آرامگاه‌های صخره‌ای لیکیه؛ چرا در دل صخره‌ها تراشیده شدند؟

لیکیه کجا بود؟

لیکیه (Likya) در جنوب غربی آناتولی (Anadolu) قرار داشت؛ در محدوده‌ای که امروز شبه‌جزیره تکه (Teke Yarımadası) نام دارد. کاریا (Karya) همسایه غربی آن بود. پامفیلیا (Pamfilya) در شرق قرار داشت. دریای مدیترانه (Akdeniz) مرز جنوبی آن را تشکیل می‌داد.

پاسخ کوتاه

لیکیایی‌ها به سه دلیلِ مرتبط با یکدیگر، آرامگاه‌ها را در دل صخره‌ها می‌تراشیدند.

• سنگ در دسترس بود و قابلیت تراش داشت. اداره کل موزه‌ها می‌گوید آرامگاه‌های صخره‌ای فتحیه (Fethiye) در سنگ طبیعیِ مناسب تراش و پرداخت ساخته شدند.
• آرامگاه‌ها برای افراد بلندمرتبه بودند. همین منبع می‌گوید آرامگاه‌های یادمانی فتحیه برای اعضای بلندمرتبه جامعه ساخته شده بودند.
• آرامگاهی در ارتفاع صخره می‌توانست پیامی داشته باشد. پژوهشگران آن را هم با باور به سفر روح به آسمان پیوند می‌دهند و هم با نمایش قدرت.

در ادامه، هر یک از این نکته‌ها را باز می‌کنیم.

نسخه‌های سنگی خانه‌های چوبی

وقتی شما به یک آرامگاه لیکیایی نگاه می‌کنید، شاید تصور کنید ساختمانی پیش رویتان است. این شباهت عمدی است.

آتیک، بل و اردوغان (Atik, Bell ve Erdoğan) در سال ۲۰۱۳ پژوهشی منتشر کردند. آن‌ها توضیح می‌دهند که آرامگاه‌های لیکیایی، شکل خانه‌های چوبی را به سنگ منتقل کردند. به گفته آن‌ها، آرامگاه‌ها از این راه میان مردگان و زندگان پیوند برقرار می‌کردند.

شما درِ ورودی خانه خود را تصور کنید. این در به بازدیدکننده می‌گوید چه کسی پشت آن زندگی می‌کند و چقدر مرفه است. خانواده‌ای لیکیایی نیز برای مردگان خود کاری مشابه انجام می‌داد. آرامگاه، درست مانند خانه، نمایی آشنا داشت. با این تفاوت که به‌جای ساخته‌شدن در یک خیابان، در دل صخره تراشیده می‌شد.

تلوس (Tlos) تنوع این نماها را نشان می‌دهد. کورکوت و اوزدمیر (Korkut ve Özdemir) در پژوهشی در سال ۲۰۱۹، آرامگاه‌های صخره‌ای تلوس را به چهار گروه تقسیم می‌کنند:

1. آرامگاه‌های با نمای خانه
2. آرامگاه‌های با نمای معبد
3. آرامگاه‌های با نمای گیس‌بافت
4. آرامگاه‌های ساده شبیه تابوت سنگی

پس خانه تنها الگو نبود. بعضی سازندگان، معبد را الگو قرار می‌دادند.

آرامگاه آمینتاس در فتحیه

شناخته‌شده‌ترین نمونه روی دامنه کوهی در جنوب فتحیه امروزی قرار دارد. اینجا محدوده تلمسوس (Telmessos) باستانی است. وزارت فرهنگ، آرامگاه صخره‌ای آمینتاس (Amintas) را متعلق به سده چهارم پیش از میلاد می‌داند.

این محوطه چند آرامگاه دارد که در دامنه‌ای پرشیب تراشیده شده‌اند. سه آرامگاه نمای معبد دارند.

نمای آرامگاه آمینتاس، پیشانیِ معبدی است که در سنگ تراشیده شده است. این نما از شیوه معماری ایونی پیروی می‌کند. دو ستون میان دو آنتا قرار دارند. آنتاها بخش‌های پیش‌آمده انتهای دیوارهای جانبی هستند.

نام آرامگاه از یک کتیبه گرفته شده است. درگاه فرهنگ، نام را «آمینتاس، پسر هرماپیاس» ثبت کرده است.

بعضی روایت‌ها آمینتاس را فرمانروای تلمسوس معرفی می‌کنند. اداره کل موزه‌ها یادآور می‌شود که هویت او کاملاً روشن نیست. ما یک نام، یک آرامگاه و یک تاریخ داریم، اما زندگی‌نامه‌ای تأییدشده نداریم.

چرا در ارتفاع؟ دو توضیح

این همان بخشی است که پژوهشگران هنوز درباره‌اش بحث دارند.

