Macapahit (Majapahit) indiki İndoneziyanın (Endonezya) Şərqi Yava (Doğu Cava) bölgəsində 1293-cü ildə qurulmuş Yava (Cava) krallığı idi. Paytaxtı Trovulan (Trowulan) idi. Çəltik əkinçiliyi, çay nəqliyyatı və liman ticarəti hesabına yüksəldi. Hayam Vuruk (Hayam Wuruk) və Qacah Madanın (Gajah Mada) dövründə ən qüdrətli çağını yaşadı. Sülalədaxili münaqişələr və Melaka ilə rəqabət onu zəiflətdi. Son hökmdarları isə 1520-ci və ya 1530-cu illərədək Demakla döyüşdülər.
Trovulandan idarə olunan hakimiyyət əslində hara qədər uzanırdı? Siz Macapahitin suvarma qurğularını, ticarət limanlarını və saray mətnlərini izlədikdə bir fərqi görürsünüz: adalar üzərində irəli sürdüyü hakimiyyət iddiaları birbaşa idarə etdiyi ərazilərdən daha geniş idi. Onun tarixi məhsuldar Yava mərkəzini uzaq ərazilərlə bağlayır. Bu əlaqələrin gücü isə dəyişirdi.
Macapahit necə quruldu və Trovulan necə bir mərkəz idi?
Raden Vicaya (Raden Wijaya) Macapahiti rəqib Yava hökmdarlarının və bölgəyə gələn Yuan qoşunlarının iştirak etdiyi mübarizədən sonra qurdu. 1293-cü ildə o, Cayakatvanqa (Jayakatwang) qarşı Yuan qoşunları ilə ittifaq bağladı. Cayakatvanq Sinqasari (Singhasari) hökmdarı Kertaneqara (Kertanegara) hakimiyyətini devirmişdi. Bu ittifaq yeni krallığın meydana çıxdığı siyasi mübarizənin bir hissəsi idi.
Vicayanın tacqoyma mərasimi krallığın qəbul olunmuş yaranma tarixini müəyyən edir. O, 10 noyabr 1293-cü ildə Kertaracasa Cayavardhana (Kertarajasa Jayawardhana) hökmdar adını qəbul etdi. Buna görə Macapahitin başlanğıcı həm həmin ilin hərbi hadisələri, həm də konkret taxtaçıxma mərasimi ilə əlaqələndirilir.
Paytaxt Trovulan yalnız hökmdarın iqamətgahı deyildi. Arxeoloji ərazi Mocokerto (Mojokerto) və Combanq (Jombang) daxilində təxminən 11 kilometrə 9 kilometrlik sahəni əhatə edir. Evlərin, bazarların, istehsal sahələrinin, müqəddəs tikililərin, qəbiristanlıqların və çəltik tarlalarının izləri mərkəzin ətrafındakı fəaliyyətlərin müxtəlifliyini göstərir.
Bu qalıqlar ərzaq istehsalının yaşayış, ticarət və dini həyatla yanaşı mövcud olduğunu göstərir. Siz Trovulanı təsəvvür edərkən sarayla yanaşı çəltik tarlalarını da nəzərə almalısınız. İndoneziya 6 oktyabr 2009-cu ildə bu ərazini UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim etdi.
Hayam Vuruk və Qacah Mada yüksəlişdə hansı rolu oynadılar?
Qacah Mada kraliça Tribhuvana Vicayatungqadevinin (Tribhuwana Wijayatunggadewi) hakimiyyəti dövründə baş nazir oldu. O, XIV əsrdə Macapahitin genişlənməsinin aparıcı simalarından idi. Onun fəaliyyəti krallığın siyasi məqsədlərini hərbi əməliyyatlarla birləşdirirdi.
1334-cü və ya 1336-cı ilə aid edilən Palapa andı arxipelaqı Macapahitin ali hakimiyyəti altında birləşdirmək məqsədi ilə əlaqələndirilir. Bu iki tarix arasındakı qeyri-müəyyənlik açıq göstərilməlidir. And genişlənmə proqramını ifadə edir. Lakin o, sonradan hər adada eyni idarəetmə formasının tətbiq olunduğunu sübut etmir.
Hayam Vurukun hakimiyyəti ənənəvi olaraq 1350–1389-cu illərə aid edilir. Qacah Madanın hərbi və siyasi fəaliyyəti ilə dəstəklənən bu dövr Macapahitin ən qüdrətli çağı sayılır. Buna görə hökmdar və baş nazir krallığın yüksəlişindən bəhs edən mətnlərdə əsas yer tuturlar. Bununla belə, Macapahitin resursları əkinçilik və ticarətdən də asılı idi.
