Majapahit İmparatorluğu nerede kuruldu, nasıl güçlendi?

Majapahit İmparatorluğu, 1293’te Raden Wijaya tarafından günümüz Endonezya’sının Doğu Cava bölgesinde kuruldu. Başkenti Trowulan olan krallık, pirinç tarımı, nehir ulaşımı ve liman ticaretiyle güçlendi. Hanedan mücadeleleri ve ticari rekabetle çözülürken, son yönetiminin bitişi 1520’lere veya 1530’lara yerleştirilir. [1][2][4][5]

Trowulan’da bulunan pişmiş toprak kumbaralar, saray tarihinin yanında gündelik hayatı da görünür kılıyor. Siz bu yazıda başkentin düzenini, Hayam Wuruk’un dönemini ve Gajah Mada’nın rolünü öğreneceksiniz. Ayrıca geniş egemenlik iddialarıyla doğrudan yönetim arasındaki farkı, çözülüşün farklı tarihlerini inceleyeceksiniz. [2][3][4]

Majapahit hangi koşullarda kuruldu ve Trowulan nasıl bir merkezdi?

Majapahit’in kuruluşu, 1293’te Cava’da yaşanan iktidar mücadelesinin içinden doğdu ve Raden Wijaya’yı öne çıkardı. Jayakatwang, Singhasari hükümdarı Kertanegara’yı devirmişti; Raden Wijaya ise ona karşı ittifak aradı. Aynı yıl Cava’ya gelen Yuan kuvvetleriyle Jayakatwang’a karşı iş birliği yaptı. [2]

Raden Wijaya’nın 10 Kasım 1293’teki taç giyme töreni, krallığın kuruluş tarihi olarak kullanılır. Törende aldığı hükümdarlık adı Kertarajasa Jayawardhana’ydı; Majapahit’in başkenti ise Trowulan olarak bilinir. Böylece kuruluş anlatısında askerî ittifakla hükümdarlığın başlangıcını belirleyen tören, aynı yıl içinde birleşir. [1][2]

Trowulan arkeolojik alanı, günümüzde Mojokerto ve Jombang sınırlarında yaklaşık 11 × 9 kilometrelik bir alanı kapsar. Bu ölçü, kalıntıların yalnızca tek bir saray yapısından ibaret olmadığını gösterir. Alanda konutların yanında pazarlar, üretim alanları, kutsal yapılar ve mezarlık izleri bulunmuştur. [3]

Pirinç tarlalarının izleri de Trowulan’ın yerleşim düzenini anlamak için somut veriler sunar. Konut, üretim ve tarım kalıntıları, başkentin gündelik ihtiyaçlarını birlikte düşünmenizi sağlar. Siz Trowulan’ı değerlendirirken saray törenleri kadar pazarları ve su altyapısını da hesaba katabilirsiniz. [3]

Endonezya, Trowulan’ı 6 Ekim 2009’da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sundu. Burada söz konusu statü, Dünya Mirası Geçici Listesi’ndeki adaylık kaydıdır. Trowulan’ın yerleşim izleri ve arkeolojik buluntuları, aynı adaylık dosyasında birlikte tanıtılır. [3]

Hayam Wuruk ile Gajah Mada’nın yükselişteki rolleri neydi?

Gajah Mada, Kraliçe Tribhuwana Wijayatunggadewi döneminde başvezirliğe yükselerek krallık yönetiminde öne çıktı. Majapahit’in 14. yüzyıldaki genişlemesinin başlıca yöneticilerinden biri olarak kabul edilir. Bu nedenle yükselişteki rolü, yalnız Hayam Wuruk’un hükümdarlık yıllarıyla sınırlı değildir. [2]

Gajah Mada’nın Palapa yemini, 1334 veya 1336 yıllarından birine tarihlenir ve genişleme hedefiyle ilişkilendirilir. Bu hedef, takımadaların Majapahit üstünlüğü altında birleştirilmesi olarak açıklanır; tarihlendirme ise kesin değildir. Yeminin ifade ettiği siyasi amaç, bütün bölgelerde aynı yönetimin kurulduğunu tek başına göstermez. [2][5]

