Çemka Höyük’teki kadın, bedeninin üzerinde bulunan yaban sığırı kafatasına rağmen kesin olarak şaman sayılamıyor. Yaklaşık 25–30 yaşındaki kadının hayvan kalıntılarıyla gömülmesi, olası bir ritüel rolü düşündürüyor. Ancak cenaze yemeği ve hayvan parçalarına yüklenen simgesel anlamlar da tartışılan açıklamalar arasında bulunuyor. [2][3][6]
Yaban sığırının çenesi, kafatasından ayrılarak kadının ayaklarının yanına ayrıca yerleştirilmişti. Siz bu yazıda, mezarın düzenini ve şamanlık yorumunun hangi bulgulara dayandığını öğreneceksiniz. ÇH 2019/05 numaralı mezar, bulunan kemiklerle onlara verilen anlamı ayırmayı gerektiriyor. [2][4]
Çemka Höyük kadın şaman mezarı nerede bulundu?
Çemka Höyük, Mardin’in Dargeçit ilçesine bağlı Ilısu köyü sınırları içerisinde yer alıyor. Yerleşim, Ilısu Barajı’nın yaklaşık 1.100 metre güneybatısında bulunan bir arkeolojik alan. Yaklaşık 65 × 135 metre boyutlarındaki höyük, Boncuklu Tarla’nın yaklaşık 900 metre güneydoğusunda bulunuyor. Bu konum bilgileri, mezarın hangi yerleşim çevresinden geldiğini anlamanızı sağlıyor. [1][8]
Şamanlık tartışmasına konu olan kadın mezarı, 2019 yılında yürütülen çalışmalarda ortaya çıkarıldı. Bilimsel yayında bu gömü, ÇH 2019/05 numarası kullanılarak diğer mezarlardan ayrılıyor. Mezar, D16 açmasındaki ÇH 12 numaralı yuvarlak yapının içerisinde bulundu. Dolayısıyla incelemenin konusu, yeri ve yapı bağlantısı belirtilmiş belirli bir gömü. [2][4]
Çemka Höyük’te PPNA’ya tarihlenen yapı katlarında en az 15 mezar tanımlandı. Bunlar, yerleşimin 2, 3 ve 4 numaralı yapı katlarında bulunuyordu. Makale, söz konusu mezarların 12 yetişkin ile üç çocuğa ait olduğunu bildiriyor. Kadının mezarı, böylece yerleşimdeki daha geniş bir gömü topluluğu içerisinde değerlendiriliyor. Bu sayı, ÇH 2019/05’i çevresindeki diğer gömülerle birlikte düşünmenin nedenini açıkça gösteriyor. [4]
12 bin yıllık kadın şaman gerçek mi?
Mardin Artuklu Üniversitesi, buluntuyu 12.000 yıllık olası bir kadın şaman mezarı olarak tanıtıyor. Burada şamanlık tanımının olasılık içerdiğini görmek gerekiyor. Bilimsel makale, mezarın bulunduğu ÇH 12 yapısını yaklaşık kalibre MÖ 9300’e tarihlendiriyor. Bu tarih, yayında mezarı barındıran yapı için verilen zaman bilgisini oluşturuyor. [4][5]
Siz bir haberde 12 bin yıllık ifadesini gördüğünüzde, ÇH 12 tarihini de hatırlayabilirsiniz. Üniversitenin duyurusundaki yaş ile makaledeki yapı tarihi, aynı biçimde sunulmuş bilgiler değil. Üstelik mezarın tarihlendirilmesi ile kadının toplumsal görevinin belirlenmesi, birbirinden farklı sorular oluşturuyor. MÖ 9300 tarihi, şamanlık yorumunu kendiliğinden doğrulayan bir kanıt olarak kullanılamaz. [4][5]
Çemka Höyük mezarı, Çanak Çömleksiz Neolitik A adıyla açılan PPNA evresiyle ilişkilendiriliyor. Bu evre, genel olarak yaklaşık MÖ 10000–8800 arasına tarihlenen dönemi ifade ediyor. PPNA’da ölülerin konut tabanları altına gömülmesi, bilinen uygulamalar arasında yer alıyor. Dolayısıyla kadının taban altına gömülmesi, tek başına şamanlık göstergesi kabul edilmiyor. Tarih ve gömülme yeri, ÇH 2019/05’in bağlamını açıklıyor; kişinin görevini kesinleştirmiyor. [4][6][9]
Çemka Höyük mezarında hangi hayvanlar var?
