Ako planirate putovanje u Kapadokiju (Kapadokya), Muzej na otvorenom Göreme mjesto je na kojem ćete najlakše upoznati kršćansku prošlost ove regije. Monasi su crkve, kapele i trpezarije klesali direktno u stijeni. Zatim su oslikavali zidove. Ovaj vodič objašnjava šta ćete vidjeti, šta slike prikazuju i u čemu se stručnjaci ne slažu.
Gdje se nalazi Muzej na otvorenom Göreme?
Göreme je gradić u turskoj regiji Srednja Anadolija. Pripada centralnom okrugu provincije Nevšehir.
Muzej se nalazi izvan gradića. Prema Generalnoj direkciji za kulturnu baštinu i muzeje, udaljen je 13 kilometara od Nevšehira. Nalazi se oko 2 kilometra istočno od samog Göremea. Lokalitet je otvoren za posjetioce 1967. godine.
Različita imena Göremea
Ovo mjesto nije se oduvijek zvalo Göreme. Kroz historiju nosilo je imena Korama, Matiana, Macan i Avcılar. Općina Avcılar promijenila je ime u Göreme 1975. godine.
Ako u starom tekstu naiđete na imena Korama ili Matiana, moguće je da se govori o istoj dolini kojom danas šetate.
Kako je nastao ovaj krajolik?
Vilinski dimnjaci oko Göremea nastali su od vulkanskog terena na Srednjoanadolijskoj visoravni. Erozija je postepeno odnosila taj teren. Ostali su stošci i kameni blokovi koje su ljudi kasnije izdubili.
Zamislite komad tvrdog sira koji stružete kašikom. Monasi su radili nešto slično, samo s vulkanskom stijenom i tokom više vijekova.
Monaška dolina
Ministarstvo opisuje intenzivan monaški život u Göremeu od 4. do 13. vijeka nove ere. U kamenim blokovima nisu samo crkve i kapele. U njima su uklesane i trpezarije te prostorije za stanovanje.
Zato ovo mjesto ostavlja dojam čitave zajednice, a ne samo jednog spomenika. Ljudi su unutar istog kamena jeli, živjeli i molili se.
Šta se nalazi u muzejskom kompleksu?
Ministarstvo kulture i turizma u kompleksu navodi ove građevine:
- Ženski i Muški manastir
- crkve svetog Vasilija, Elmalı (Jabuka), svete Barbare, Yılanlı (Zmija), Karanlık (Tamna crkva), Çarıklı (Sandala) i Tokalı (Kopča)
Pri obilasku ćete primijetiti njihove razlike. Svaka ima vlastiti tlocrt i raspored naslikanih prizora.
Kako su oslikavani zidovi?
U crkvama se mogu vidjeti različite tehnike. Neke slike nanesene su direktno na zaglađenu površinu stijene. Druge zidne slike izvedene su tehnikama secco, tempere ili freske.
Najraniji slojevi nose geometrijske ukrase. Kasnije zidne slike pripovijedaju priče. Među njima su prizori iz evanđelja i Kristovog života. UNESCO-ov historijski pregled dodaje da su nakon 842. godine u Kapadokiji otvorene mnoge crkve u stijeni, ukrašene živopisnim figuralnim slikama.
Crkva Tokalı
Crkva Tokalı ima četiri prostora:
- Staru crkvu
- Novu crkvu
- crkvu ispod Stare crkve
- bočnu kapelu sjeverno od Nove crkve
Ministarstvo datira Staru crkvu Tokalı na početak 10. vijeka. Ima jedan brod i bačvasti svod.
Nova crkva dograđena je prema istoku. Prilikom dogradnje apsida Stare crkve potpuno je srušena. Stara građevina zatim je postala ulazni prostor nove. Do novije crkve dolazite prolaskom kroz stariju.
Crkva Elmalı
Elmalı je crkva uklesana u stijenu, s devet kupola, četiri stuba i tlocrtom upisanog križa. Ima tri apside.
Njen prvobitni ukras je jednostavan. Čine ga križevi i geometrijski motivi izvedeni crvenom bojom direktno na zidu. Uporedite ih s pripovjednim prizorima u kasnijim crkvama. U istoj dolini možete pratiti promjenu stila.
Crkva Karanlık
Crkva Karanlık ima centralnu kupolu, četiri stuba, tri apside i križne svodove. Među njenim oslikanim prizorima nalaze se Posljednja večera i Lazarovo uskrsnuće. Tu su i dva starozavjetna prizora: Abrahamovo gostoprimstvo i Tri mladića u užarenoj peći.
Ime je dobila po narteksu, ulaznom predvorju. Svjetlost ulazi samo kroz mali prozor. Muzejska stranica povezuje tu slabu osvijetljenost s očuvanošću boja fresaka. Zamislite telefon ostavljen u tamnoj ladici. Zadržava napunjenost baterije. I boja zaštićena od jake svjetlosti obično duže traje.
Kada su crkve oslikane?
Službeni izvori ne slažu se uvijek. Muzejska stranica Ministarstva datira crkvu Karanlık od kraja 11. do početka 12. vijeka. UNESCO navodi kraj 12. i početak 13. vijeka.
Ta dva vremenska raspona razlikuju se za otprilike jedan vijek. Zato informativna tabla za posjetioce i vodič mogu navoditi različito vrijeme nastanka iste crkve. Nijedan od tih navoda nije štamparska greška.
Zaštita fresaka
ICCROM je 1972. godine pripremio plan konzervacije crkava u stijeni u Göremeu. Obuhvatio je učvršćivanje konstrukcija, zidne slike, eroziju kamena i oštećenja koja uzrokuju posjetioci.
ICCROM, tursko Ministarstvo kulture i UNESCO održali su 1993. godine u Göremeu seminar o konzervaciji crkava u stijeni.