Hayam Wuruk’un hükümdarlığı, geleneksel olarak 1350–1389 arasına tarihlenir ve doruk dönemi kabul edilir. Gajah Mada’nın askerî ve siyasi katkıları, bu dönemdeki gücün açıklanmasında öne çıkar. Hükümdarla başvezirin rolleri birlikte ele alındığında, yükselişin yönetici kadrosu daha açık görünür. [2]

1365 tarihli Nagarakretagama, bu saray dünyasını anlatan metinlerden biri olarak öne çıkar. Budist bir saray din adamına atfedilir; başkenti, saray törenlerini ve hükümdarın gezilerini anlatır. Ancak aynı metnin egemenlik iddiaları, fiilî denetimin sınırlarıyla birlikte değerlendirilmelidir. [4]

Kaynaklardaki bağlı bölgeler doğrudan yönetilen topraklar anlamına mı gelir?

Majapahit’in dış adalarla kurduğu bağlılık ilişkileri, yerel yöneticilerden haraç alınmasını içerebiliyordu. Library of Congress araştırmasına göre bu durum, bölgelerin doğrudan yönetildiği anlamına gelmiyordu. Dolayısıyla bir bölgenin bağlı sayılmasıyla sarayın orayı yönetmesi arasında ayrım yapmak gerekir. [5]

2009 tarihli Keseharian di Trowulan sergi kataloğunun özeti, daha geniş bir çerçeve sunar. Özette Majapahit, bütün Nusantara’yı birleştirebilen tek krallık olarak tanıtılır ve kapsamlı birlik vurgulanır. Bu anlatım, Majapahit’in eriştiği alanı yorumlayan görüşlerden biridir; doğrudan yönetimin ölçüsü değildir. [6][5]

Arkeolog Bambang Budi Utomo’nun 2009 tarihli incelemesi, fiilî egemenlik için daha sınırlı alan belirtir. Orta Cava’nın bazı kesimlerini, Doğu Cava’yı, Madura’yı, Bali’yi ve Sumbawa’yı bu kapsamda değerlendirir. Böylece katalogdaki bütün Nusantara vurgusuyla Utomo’nun fiilî egemenlik değerlendirmesi farklı sonuçlar verir. [7]

Tambiah da Nagarakretagama’nın saray övgüsündeki geniş iddialarını etkili denetimden ayırır. Ona göre denetimin çekirdeği Doğu Cava’dadır; Bali ve Madura ise muhtemel uzantılardır. Siz bir Majapahit haritasını okurken, gösterilen sınırların hangi ilişkiyi anlattığını sorgulayabilirsiniz. [4]

Bu ayrım, Hayam Wuruk dönemindeki gücün genişliğini değerlendirirken özellikle işe yarar. Haraç ilişkisi, saray metnindeki üstünlük iddiası ve fiilî egemenlik aynı şey değildir. Majapahit’in nüfuzunu anlamak için bu farklı ilişkileri tek bir sınır çizgisine indirgememek gerekir. [4][5]

Ticaret, tarım ve limanlar krallığı nasıl besliyordu?

Majapahit’in iç kesimlerdeki tarımsal ekonomisinin temelinde pirinç üretimi bulunuyor, ürün ticarete de katılıyordu. Cava pirinci, Hint kumaşları ve Çin seramikleri karşılığında ticarete konu oluyordu. Bu alışveriş, tarımsal üretimle denizaşırı mallar arasındaki bağlantıyı somut biçimde gösterir. [4]

Gündelik alışverişinizi düşünürseniz, pirinç, kumaş ve seramik arasındaki ilişkiyi daha kolay kavrayabilirsiniz. Burada yiyecek, giyim malzemesi ve eşya, aynı ticaret bağlantıları içinde yer alıyordu. Majapahit ekonomisini anlamak için tarımla liman faaliyetlerini birlikte değerlendirmek bu nedenle yararlıdır. [4]