Mezardaki en dikkat çekici yerleşimlerden biri, kadının bedeni üzerinde bulunan yaban sığırı kafatası. Kaynaklarda aurochs adıyla da anılan bu hayvanın çenesi, kafatasından ayrı konumlandırılmıştı. Çenenin kadının ayakları yanına bırakılması, hayvan parçalarının dağılımını yorumlarken ayrıca değerlendiriliyor. Kafatası ve çenenin farklı yerleri, mezarın somut düzenine ilişkin doğrudan bilgiler sunuyor. [2]
Mezarda bildirilen hayvanlar yaban sığırıyla sınırlı kalmıyor; keklik ve sansar kalıntıları da bulunuyor. Phys.org haberi, keklik kanat kemikleri ile sansar bacak kemiklerini özellikle belirtiyor. Mezar çukurunda ayrıca koyun veya keçiye ait olduğu belirtilen küçükbaş kemikleri bulunuyordu. Archaeology’nin listesi, bu kalıntılara ek olarak bir köpekgil kemiğini de içeriyor. [2][3]
Buluntu listesini okurken, hayvan adı kadar hangi vücut bölümünün bulunduğunu da izleyebilirsiniz:
- Yaban sığırı: Kadının bedeninin üzerindeki kafatası ve ayakları yanındaki ayrı çene. [2]
- Keklik: Mezardaki hayvan kalıntıları arasında bulunduğu bildirilen kanat kemikleri. [2]
- Sansar: Aynı gömü içerisinde varlığı bildirilen bacak bölümüne ait kemikler. [2]
- Küçükbaş: Mezar çukurunda bulunan, koyun veya keçiye ait olduğu belirtilen kemikler. [2]
- Köpekgil: Archaeology’nin yayımladığı buluntu listesinde ayrıca yer verilen hayvan kemiği. [3]
Keklik kanadı ve sansar bacağı ifadeleri, bütün hayvanlarla seçilmiş parçaları birbirinden ayırmanızı sağlar. ÇH 2019/05 tartışmasında, farklı hayvanların hangi parçalarının birlikte bırakıldığı da değerlendiriliyor. [2][4]
Arkeologlar birinin şaman olduğunu nasıl anlar?
Çemka Höyük örneğinde yorum, kadınla hayvan kalıntılarının aynı mezarda bulunmasına dayanıyor. Kodaş ve çalışma arkadaşları, bu birlikteliği özel bir ritüel rolle ilişkilendiriyor. Olası şamanlık, araştırmacıların bu düzen için tartıştığı açıklamalardan birini oluşturuyor. İskelet incelemesi ise bireyin yaklaşık 25–30 yaşlarında bir kadın olduğunu düşündürüyor. Yaş ve cinsiyet değerlendirmesi, kişinin ritüel görevine ilişkin yorumdan ayrı tutuluyor. [3][4]
Kadın, yapının tabanı altında sağ yanına yatırılmış ve bacakları bükülmüş durumda bulunmuştu. Mezarın üzeri, uzun ve yassı bir kireçtaşı bloğuyla kapatılmış olarak kaydedildi. Bunlar, ÇH 2019/05’in gömülme biçimine ilişkin gözlemler arasında yer alıyor. Kadının şaman olduğu düşüncesi ise bu gözlemlerin yorumlanmasıyla ortaya çıkan bir öneri. [2][3][4]
Makalenin özeti, kadının kendisinin şaman olması dışında başka bir olasılığı da belirtiyor. Kadın, animizm veya şamanizmle ilişkilendirilen uygulamaları yapan biri tarafından gömülmüş olabilir. Bu ayrım, ritüeli gerçekleştiren kişiyle mezardaki kişinin aynı olmayabileceğini açıkça hatırlatıyor. Siz gündelik hayatta da cenaze düzeninin yalnız ölen kişinin tercihlerini yansıtmadığını düşünebilirsiniz. ÇH 2019/05 için makalenin sunduğu alternatif, bu nedenle yorumu doğrudan etkiliyor. [4]
Şamanlık dışında hangi açıklamalar tartışılıyor?
