زنی که در چمکا هویوک (Çemka Höyük) دفن شده بود، شاید نقش آیینی ویژه‌ای داشته است. بااین‌حال، شواهد ثابت نمی‌کنند که او شمن بوده است. دفن او همراه با بقایای جانوران و پوششی از سنگ‌آهک از این احتمال پشتیبانی می‌کند. ضیافت تدفین و دیگر اعمال نمادین نیز همچنان توضیح‌هایی پذیرفتنی‌اند.
جمجمه یک نیاگاو روی بدن او قرار داشت و فک جداشده همان جانور نزدیک پاهایش بود. اگر شما می‌خواهید ادعای شمن بودن او را بسنجید، این چیدمان نقطه شروع مناسبی است. تاریخ گور، جای آن زیر یک بنا و توضیحهای رقیب کمک می‌کنند یافته‌های باستان‌شناسان را از برداشت‌هایی که درباره معنای آنها مطرح شده، جدا کنید.
آیا زن چمکا هویوک شمن بود؟
ارگول کوداش (Ergül Kodaş) و همکارانش ترکیب بقایای انسان و جانور در این گور را با نقشی آیینی و ویژه مرتبط میدانند. شمنیسم نیز در تفسیر آنها جای دارد. بااین‌حال، مقاله آنها احتمال دیگری را هم مطرح می‌کند: شاید زن را کسی دفن کرده باشد که اعمال مرتبط با جان‌انگاری یا شمنیسم را انجام می‌داده است. این دو ادعا درباره هویت فرد اجراکننده آیین‌ها با هم تفاوت دارند.
بررسی اسکلت نشان می‌دهد متوفی زنی حدوداً 25–30 ساله بوده است. کاوشگران گور او را در 2019 کشف کردند. در پژوهش علمی، این گور با شناسه ÇH 2019/05 معرفی شده است. گور درون بنای مدور ÇH 12 و در ترانشه کاوش D16 قرار داشت. این جزئیات نشان می‌دهند بحث درباره یک تدفین مشخص است، نه ادعایی کلی درباره زنان دوره نوسنگی.
پیکر زیر کف بنا، به پهلوی راست و با پاهای خم‌شده قرار داشت. یک تخته‌سنگ آهکی بلند و تخت گور را پوشانده بود. دفن مردگان زیر کف خانه‌ها در آن دوره رسمی شناخته‌شده بود. بنابراین، این محل دفن به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که زن شمن بوده است.
کجا و چه زمانی دفن شده بود؟
چمکا هویوک در محدوده روستای ایلی‌سو (Ilısu)، در شهرستان دارگچیت (Dargeçit) استان ماردین (Mardin) قرار دارد. فاصله آن تا سد ایلی‌سو (Ilısu Barajı)، در جهت جنوب‌غربی، حدود 1,100 متر است. اگر شما مسافری علاقه‌مند به باستان‌شناسی ترکیه باشید، این اطلاعات جای گور را در چشم‌اندازی مشخص نشان می‌دهد. به این ترتیب، محل کشف صرفاً با عنوان کلی جنوب‌شرقی ترکیه معرفی نمی‌شود.
مقاله علمی، بنای ÇH 12 را که گور در آن قرار دارد، به حدود 9300 پیش از میلاد بر پایه تاریخ‌گذاری کالیبره‌شده نسبت می‌دهد. اطلاعیه دانشگاه ماردین آرتوکلو (Mardin Artuklu Üniversitesi) این کشف را گور احتمالی یک شمن زن با قدمتی حدود 12,000 سال معرفی می‌کند. این توصیف دوم، بیان تقریبی برای عموم است. تاریخ بنا، مرجع دقیق‌تری است که پژوهش ارائه می‌دهد.
این تدفین به بستر دوره نوسنگی پیش از سفال الف، با نام اختصاری PPNA، تعلق دارد. این مرحله معمولاً به حدود 10000–8800 پیش از میلاد تاریخ‌گذاری می‌شود. در چمکا هویوک، دست‌کم 15 گور در لایه‌های ساختمانی 2، 3 و 4 شناسایی شده است. این لایه‌ها به PPNA تعلق دارند. مقاله 2024 از وجود 12 بزرگسال و سه کودک در میان تدفین‌ها خبر می‌دهد.