آتیک، بل و اردوغان جایگاه بلند آرامگاه‌های لیکیایی را با باور به برده‌شدن روح به آسمان مرتبط می‌دانند. به نظر آن‌ها، همین جایگاه وسیله‌ای برای نمایش قدرت نیز بود.

این دو برداشت یکدیگر را نفی نمی‌کنند. آرامگاهی که روی دیواره صخره در معرض دید است، می‌تواند هم‌زمان در خدمت یک باور و یک خانواده باشد.

همین پژوهش، آرامگاه‌های یادمانیِ معبدشکل لیکیه را بناهایی توصیف می‌کند که ثروت و جایگاه خانواده صاحب آرامگاه را بازتاب می‌دادند. رهگذران می‌توانستند این جایگاه را از دور تشخیص دهند.

این برداشت با توضیح اداره کل موزه‌ها همخوان است که آرامگاه‌های یادمانی را متعلق به افراد بلندمرتبه می‌داند. همه صاحب چنین نمایی نمی‌شدند. صخره صحنه‌ای در برابر چشم همگان بود و خانواده باید توان پرداخت هزینه‌اش را می‌داشت.

فقط برای دفن مردگان نبودند

این آرامگاه‌ها به کار زندگان هم می‌آمدند.

در تلوس، نماهای بیرونی جای نصب سنگ یادبود، محل محراب و گودال‌های پیشکش دارند. بنا بر پژوهش کورکوت و اوزدمیر، این عناصر نشان می‌دهند که آیین‌های مربوط به مردگان در اطراف آرامگاه‌ها برگزار می‌شدند.

پس آرامگاه صخره‌ای صرفاً محفظه‌ای بسته نبود. خانواده‌ها به آن بازمی‌گشتند. آنجا پیشکش می‌گذاشتند.

کاونوس؛ آرامگاه‌هایی بالای رود دالیان

اگر شما در دالیان (Dalyan) قایق‌سواری کنید، آرامگاه‌ها را در کرانه مقابل می‌بینید. این آرامگاه‌ها متعلق به کاونوس (Kaunos) هستند. آن‌ها در محدوده شهرستان کوی‌جیغیز (Köyceğiz)، در آن سوی رود دالیان قرار دارند.

پرونده فهرست موقت یونسکو (UNESCO)، کاونوس را مرکز منطقه کاونوس معرفی می‌کند؛ منطقه‌ای که میان کاریا و لیکیه قرار داشت.

اداره فرهنگ و گردشگری استان موغلا (Muğla)، شمار آرامگاه‌های صخره‌ای کاونوس را ۱۶۷ مورد گزارش می‌کند. قدمت آن‌ها به سده چهارم پیش از میلاد می‌رسد. این آرامگاه‌ها در هفت محدوده گروه‌بندی شده‌اند. نمونه‌های یادمانی برای اشراف شهر، در دیواره پرشیب و رو به جنوب کوه بالیکلَر (Balıklar Dağı) تراشیده شدند. پرونده یونسکو جنس این دیواره را سنگ آهک توصیف می‌کند.

این آرامگاه‌ها بخشی از داستان بزرگ‌تری درباره مرزها نیز هستند.

چه کسی از چه کسی الگو گرفت؟

فریا استارک (Freya Stark)، آرامگاه‌های معبدشکل کاونوس را تقلیدی از نمونه‌های لیکیایی می‌دانست. پاوو روس (Paavo Roos) محتاط‌تر است. او یادآور می‌شود که در سده چهارم پیش از میلاد، ممکن است تأثیرگذاری در جهت عکس، از کاریا به لیکیه، رخ داده باشد.

پس خاستگاه این الگو هنوز قطعی نیست. آنچه می‌توان گفت این است که در این منطقه مرزی میان دو فرهنگ، تراشیدن نمای معبد در سنگ رسمی مشترک بود.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• تخت‌های سنگی درون آرامگاه. اتاق آرامگاه آمینتاس سه کلینه دارد. کلینه‌ها تخت‌های سنگی مورد استفاده برای تدفین هستند.
• دری تراشیده در سنگ. در ورودی اتاق تدفین، سنگ به شکل دری با چهار قاب اصلی تراشیده شده است.
• امضای یک جهانگرد. پاوو روس ثبت کرده است که جهانگرد شارل تکسیه (Charles Texier) نیز امضای خود را روی نعل‌درگاه ورودی آرامگاه کنده است.
• دو نوع سنگِ در. روس می‌نویسد که در آرامگاه‌های با نمای معبد در مرز لیکیه و کاریا، سمت لیکیه از درهای سنگی کشویی استفاده می‌کردند. در سمت کاریا، درهای سنگی حول یک محور می‌چرخیدند.
• بندری بدون دریا. کاونوس بندری باستانی بود. دلتای دالیان و خلیج قدیمی با رسوبات پر شدند. به همین دلیل، شهر اکنون حدود ۸ کیلومتر از ساحل فاصله دارد.