National Geographic’in aktardığı alternatifler arasında hayvanlara tapınma ve hayvan parçalarına simgesel özellikler yükleme bulunuyor. Cenaze sırasında şölen düzenlenmesi de aynı buluntular için tartışılan açıklamalar arasında sayılıyor. Kodaş da hayvan kemiklerinin cenaze yemeğiyle ilişkili olabileceğini ayrıca belirtiyor. Böylece yaban sığırı, keklik ve sansar kalıntıları, tek bir açıklamaya bağlanmıyor. [6][7]
Kireçtaşı örtü için de mezarın fiziksel düzeninden hareket eden bir yorum önerilmiş. Kadının kötü ruh olarak dönmesini engellemek, örtünün olası amacı olarak açıklanmış. Yaban sığırı kafatasının ise kadının kalıntılarını korumak amacıyla bırakıldığı ileri sürülmüş. Kireçtaşı ve kafatasının varlığı gözlem; koruma veya engelleme amacı ise yorum düzeyinde kalıyor. [3]
Çalışmaya katılmayan Oxford Üniversitesi arkeoloğu Bill Finlayson, şaman sözcüğünün kullanımını ayrıca sorguluyor. Sibirya uygulamalarını tanımlayan bu terimin, Neolitik kadının rolünü doğru yansıtmayabileceğini söylüyor. Finlayson, kadının topluluğun ritüellerini bilen bir uygulayıcı olabileceği ihtimalini açık tutuyor. Ancak şaman kelimesini, günümüzde kullanılan pratik bir kısaltma olarak değerlendirmeyi öneriyor. [6]
Kodaş’ın şamanistik açıklamayı kesin biçimde doğrulamanın zor olduğunu belirtmesi, tartışmanın sınırını gösteriyor. Çemka Höyük’teki hayvan kemikleri, olası ritüel rolü düşündürse de görevin adını kesinleştirmiyor. [4][7]
Kısa kronoloji
Çemka Höyük’ün kronolojisi, mezarın eski tarihiyle modern araştırma tarihini birlikte izlemeyi sağlıyor. PPNA evresinin genel aralığı, ÇH 12 yapısının tarihi ve keşif aşamaları aşağıda ayrılıyor. [4][8][9]
- Yaklaşık MÖ 10000–8800 Mezarın ilişkilendirildiği PPNA evresinin genel tarih aralığı. [9]
- Yaklaşık kalibre MÖ 9300 Makalede ÇH 12 yapısı için verilen yaklaşık tarih. [4]
- 2008 Sel tabakası nedeniyle Çemka Höyük yüzey araştırmasında tespit edilemedi. [8]
- 2019 Kadın mezarı ortaya çıkarıldı. [2]
- 2024 Çalışma, L’Anthropologie’nin 128. cildinin 3. sayısında yayımlandı. [4]
Bilimsel çalışma, Ergül Kodaş, Abu B. Siddiq, Çağdaş Erdem ve Yunus Çiftçi imzalarını taşıyor. Siz 2019 keşfiyle 2024 yayınını ayırdığınızda, buluntuyla ilgili haberlerin zamanını daha doğru değerlendirebilirsiniz. Kadının yaşadığı dönem içinse kronolojideki yaklaşık kalibre MÖ 9300 yapı tarihi esas alınıyor. [2][4]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Çemka Höyük, üzerindeki sel tabakası nedeniyle 2008 yılındaki yüzey araştırmalarında tespit edilememişti. Yerleşimin yaklaşık 65 × 135 metrelik boyutları, görünürlüğünün her araştırmada aynı olmadığını düşündürüyor. Boncuklu Tarla’ya yaklaşık 900 metrelik yakınlığı da saha raporunda verilen konumsal ayrıntılardan biri. Bu bilgiler, kadın mezarının bulunduğu alanın modern araştırma geçmişini somutlaştırıyor. [8]