استخوانهای جانوران در گور چمکا هویوک: چه پیدا شد؟
جمجمه یک نیاگاو، یا گاو وحشی، روی بدن زن پیدا شد. فک جانور را جدا کرده و نزدیک پاهای او گذاشته بودند. این تفاوت مهم است: شواهد فقط به حضور یک جانور مربوط نمی‌شوند، بلکه نحوه توزیع بخش‌های بدن آن در اطراف متوفی را هم در بر می‌گیرند.
دیگر بقایای گزارششده شامل استخوانهای بال کبک و استخوانهای پای سمور است. در چاله گور، استخوان‌هایی نیز وجود داشت که به گوسفند یا بز نسبت داده شدند. گزارش نشریه آرکیولوژی، در کنار بقایای نیاگاو، نشخوارکننده کوچک، کبک و سمور، یک استخوان از خانواده سگسانان را هم فهرست می‌کند.
این مجموعه، چند نوع جانور و بخش‌هایی انتخاب‌شده از بدن آنها را کنار هم قرار می‌دهد. کوداش و همکارانش گذاشتن این بقایا در گور را با نقش آیینی احتمالی زن مرتبط میدانند. استخوان‌ها شواهد مادی‌اند. تعیین جایگاه زن در جامعه‌اش، تفسیری است که بر پایه آنها شکل می‌گیرد.
به جمع کردن میز غذای خودتان فکر کنید: باقی‌مانده غذا و شیئی که عمداً چیده شده، ممکن است در یک فضا باشند، اما توضیحهای متفاوتی بطلبند. فک جداشده نیاگاو و استخوانهای اطراف زن در چمکا هویوک مسئله تفسیری مشابهی ایجاد می‌کنند. شما باید هم محل قرارگیری بقایا و هم حضور آنها را در نظر بگیرید. در همین حال، توضیح مربوط به غذای مراسم تدفین را هم از نظر دور نکنید.
شواهد شمن بودن یک زن نوسنگی
استدلال شمن بودن این زن بر حضور مشترک او و بقایای جانوران در گور و نیز چیدمان آن بقایا تکیه دارد. کوداش و همکارانش این ترکیب را بازتاب احتمالی نقشی آیینی و ویژه میدانند. نتیجه‌گیری آنها بیان یک احتمال است، نه شناسایی قطعی.
پوشش سنگ‌آهکی گور نیز تفسیری آیینی پیدا کرده است. طبق یکی از توضیحهای پیشنهادی، این سنگ مانع بازگشت زن به شکل روحی شرور می‌شد. تفسیر دیگری جمجمه نیاگاو را محافظ بقایای او می‌داند. این توضیح‌ها درباره نیت کسانی است که او را دفن کرده‌اند. هیچ‌یک از این نیت‌ها را نمی‌توان به‌سادگی ویژگی مشاهده‌شده گور به حساب آورد.
تمایزی که در چکیده مقاله آمده، به‌ویژه راهگشاست. گور زنی که خود آیین‌ها را اجرا میکرده و گور زنی که یک اجراکننده آیین او را دفن کرده، ممکن است زمینه تفسیرهای مشابهی فراهم کنند. نویسندگان هر دو احتمال را صریحاً مطرح می‌کنند. بنابراین، وجود اعمال مرتبط با شمنیسم خودبه‌خود به این معنا نیست که متوفی شمن بوده است.
بیل فینلیسون، باستانشناس دانشگاه آکسفورد که در این پژوهش نقشی نداشت، نیز این عنوان را زیر سؤال می‌برد. به گفته او، «شمن» اصطلاحی است که برای توصیف آیینهای سیبری به کار می‌رود و شاید نقش این زن نوسنگی را دقیق بیان نکند. او احتمال می‌دهد زن فردی آشنا با آیینهای جامعه بوده باشد و واژه شمن را عنوانی امروزی و دم‌دستی برای اشاره به چنین نقشی می‌داند.