خط زمانی

• سده چهارم پیش از میلاد: آرامگاه آمینتاس در فتحیه و آرامگاه‌های صخره‌ای یادمانی کاونوس به این سده تعلق دارند.
• ۴۳ میلادی: لیکیه در دوران امپراتور کلودیوس (Claudius) به استانی رومی تبدیل می‌شود.
• ۱۲۹ میلادی: انبار غله‌ای در آندریاکه (Andriake) ساخته می‌شود؛ همان بنایی که بعدها موزه تمدن‌های لیکیه شد.
• ۱۹۹۹: کیت کلو (Kate Clow) مسیر امروزی راه لیکیه را بررسی، طراحی و علامت‌گذاری می‌کند.
• ۱۵ آوریل ۲۰۱۴: پرونده کاونوس برای ورود به فهرست موقت میراث جهانی یونسکو ارائه می‌شود.
• ۲۰۱۶: انبار غله تاریخی آندریاکه با کاربری موزه تمدن‌های لیکیه آغاز به کار می‌کند.

بازدید از آرامگاه‌ها در روزگار ما

شما می‌توانید آرامگاه آمینتاس را روی دامنه جنوب فتحیه ببینید. آرامگاه‌های کاونوس از روی رود در دالیان دیده می‌شوند. در تلوس نیز می‌توانید چهار نوع نمایی را که بالاتر توضیح دادیم، ببینید.

اگر به پیاده‌روی علاقه دارید، راه لیکیه (Likya Yolu) در امتداد ساحل تاریخی لیکیه پیش می‌رود. کیت کلو این مسیر را در سال ۱۹۹۹ بررسی، طراحی و علامت‌گذاری کرد. انجمن مسیرهای فرهنگی، طول مسیر فتحیه تا آنتالیا (Antalya) را ۷۶۰ کیلومتر اعلام می‌کند. درگاه راه لیکیه وزارت فرهنگ، نقطه آغاز را در جنوب اواجیک (Ovacık) نشان می‌دهد. این درگاه مسیر را در ۳۱ برگ نقشه ارائه می‌کند؛ از اواجیک–کیرمه (Ovacık–Kirme) تا ساری‌چنار–حصارچاندیر (Sarıçınar–Hisarçandır).

برای شناخت زمینه تاریخی، به موزه تمدن‌های لیکیه (Likya Uygarlıkları Müzesi) در دمره (Demre) بروید. این موزه در سال ۲۰۱۶ در یک انبار غله رومی در بندر آندریاکه افتتاح شد. قدمت انبار غله به سال ۱۲۹ میلادی می‌رسد.

آرامگاه‌ها به شما چه می‌گویند؟

آرامگاه صخره‌ای لیکیایی هم راه‌حلی کاربردی است و هم بیانی از جایگاه صاحب آن. سازندگان از سنگی استفاده کردند که قابل تراش بود. به آن شکل خانه یا معبد دادند. آن را جایی قرار دادند که مردم ببینند.

وقتی شما پایین یکی از این آرامگاه‌ها می‌ایستید، چیزی را می‌بینید که خانواده‌ای می‌خواست با آن به یاد بماند. باور، ثروت و جایگاه اجتماعی، همگی در یک نما دیده می‌شوند.

پرسش‌های متداول

منابع

1. Vikipedi — لیکیه tr.wikipedia.org
2. اداره کل میراث فرهنگی و موزه‌ها — شهرهای باستانی تمدن لیکیه kvmgm.ktb.gov.tr
3. Wikipedia — آرامگاه آمینتاس en.wikipedia.org
4. درگاه فرهنگ — آرامگاه‌های صخره‌ای آمینتاس kulturportali.gov.tr
5. Müze.gov.tr — آرامگاه صخره‌ای آمینتاس muze.gov.tr
6. Landscape Research — شناخت پیوندگاه‌های فرهنگی در چشم‌انداز pure.ed.ac.uk
7. پاوو روس — آمینتاس رازآلود و آرامگاه او athensjournals.gr
8. مرکز میراث جهانی یونسکو — شهر باستانی کاونوس whc.unesco.org
9. اداره فرهنگ و گردشگری استان موغلا — کاونوس mugla.ktb.gov.tr
10. Anatolia — آرایش نمای آرامگاه‌های صخره‌ای شهر باستانی تلوس dergipark.org.tr
11. Wikipedia — لیکیه en.wikipedia.org
12. انجمن مسیرهای فرهنگی — راه لیکیه cultureroutesinturkey.com
13. وزارت فرهنگ و گردشگری — راه لیکیه likyayolu.ktb.gov.tr
14. اداره فرهنگ و گردشگری استان آنتالیا — موزه تمدن‌های لیکیه antalya.ktb.gov.tr

Image: Lycian rock-cut tombs in Hellenistic style – Dalyan, Turkey.jpg — Rev Stan from London, UK, CC BY 2.0