1365-ci ilə aid edilən Naqarakretaqama (Nagarakretagama) bu dövrə saray mərkəzli baxış təqdim edir. Buddist saray din xadiminə aid edilən əsər paytaxtı, hökmdar mərasimlərini və hökmdarın səfərlərini təsvir edir. Onun hakimiyyət barədə söylədiklərini oxuyarkən əsərin sarayı mədh etmək məqsədini də nəzərə almaq lazımdır.
Asılı ərazilər kimi sadalanan yerlər həqiqətən birbaşa idarə olunurdumu?
Asılı ərazi olmaq mütləq Trovulandan birbaşa idarə olunmaq demək deyildi. Macapahitin kənar adalarla münasibətlərinə yerli hökmdarların xərac ödəməsi daxil ola bilərdi. Bu qayda sarayın həmin əraziləri özü idarə etməsini tələb etmədən Macapahit hakimiyyətinin tanınmasına imkan verirdi.
Onun hakimiyyətinin miqyası fərqli şərh olunur. 2009-cu il sərgisinin «Keseharian di Trowulan» kataloqunun xülasəsində Macapahit bütün Nusantaranı birləşdirə bilmiş yeganə krallıq kimi təqdim edilir. Bu, bəzi alimlərin müəyyənləşdirdiyi faktiki ərazi nəzarətindən daha geniş iddiadır.
Arxeoloq Bambanq Budi Utomo (Bambang Budi Utomo) Macapahitin faktiki hakimiyyətini Mərkəzi Yavanın (Orta Cava), Şərqi Yavanın, Maduranın, Balinin və Sumbavanın bəzi hissələri ilə məhdudlaşdırır. Tambiah onun faktiki hakimiyyət nüvəsini Şərqi Yavada yerləşdirir. O, bu nüvənin ehtimalən Bali və Maduraya da uzandığını bildirir. Onların şərhləri əhatə dairəsinə görə fərqlənir. Lakin hər ikisi faktiki hakimiyyəti sarayın geniş iddialarından ayırır.
Siz Macapahitdən asılı ərazilərin uzun siyahısı ilə qarşılaşsanız, hər adın hansı münasibəti ifadə etdiyini soruşun. Xərac, siyasi tanınma və birbaşa idarəçilik hakimiyyətin fərqli səviyyələrini göstərir.
Ticarət, əkinçilik və limanlar krallığı necə yaşadırdı?
Çəltik Macapahitin daxili bölgələrdəki kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatının dayağı idi. Yava düyüsü Hindistan parçaları və Çin keramikası müqabilində ticarətə də daxil olurdu. Beləliklə, əkinçilik və dənizaşırı mübadilə bir-birinə bağlı idi. Adanın daxili bölgələrində yetişdirilən məhsul Yavadan kənara uzanan əlaqələrin davamına kömək edirdi.
Brantas üzərindəki Bubat Çin və Hindistan tacirlərinin icmalarının yaşadığı mühüm çay limanı idi. Onun yerləşdiyi mövqe Macapahit ticarətində çay nəqliyyatının rolunu göstərir. Krallığa xidmət edən ticarət həm daxili su yollarını, həm də daha geniş dəniz əlaqələrinə xidmət göstərən limanları əhatə edirdi.
Macapahit hökmdarları dənizaşırı ticarət üçün icazələr verirdilər. Onlar daxili ticarətdən də keçid rüsumları və vergilər toplayırdılar. Bu təcrübələr ticarət hərəkətinin hökmdar üçün necə gəlir mənbəyinə çevrildiyini göstərir. Krallıq daxilində dövr edən mallar tacirlərlə yanaşı saray üçün də əhəmiyyətli idi.
Utomo Kambanqputih (Kambangputih), Siddhayu, Qresik (Gresik), Surabhaya və Çanqunu (Canggu) xidmətləri ilə Macapahitin qüdrətinə mühüm dəstək verən limanlar kimi göstərir. Bu asılılıq krallığın gücünün praktik tərəfini üzə çıxarır. Hökmdar hakimiyyəti qismən malların daşınmasını təmin edən yerlərə və insanlara söykənirdi.