Brantas üzerindeki Bubat, Çinli ve Hintli tüccar topluluklarının bulunduğu önemli bir nehir limanıydı. Nehir limanı olması, Majapahit ticaretinde yalnız deniz kıyılarına bakmanın yeterli olmadığını gösterir. Bubat örneği, iç kesimlerdeki üretimle tüccar topluluklarını aynı ekonomik çerçevede buluşturur. [4]

Utomo’ya göre Majapahit’in gücü, çeşitli limanların sunduğu hizmetlere önemli ölçüde bağlıydı. İncelemede Kambangputih, Siddhayu, Gresik, Surabhaya ve Canggu bu limanlar arasında sayılır. Bu merkezler, krallığın ekonomik dayanakları anlatılırken Trowulan’la birlikte ele alınmalıdır. [7]

Majapahit hükümdarları, denizaşırı ticaret için yetki belgeleri vererek ticari faaliyetlere müdahil oluyordu. İç ticaretten ise geçiş ücretleriyle vergiler topluyor, mal hareketlerinden gelir sağlıyordu. Böylece sarayın ticaretle ilişkisi, malların dolaşımının yanında yetkilendirme ve ödeme düzenini de kapsıyordu. [4]

1358 tarihli Canggu Feribot Fermanı, ulaşımın nasıl düzenlendiğine ilişkin somut bir örnektir. Ferman, Brantas’ın karşı kıyılarındaki Canggu ve Terung’da çalışan kayıkçıların statüsünü belirliyordu. Kayıkçıların krallığa ödemelerini de düzenlemesi, nehir geçişleriyle yönetim arasındaki mali ilişkiyi gösterir. [8]

Majapahit’in çözülmesinde hangi etkenler rol oynadı?

Majapahit’in çözülüşünde hanedan mücadeleleri, veraset krizleri ve ticari rekabet birlikte rol oynadı. 1405–1406’daki Paregreg iç savaşı, hanedanın rakip sarayları arasındaki mücadeleyi açıkça gösterir. Wikramawardhana, rakibi Bhre Wirabhumi’yi yenerek bu savaşın kazananı oldu ve mücadeleyi sonuçlandırdı. [2][5]

1. yüzyıl ortalarındaki veraset krizi, merkezî otoritenin çözülmesinde etkili olan başka bir unsurdu. Library of Congress araştırması, siyasi parçalanmayı açıklarken bu krize özellikle yer verir. Dolayısıyla Paregreg savaşını, Majapahit’in bütün çözülüşünü tek başına açıklayan olay saymak yeterli değildir. [5]

Aynı araştırma, Melaka merkezli Malay ticaret ağının rekabetini de parçalanmayı hızlandıran etkenlerden sayar. Bu ağın başında Müslüman hükümdarlar bulunuyor, Majapahit ticari rekabetle de karşılaşıyordu. Pirinç ve liman ticaretinden beslenen krallığın çözülüşünde, ticari ilişkilerin değişmesi de değerlendirilmelidir. [4][5]

1478, Trowulan’ın ele geçirilmesi ve Kertabhumi’nin öldürülmesiyle ilişkilendirilen geleneksel çöküş tarihlerinden biridir. Ancak bu tarih, Majapahit’in bütün siyasi varlığının aynı yıl bittiğini göstermez. Başkentin ele geçirilmesiyle hanedanın son yönetiminin bitişi, bu nedenle ayrı değerlendirilir. [2]

Library of Congress araştırması, hanedanın sonunu 1520’lere veya 1530’lara yerleştirerek farklı tarihlendirme sunar. Bu sırada Majapahit hanedanı, yalnız Doğu Cava’nın bir bölümünü yönetiyor ve Demak’la savaşıyordu. Kaynaklardaki farklı bitiş tarihleri, Trowulan’ın kaybıyla son hanedan yönetiminin sonunu ayırmayı gerektirir. [5]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki kronoloji, 1293’teki kuruluştan son Majapahit yönetimine kadar başlıca siyasi eşikleri bir araya getirir. Trowulan’ın 2009’daki adaylık kaydı ise arkeolojik alanın UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulduğu ayrı bir tarihtir. [2][3][5][8]

