‌ها از تمایز میان از دست رفتن تروولان و از میان رفتن دودمان باقی‌مانده ناشی میشود.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
زیرساخت آبی تروولان، تصویری ملموس از محیط کشاورزی آن می‌دهد. پرونده ارائه‌شده به یونسکو گزارش می‌کند که بررسی‌های آغازشده در سال ۱۹۲۶، ۱۸ سد بزرگ و کوچکِ متصل به کانال‌های آبیاری را شناسایی کردند. تولید برنج در محیطی انجام می‌شد که تأسیسات ساخته‌شده برای مدیریت آب را در خود داشت.
یافته‌ها همچنین پیوندی با زندگی روزمره دارند که شما هم آن را می‌شناسید: پس‌انداز پول در یک ظرف. قلک‌های سفالی، در کنار ظرف‌های ریخته‌گری فلز و لوله‌های آب ساختمان‌ها، در میان اشیای ثبت‌شده در تروولان دیده می‌شوند. این اشیا، شیوه‌های زندگی خانگی و تولید را وارد روایت یک پایتخت سلطنتی می‌کنند.
جدایی سیاسی همیشه به مبادلات تجاری پایان نمی‌داد. هال (Hall) اشاره می‌کند که توبان (Tuban)، پس از کسب استقلال سیاسی و پس از مسلمان شدن نخبگانش، همچنان مبادلات کالایی نزدیکی با دربار ماجاپاهیت داشت. روابط تجاری می‌توانستند پس از تغییر حاکمیت و دین نیز دوام بیاورند.
هال همچنین تصویر ساده افول در سده پانزدهم را پیچیده‌تر می‌کند. او در اسناد محدود این دوره، نشانه‌های اقتصادی روستایی و پرجنب‌وجوش را در نواحی داخلی جاوه، همراه با فعالیتهای مذهبی و فرهنگی، می‌یابد. ضعیف شدن قدرت مرکزی به این معنا نبود که همه بخش‌های زندگی اقتصادی و فرهنگی هم‌زمان رو به افول گذاشتند.
خط زمانی
- ۱۲۹۳: رادن ویجایا با نیروهای یوآن علیه جایاکاتوانگ متحد شد.
- ۱۰ نوامبر ۱۲۹۳: ویجایا با نام کرتاراجاسا جایاواردانا تاجگذاری کرد.
- ۱۳۳۴ یا ۱۳۳۶: برای سوگند پالاپای گاجاه مادا، این دو تاریخ متفاوت ذکر شده است.
- ۱۳۵۰–۱۳۸۹: دوره سنتی فرمانروایی هایام ووروک، اوج قدرت ماجاپاهیت را مشخص می‌کند.
- ۱۳۵۸: فرمان گذرگاه قایقی چانگو، وضعیت قایقرانان و تعهدات آنان را تنظیم کرد.
- ۱۳۶۵: ناگاراکرتاگاما دربار و ادعاهای حاکمیت آن را توصیف کرد.
- ۱۴۰۵–۱۴۰۶: ویکراماواردانا در جنگ داخلی پارگرگ پیروز شد.
- میانه سده پانزدهم: بحران جانشینی به فروپاشی اقتدار مرکزی کمک کرد.
- ۱۴۷۸: تصرف تروولان به تاریخ سنتی فروپاشی تبدیل شد.
- دهه ۱۵۲۰ یا ۱۵۳۰: دودمان باقی‌مانده ماجاپاهیت در جریان درگیری با دماک از میان رفت.
- ۶ اکتبر ۲۰۰۹: اندونزی تروولان را برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی کرد.
پرسش‌های متداول
امپراتوری ماجاپاهیت کجا قرار داشت؟
مرکز آن جاوه شرقی، در اندونزی امروزی، و پایتختش تروولان بود. روابط گسترده‌تر آن در سراسر جزایر شامل ترتیبات خراج‌گزاری می‌شد که لزوماً به معنای حکومت مستقیم نبود.
بنیانگذار ماجاپاهیت چه کسی بود؟
رادن ویجایا در سال ۱۲۹۳ این پادشاهی را بنیان گذاشت. تاجگذاری او با نام کرتاراجاسا جایاواردانا در ۱۰ نوامبر همان سال انجام شد.
ماجاپاهیت چه زمانی به اوج قدرت رسید؟
دوران فرمانروایی هایام ووروک که بهطور سنتی ۱۳۵۰–۱۳۸۹ دانسته میشود، اوج قدرت آن به شمار میرود. گاجاه مادا با رهبری نظامی و سیاسی در این اوج‌گیری نقش داشت.
آیا ماجاپاهیت در سال ۱۴۷۸ از میان رفت؟
تروولان در سال ۱۴۷۸ تصرف شد، اما اقتدار سیاسی ماجاپاهیت پس از آن ادامه یافت. مطالعه کتابخانه کنگره، پایان دودمان را در دهه ۱۵۲۰ یا ۱۵۳۰ قرار می‌دهد.
منابع
- مرکز میراث جهانی یونسکو — تروولان: پایتخت پیشین پادشاهی ماجاپاهیت whc.unesco.org
- تامبیا — نظام سیاسی کهکشانی در جنوب شرق آسیا journals.uchicago.edu
- مخزن وزارت اندونزی — کاتالوگ نمایشگاه ماجاپاهیت: زندگی روزمره در تروولان repositori.kemendikdasmen.go.id
- بامبانگ بودی اوتومو — ماجاپاهیت در مسیرهای دریانوردی و تجارت نوسانتارا ejournal.brin.go.id
- مطالعه کشوری کتابخانه کنگره — اندونزی: گسترش تمدن هندی countrystudies.us
- هال — تجارت دریایی و توسعه دولت در جاوه سده چهاردهم manifold.uhpress.hawaii.edu
FAQ
امپراتوری ماجاپاهیت کجا قرار داشت؟
ماجاپاهیت در جاوه شرقی، در اندونزی امروزی، تأسیس شد و پایتخت آن تروولان بود. دامنه گسترده‌تر نفوذش شامل روابط با فرمانروایان جزایر می‌شد؛ روابطی که همیشه به معنای حکومت مستقیم نبود.
بنیانگذار ماجاپاهیت چه کسی بود؟
رادن ویجایا در سال ۱۲۹۳ ماجاپاهیت را بنیان گذاشت. تاجگذاری او با نام کرتاراجاسا جایاواردانا در ۱۰ نوامبر ۱۲۹۳، تاریخ تأسیس این پادشاهی به شمار میرود.
ماجاپاهیت چه زمانی به اوج قدرت رسید؟
دوران فرمانروایی هایام ووروک که بهطور سنتی ۱۳۵۰–۱۳۸۹ دانسته میشود، اوج قدرت ماجاپاهیت به شمار میرود. فعالیتهای نظامی و سیاسی گاجاه مادا به گسترش آن کمک کرد.
ماجاپاهیت چه زمانی از میان رفت؟
تصرف تروولان در سال ۱۴۷۸ تاریخ سنتی فروپاشی ماجاپاهیت است، اما حکومت آن پس از این رویداد ادامه یافت. مطالعه کشوری کتابخانه کنگره، پایان این دودمان را در دهه ۱۵۲۰ یا ۱۵۳۰ قرار می‌دهد.
Image: Plate V No 22 Relief of Majapahit in Trowulan.jpg — Ir. H. Maclaine PontR. Ario Hoesein Djajadiningrat, CC0