Taj plan prepoznao je oštećenja koja uzrokuju posjetioci kao problem. To je dobar razlog da ne dodirujete zidove.
Status na UNESCO-ovoj listi
UNESCO je 1985. godine upisao Göreme i kamene lokalitete Kapadokije na Listu svjetske baštine zbog njihovih kulturnih i prirodnih vrijednosti. Upis obuhvata i područje između Nevšehira, Ürgüpa i Avanosa. Uključuje zasebne cjeline kao što su Karain, Karlık, Yeşilöz, Soğanlı, Kaymaklı i Derinkuyu.
Hronologija
- 4–13. vijek nove ere: Ministarstvo opisuje intenzivan monaški život u naselju uklesanom u stijene Göremea.
- Nakon 842. godine: prema UNESCO-ovom historijskom pregledu, mnoge crkve u stijeni u Kapadokiji dobijaju figuralne slike.
- Početak 10. vijeka: vrijeme nastanka Stare crkve Tokalı prema Ministarstvu.
- 1967: lokalitet Göreme otvara se za posjetioce.
- 1972: ICCROM priprema plan konzervacije crkava u stijeni u Göremeu.
- 1975: općina Avcılar mijenja ime u Göreme.
- 1985: Göreme i kameni lokaliteti Kapadokije ulaze na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine.
- 1993: ICCROM, Ministarstvo kulture i UNESCO održavaju seminar o konzervaciji crkava u stijeni.
Detalji koje nećete naći u vodičima
- Apsida Stare crkve Tokalı više ne postoji. Graditelji su je potpuno srušili pri dogradnji Nove crkve prema istoku. Stara crkva postala je ulazno predvorje.
- Elmalı ima i stražnji ulaz. Glavni ulaz nalazi se na jugu, ali možete ući i kroz tunel probijen sa sjeverne strane.
- Karanlık je dobila ime zbog slabe svjetlosti. Mali prozor narteksa propušta vrlo malo svjetlosti. Muzejska stranica to povezuje s očuvanošću boja fresaka.
- U Tamnoj crkvi nalazi se grob. Smješten je južno od narteksa s bačvastim svodom.
- Fragmenti iz crkve Tokalı čuvaju se u arhivu. Mali dijelovi njenih zidnih slika nalaze se u zbirci uzoraka Mora u Arhivu ICCROM-a.
Često postavljana pitanja
Gdje se nalazi Muzej na otvorenom Göreme?
Prema Generalnoj direkciji za kulturnu baštinu i muzeje, nalazi se 13 kilometara od Nevšehira i oko 2 kilometra istočno od gradića Göreme.
Kada je lokalitet Göreme otvoren za posjetioce?
Otvoren je 1967. godine. Na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine upisan je 1985. godine.
Koje se crkve nalaze u muzejskom kompleksu?
Ministarstvo navodi Ženski i Muški manastir te crkve svetog Vasilija, Elmalı, svete Barbare, Yılanlı, Karanlık, Çarıklı i Tokalı.
Zašto se zove Tamna crkva?
Narteks ima samo mali prozor, pa u njega ulazi malo svjetlosti. Muzejska stranica to povezuje s očuvanošću boja fresaka.
Koliko su stare crkve u Göremeu?
Monaški život u Göremeu trajao je od 4. do 13. vijeka nove ere. Svaka crkva ima svoje datiranje. Stara crkva Tokalı datira se na početak 10. vijeka, dok se izvori ne slažu o datiranju Tamne crkve.
Izvori
- Generalna direkcija za kulturnu baštinu i muzeje, Direkcija muzeja u Nevšehiru kvmgm.ktb.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma, Arheološki lokalitet Göreme muze.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma, Crkva Karanlık muze.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma, Crkva Tokalı engelsiz.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı, Crkva Elmalı kulturportali.gov.tr
- UNESCO-ov Centar za svjetsku baštinu, Nacionalni park Göreme i kameni lokaliteti Kapadokije whc.unesco.org
- ICCROM, Restauracija fresaka bizantskih pećinskih crkava, Turska 1977 iccrom.org
- Wikipedia na engleskom jeziku, Göreme en.wikipedia.org
- Wikipedia na turskom jeziku, Göreme tr.wikipedia.org
FAQ
Gdje se nalazi Muzej na otvorenom Göreme?
Prema Generalnoj direkciji za kulturnu baštinu i muzeje, nalazi se 13 kilometara od Nevšehira i oko 2 kilometra istočno od gradića Göreme.
Kada je lokalitet Göreme otvoren za posjetioce?
Lokalitet Göreme otvoren je za posjetioce 1967. godine. Na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine upisan je 1985. godine.
Koje se crkve nalaze u muzejskom kompleksu?
Ministarstvo kulture i turizma navodi Ženski i Muški manastir te crkve svetog Vasilija, Elmalı (Jabuka), svete Barbare, Yılanlı (Zmija), Karanlık (Tamna crkva), Çarıklı (Sandala) i Tokalı (Kopča).
Zašto se zove Tamna crkva?
Crkva je dobila ime po malom prozoru u narteksu, kroz koji ulazi vrlo malo svjetlosti. Muzejska stranica povezuje dobro očuvane boje fresaka s tom slabom osvijetljenošću.
Koliko su stare crkve u Göremeu?
Monaški život u Göremeu trajao je od 4. do 13. vijeka nove ere. Svaka crkva ima svoje datiranje. Naprimjer, Stara crkva Tokalı datira se na početak 10. vijeka, dok se izvori ne slažu o datiranju Tamne crkve.
Image: Tokalı Church Apse Crucifixion Fresco.jpg — Kate Reading, CC BY 4.0