گور شمن یا ضیافت تدفین در چمکا هویوک؟
ضیافت تدفین یکی از توضیحهای جایگزین برای بقایای جانوران است. کوداش می‌پذیرد که استخوان‌ها ممکن است به غذای مراسم خاک‌سپاری مربوط باشند. او همچنین به دشواری اثبات قطعی توضیح شمنی اشاره می‌کند. این احتیاط از سوی پژوهشگری مطرح می‌شود که خود از تفسیر آیینی دفاع می‌کند.
توضیحهای دیگر شامل پرستش جانوران و نسبت دادن ویژگی‌های نمادین به بخش‌های بدن آن‌هاست. این احتمال‌ها توجه را بر جانوران نگه می‌دارند، بی‌آنکه لازم باشد زن نقش دینی مشخصی داشته باشد. برای نمونه، جمجمه نیاگاوی با معنای نمادین همچنان نیازمند تفسیر است، حتی اگر متوفی را شمن ننامیم.
فک جداشده نزدیک پاها به این بحث مربوط است، چون چیدمانی مشخص را ثبت می‌کند. اما چیدمان روشن نمیکند که تدفین بیانگر نقش خود زن بوده، باورهای سوگواران را نشان می‌داده یا به اعمال پیرامون غذای مراسم خاک‌سپاری مربوط بوده است. بحث منتشرشده همه این مسیرهای بررسی شواهد را در بر می‌گیرد.
اگر شما در حال سنجیدن این توضیح‌ها هستید، تدفین زیر کف بنا را جدا از مجموعه بقایای جانوران بررسی کنید. تدفین زیر کف در جوامع PPNA از پیش شناخته شده بود. پیشنهاد شمن بودن زن بر ترکیب گسترده‌تری از ویژگی‌ها، به‌ویژه بقایای جانوران همراه او، تکیه دارد؛ نه صرفاً بر جای گور.
خط زمانی
- حدود 10000–8800 پیش از میلاد: بازه زمانی کلی PPNA، مرحله‌ای که این تدفین به آن تعلق دارد.
- حدود 9300 پیش از میلاد، بر پایه تاریخ‌گذاری کالیبره‌شده: تاریخی که مقاله برای بنای ÇH 12، محل گور ÇH 2019/05، تعیین کرده است.
- 2008: یک نهشته سیلابی مانع شناسایی محوطه در بررسی‌های سطحی شد.
- 2019: گور زن همراه با بقایای جانوران کشف شد.
- 2024: پژوهش در جلد 128، شماره 3 نشریه L’Anthropologie منتشر شد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
راه‌سازی بخشی از قسمت جنوبی گور را تخریب کرده بود. بااین‌حال، بیشتر بقایای انسان و جانوران در جای اصلی خود باقی مانده بودند. هر دو واقعیت در ارزیابی چیدمان اهمیت دارند: گور آسیب دیده بود، اما بخش زیادی از شواهد مکانی آن همچنان برای مطالعه در دسترس بود.
کاوشگران رسوبات گور را با الک‌هایی با چشمه‌های 7–8 میلی‌متری و 3.5 میلی‌متری غربال کردند. از این کار هیچ استخوان جانوریِ بیشتر یا شیء تدفینی، مانند مهره، به دست نیامد. این جزئیاتی مشخص درباره روش بررسی محتویات گور است.
ابعاد چمکا هویوک حدود 65 × 135 متر است. این محوطه تنها حدود 900 متر در جنوب‌شرقی بونجوکلو تارلا (Boncuklu Tarla) قرار دارد. با وجود نزدیکی به آن سکونتگاه، در بررسی سطحی 2008 شناسایی نشد، چون لایه سیلابی آن را پنهان کرده بود.
پرسش‌های متداول
آیا زن قطعاً شمن بود؟
خیر. کوداش و همکارانش نقش آیینی احتمالی، از جمله شمنیسم، را مطرح می‌کنند. مقاله آنها احتمال دفن شدن زن به دست فردی مرتبط با چنین اعمالی را نیز در نظر می‌گیرد. ضیافت تدفین و دیگر توضیحهای نمادین همچنان بخشی از بحث‌اند.