Yol inşaatı, ÇH 2019/05 mezarının güney bölümünü kısmen bozmuş olarak kaydedildi. Buna rağmen insan ve hayvan kalıntılarının büyük bölümü özgün konumlarında korunmuştu. Bu durum, kafatasıyla çenenin yerlerini yorumlarken dikkate alınması gereken bir ayrıntı. Mezarın korunmuş bölümleriyle zarar görmüş güney kesimi, aynı koşullarda değerlendirilmemeli. [4]
Araştırmacılar mezar toprağını 7–8 ve 3,5 milimetrelik eleklerle tarayarak ayrıca inceledi. Bu işlem, ek hayvan kemiği veya boncuk benzeri mezar nesnesi vermedi. Eleme sonucu, mezar içeriğinin hangi yöntemle kontrol edildiğini anlamamızı sağlayan somut bir kayıt. Ancak bu sonuç, ÇH 2019/05’teki kadının toplumsal görevini açıklayan bağımsız bir kanıt oluşturmuyor. [4]
Ayaklar yanındaki ayrı yaban sığırı çenesi de bu ayrıntılar arasında özellikle hatırlanmalı. Siz mezarı zihninizde canlandırırken, kafatasını bedenin üzerinde, çeneyi ayakların yanında düşünebilirsiniz. Bu düzen, kemiklerin yerini açıkça gösteriyor; şamanlık ise düzenin tartışmalı açıklamalarından biri olarak kalıyor. [2][4]
Sık sorulan sorular
Çemka Höyük’teki kadının şaman olduğu kesin mi?
Hayır; Kodaş ve çalışma arkadaşları, hayvan kalıntılarından hareketle olası şamanlık yorumunu tartışıyor. Aynı buluntular cenaze yemeği, hayvanlara yüklenen simgesel anlamlar veya başka ritüel uygulamalarla da açıklanabiliyor.
Çemka Höyük mezarında hangi hayvanlar bulundu?
Mezarda yaban sığırı kafatası ve çenesi, keklik kanatları, sansar bacakları ve küçükbaş kemikleri bildirildi. Archaeology’nin buluntu listesinde bunlara ek olarak bir köpekgil kemiği de bulunuyor.
Kadın mezarı gerçekten 12 bin yıllık mı?
Mardin Artuklu Üniversitesi buluntuyu yaklaşık 12.000 yıllık olası kadın şaman mezarı olarak tanıtıyor. Bilimsel makale ise mezarın bulunduğu ÇH 12 yapısını yaklaşık kalibre MÖ 9300’e tarihlendiriyor.
Çemka Höyük nerede ve mezar ne zaman bulundu?
Çemka Höyük, Mardin’in Dargeçit ilçesine bağlı Ilısu köyü sınırlarında bulunuyor. Hayvan kalıntılarıyla birlikte gömülen kadının mezarı, 2019 yılında ortaya çıkarıldı.
Kaynaklar
- Aktüel Arkeoloji — Ergül Kodaş ve Yunus Çiftçi, Çemka Höyük aktuelarkeoloji.com.tr
- Phys.org — Bob Yirka, Woman buried 12,000 years ago in Turkey may have been a shaman phys.org
- Archaeology — Possible Neolithic Shaman Burial Identified in Southeastern Turkey archaeology.org
- L’Anthropologie — Ergül Kodaş, Abu B. Siddiq, Çağdaş Erdem ve Yunus Çiftçi, Çemka Höyük kadın mezarı üzerine çalışma, 2024 sciencedirect.com
- Mardin Artuklu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi — Çemka Höyük’te 12.000 yıllık Neolitik mezar duyurusu artuklu.edu.tr
- National Geographic — Tom Metcalfe, Çemka Höyük’teki olası kadın şaman mezarı nationalgeographic.com
- Türkiye Today — Does 12,000-year-old burial indicate early shamanic practices? turkiyetoday.com
- Neo-Lithics 2020 — Çemka Höyük saha raporu exoriente.org
- English Wikipedia — Pre-Pottery Neolithic A en.wikipedia.org
Görsel: Pre-pottery neolithic people upper Mesopotamian, levantine, anatolian.jpg — Rowyn flowerdew, CC0