1358-ci il Çanqu Bərə Fərmanı bu əlaqəni xüsusilə aydın göstərir. O, Brantasın qarşı sahillərindəki Çanqu və Terunqda (Terung) çalışan qayıqçıların statusunu və krallığa ödənişlərini tənzimləyirdi. Beləliklə, çay keçidi həm nəqliyyat xidmətlərini, həm də hökmdar hakimiyyəti qarşısındakı öhdəlikləri əhatə edə bilirdi.
Macapahitin zəifləməsinə hansı amillər təsir etdi?
Sülalə daxilindəki münaqişələr Macapahiti zəiflətdi. 1405–1406-cı illərin Pareqreq (Paregreg) vətəndaş müharibəsində Vikramavardhana (Wikramawardhana) Bhre Virabhumini (Bhre Wirabhumi) məğlub etdi. Mübarizəyə rəqib hökmdar sarayları cəlb olunmuşdu. Bu, rəqabətin hakim sülalənin özünü də parçalaya bildiyini göstərir.
XV əsrin ortalarındakı taxt-tac varisliyi böhranı mərkəzi hakimiyyətin dağılmasına əlavə təkan verdi. Eyni vaxtda müsəlman hökmdarların idarə etdiyi Melaka mərkəzli malay ticarət şəbəkəsi ticarət rəqabəti yaradırdı. Həm sülalədəki qeyri-sabitlik, həm də rəqib ticarət şəbəkələri parçalanmanı sürətləndirdi.
1478-ci il Macapahitin ənənəvi süqut tarixi sayılır. Bu tarix Trovulanın ələ keçirilməsi və Kertabhuminin öldürülməsi ilə əlaqələndirilir. Lakin bu hadisə Macapahit siyasi hakimiyyətinin qalan bütün formalarının həmin il sona çatdığını göstərmir.
ABŞ Konqres Kitabxanasının araşdırması sülalənin qəti sonunu 1520-ci və ya 1530-cu illərə aid edir. Həmin vaxt hökmdarlar yalnız Şərqi Yavanın bir hissəsinə nəzarət edir və Demakla döyüşürdülər. Tarixlər arasındakı fərq Trovulanın itirilməsi ilə sülalənin qalan hissəsinin hakimiyyətinin sona çatması arasındakı fərqi əks etdirir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Trovulanın su infrastrukturu onun əkinçilik mühitini konkretləşdirir. UNESCO-ya təqdim edilmiş sənəddə bildirilir ki, 1926-cı ildə başlayan tədqiqatlar suvarma kanalları ilə əlaqəli 18 böyük və kiçik bənd aşkar edib. Çəltik istehsalı suyun idarə olunması üçün tikilmiş sistemlərin mövcud olduğu ərazidə aparılırdı.
Tapıntılar sizə tanış olan bir gündəlik vərdişi də göstərir: qabda pul yığmaq. Trovulanda qeydə alınmış əşyalar arasında terrakotadan hazırlanmış donuz formalı pul qabları da var. Metal tökmə qabları və binaların su boruları da onların sırasındadır. Bu əşyalar hökmdar paytaxtının tarixində məişət vərdişlərini və istehsalı görünən edir.
Siyasi ayrılma ticarət mübadiləsinə həmişə son qoymurdu. Hall qeyd edir ki, Tuban siyasi müstəqillik qazandıqdan və elitası İslamı qəbul etdikdən sonra da Macapahit sarayı ilə sıx mal mübadiləsini davam etdirirdi. Ticarət əlaqələri hakimiyyət və din dəyişikliklərindən sonra da yaşaya bilirdi.
Hall XV əsrdəki zəifləmə haqqında sadə təsəvvürü də mürəkkəbləşdirir. Həmin dövrə aid məhdud qeydlərdə o, Yavanın daxili bölgələrində canlı kənd iqtisadiyyatı, eləcə də dini və mədəni fəaliyyət görür. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi iqtisadi və mədəni həyatın bütün sahələrinin birlikdə geriləməsi demək deyildi.
Xronologiya
- 1293: Raden Vicaya Cayakatvanqa qarşı Yuan qüvvələri ilə ittifaq bağladı.
- 10 noyabr 1293: Vicayaya Kertaracasa Cayavardhana adı ilə tac qoyuldu.
- 1334 və ya 1336: Qacah Madanın Palapa andı bu iki alternativ ildən birinə aid edilir.
- 1350–1389: Hayam Vurukun ənənəvi olaraq bu illərə aid edilən hakimiyyəti Macapahitin ən qüdrətli dövrüdür.
- 1358: Çanqu Bərə Fərmanı qayıqçıların fəaliyyətini və öhdəliklərini tənzimlədi.