کدام بقایای جانوری در این ادعا نقش محوری دارند؟
جمجمه نیاگاو روی بدن و فک جداشده آن نزدیک پاها، ویژگی‌های محوری‌اند. گزارش‌ها همچنین از استخوانهای بال کبک، استخوانهای پای سمور و استخوانهای گوسفند یا بز نام می‌برند. آرکیولوژی یک استخوان از خانواده سگسانان را هم فهرست می‌کند.
آیا تدفین زیر کف بنا نقش آیینی را ثابت می‌کند؟
خیر. دفن مردگان زیر کف خانه‌ها رسمی شناخته‌شده در PPNA بود. در چمکا هویوک، این جایگاه زمینه تدفین را روشن می‌کند. بقایای جانوران همراه زن، پایه تفسیر پیشنهادی درباره نقش آیینی ویژه او هستند.
آیا گور 12,000 سال قدمت دارد؟
اطلاعیه دانشگاه ماردین آرتوکلو از این توصیف تقریبی استفاده می‌کند. مقاله علمی، بنای حاوی گور را به حدود 9300 پیش از میلاد بر پایه تاریخ‌گذاری کالیبره‌شده نسبت می‌دهد. برای روایتی دقیق، تفاوت میان توصیف گرد‌شده و تاریخ تعیین‌شده برای بنا را حفظ کنید.
منابع
- ارگول کوداش و همکاران، L’Anthropologie، 2024، جلد 128، شماره 3 sciencedirect.com
- Phys.org، گزارش درباره گور احتمالی شمن phys.org
- آرکیولوژی، «گور احتمالی شمن نوسنگی» archaeology.org
- نشنال جئوگرافیک، بررسی تفسیر شمن زن nationalgeographic.com
- دانشگاه ماردین آرتوکلو، دانشکده ادبیات، اطلاعیه تدفین artuklu.edu.tr
- ارگول کوداش و یونس چیفتچی (Yunus Çiftçi)، Aktüel Arkeoloji، «چمکا هویوک» aktuelarkeoloji.com.tr
- Neo-Lithics، گزارش میدانی چمکا هویوک exoriente.org
- ویکی‌پدیای انگلیسی، «نوسنگی پیش از سفال الف» en.wikipedia.org
FAQ
آیا زن چمکا هویوک شمن بود؟
ممکن است، اما این گور شمن بودن او را ثابت نمیکند. پژوهشگران بقایای جانوران را با نقش آیینی احتمالی او مرتبط میدانند، ولی ضیافت تدفین و دیگر اعمال نمادین همچنان توضیحهای جایگزیناند.
استخوان چه جانورانی در گور پیدا شد؟
بقایای گزارششده شامل جمجمه نیاگاو و فک جداشده آن، استخوانهای بال کبک، استخوانهای پای سمور و استخوانهای گوسفند یا بز است. نشریه آرکیولوژی یک استخوان از خانواده سگسانان را نیز فهرست کرده است.
گور چمکا هویوک چقدر قدمت دارد؟
مقاله علمی، بنای حاوی گور را به حدود 9300 پیش از میلاد، بر پایه تاریخ‌گذاری کالیبره‌شده، نسبت می‌دهد. اطلاعیه‌های عمومی این کشف را با توصیفی کلی‌تر، حدود 12,000 ساله معرفی می‌کنند.
چرا کاربرد واژه شمن محل اختلاف است؟
بیل فینلیسون، باستانشناس، تردید دارد که اصطلاحی برای توصیف آیینهای سیبری بتواند نقش این زن نوسنگی را دقیق بیان کند. از نظر او، فردی که با آیینهای جامعه آشنا بوده و آنها را اجرا میکرده، یکی از برداشتهای ممکن است.
Image: Pre-pottery neolithic people upper Mesopotamian, levantine, anatolian.jpg — Rowyn flowerdew, CC0