1. 1293 Raden Wijaya, Yuan kuvvetleriyle Jayakatwang’a karşı ittifak kurdu.
2. 10 Kasım 1293 Raden Wijaya, Kertarajasa Jayawardhana adıyla taç giydi.
3. 1334 veya 1336 Gajah Mada’nın Palapa yemini bu yıllara tarihlenir.
4. 1350–1389 Hayam Wuruk’un geleneksel hükümdarlık tarihleri ve Majapahit’in doruk dönemidir.
5. 1358 Canggu Feribot Fermanı, kayıkçıların statüsünü ve ödemelerini düzenledi.
6. 1365 Nagarakretagama, sarayı, törenleri ve hükümdarın gezilerini anlattı.
7. 1405–1406 Paregreg iç savaşı, Wikramawardhana’nın zaferiyle sonuçlandı.
8. 15. yüzyıl ortaları Veraset krizi, merkezî otoritenin çözülmesinde rol oynadı.
9. 1478 Trowulan’ın ele geçirilmesi, geleneksel çöküş tarihlerinden biri oldu.
10. 1520’ler veya 1530’lar Library of Congress, son hanedan yönetiminin bitişini bu döneme yerleştirir.
11. 6 Ekim 2009 Endonezya, Trowulan’ı UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sundu.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Trowulan adaylık dosyası, 1926’dan itibaren yapılan araştırmaların belirlediği su yapıları hakkında bilgi verir. Bu araştırmalar, sulama kanallarıyla bağlantılı 18 büyük ve küçük bent saptamıştır. Pirinç tarlalarının izleriyle birlikte düşünüldüğünde, bu bentler başkentin su altyapısını somutlaştırır. [3]

Trowulan buluntuları arasında pişmiş toprak kumbaralar, metal döküm kapları ve yapıların su boruları bulunur. Siz evinizdeki kumbara veya tesisat borusuyla bu nesneler arasında gündelik bağ kurabilirsiniz. Buluntular, Majapahit tarihini hükümdar adlarının yanında ev eşyaları ve üretim araçlarıyla da düşündürür. [3]

Hall’ın incelemesi, Tuban’ın siyasi durumuyla ticari ilişkilerinin aynı yönde ilerlemediğini gösterir. Tuban siyasi bağımsızlığını kazandıktan sonra da Majapahit sarayıyla yakın mal alışverişini sürdürdü. Seçkinlerinin İslam’ı benimsemesi de bu alışverişin devam etmesini engellemedi; ticari bağlar sürdü. [8]

Hall, 15. yüzyıla ilişkin gerileme anlatısını dönemin sınırlı kayıtlarıyla birlikte değerlendirir. Bu kayıtlarda Cava içlerindeki canlı kırsal ekonomiyle dinî ve kültürel faaliyetler öne çıkar. Merkezî otoritenin çözülmesi, dolayısıyla kırsal üretimin ve kültürel hayatın bütünüyle durduğu anlamına gelmez. [8]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Majapahit tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Majapahit en.wikipedia.org
3. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Trowulan adaylık dosyası whc.unesco.org
4. Tambiah — The galactic polity in Southeast Asia journals.uchicago.edu
5. Library of Congress ülke araştırması — Indonesia: The Spread of Indian Civilization countrystudies.us
6. Endonezya Bakanlık Reposu — Katalog Pameran Majapahit: Keseharian di Trowulan repositori.kemendikdasmen.go.id
7. Bambang Budi Utomo — Majapahit dalam Lintas Pelayaran dan Perdagangan Nusantara ejournal.brin.go.id
8. Hall — Maritime Trade and State Development in Fourteenth-Century Java manifold.uhpress.hawaii.edu

Görsel: Plate V No 22 Relief of Majapahit in Trowulan.jpg — Ir. H. Maclaine PontR. Ario Hoesein Djajadiningrat, CC0