- 1365: Naqarakretaqama sarayı və onun hakimiyyət iddialarını təsvir etdi.
- 1405–1406: Vikramavardhana Pareqreq vətəndaş müharibəsində qalib gəldi.
- XV əsrin ortaları: Taxt-tac varisliyi böhranı mərkəzi hakimiyyətin dağılmasına təkan verdi.
- 1478: Trovulanın ələ keçirilməsi ənənəvi süqut tarixi oldu.
- 1520-ci və ya 1530-cu illər: Macapahit sülaləsinin qalan hissəsinin hakimiyyəti Demakla münaqişə zamanı sona çatdı.
- 6 oktyabr 2009: İndoneziya Trovulanı UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim etdi.
Tez-tez verilən suallar
Macapahit imperiyası harada yerləşirdi?
Mərkəzi indiki İndoneziyanın Şərqi Yava bölgəsində, paytaxtı isə Trovulanda idi. Adalar arasındakı daha geniş əlaqələrə xərac münasibətləri də daxil idi. Bunlar mütləq birbaşa idarəçilik demək deyildi.
Macapahiti kim qurub?
Krallığı 1293-cü ildə Raden Vicaya qurub. Onun Kertaracasa Cayavardhana adı ilə tacqoyma mərasimi həmin il noyabrın 10-da keçirilib.
Macapahit nə vaxt ən qüdrətli dövrünü yaşayıb?
Hayam Vurukun ənənəvi olaraq 1350–1389-cu illərə aid edilən hakimiyyəti onun ən qüdrətli dövrü sayılır. Qacah Mada hərbi və siyasi rəhbərliyi ilə bu yüksəlişə töhfə verib.
Macapahit 1478-ci ildə yox oldumu?
Trovulan 1478-ci ildə ələ keçirildi. Lakin Macapahit siyasi hakimiyyəti bundan sonra da davam etdi. ABŞ Konqres Kitabxanasının araşdırması sülalənin sonunu 1520-ci və ya 1530-cu illərə aid edir.
Mənbələr
- UNESCO Dünya İrs Mərkəzi — Trovulan: Macapahit krallığının keçmiş paytaxtı whc.unesco.org
- Tambiah — Cənub-Şərqi Asiyada qalaktik siyasi quruluş journals.uchicago.edu
- İndoneziya Nazirliyinin Repozitoriyası — Macapahit sərgisinin kataloqu: Trovulanda gündəlik həyat repositori.kemendikdasmen.go.id
- Bambang Budi Utomo — Nusantaranın dənizçilik və ticarət yollarında Macapahit ejournal.brin.go.id
- ABŞ Konqres Kitabxanasının ölkə araşdırması — İndoneziya: Hindistan sivilizasiyasının yayılması countrystudies.us
- Hall — XIV əsr Yavasında dəniz ticarəti və dövlətin inkişafı manifold.uhpress.hawaii.edu
FAQ
Macapahit imperiyası harada yerləşirdi?
Macapahit indiki İndoneziyanın Şərqi Yava bölgəsində qurulmuşdu. Paytaxtı Trovulan idi. Daha geniş təsir dairəsinə ada hökmdarları ilə münasibətlər də daxil idi. Bu münasibətlər həmişə birbaşa idarəçilik demək deyildi.
Macapahiti kim qurub?
Macapahiti 1293-cü ildə Raden Vicaya qurub. Onun 10 noyabr 1293-cü ildə Kertaracasa Cayavardhana adı ilə taxta çıxması krallığın yaranma tarixi sayılır.
Macapahit nə vaxt ən qüdrətli dövrünü yaşayıb?
Hayam Vurukun ənənəvi olaraq 1350–1389-cu illərə aid edilən hakimiyyəti Macapahitin ən qüdrətli dövrü sayılır. Qacah Madanın hərbi və siyasi fəaliyyəti onun genişlənməsinə təkan verib.
Macapahitin hakimiyyəti nə vaxt başa çatıb?
Trovulanın 1478-ci ildə ələ keçirilməsi ənənəvi süqut tarixi sayılır. Lakin Macapahit hakimiyyəti bundan sonra da davam edib. ABŞ Konqres Kitabxanasının ölkə araşdırması sülalənin sonunu 1520-ci və ya 1530-cu illərə aid edir.
Image: Plate V No 22 Relief of Majapahit in Trowulan.jpg — Ir. H. Maclaine PontR. Ario Hoesein Djajadiningrat, CC0
