Göreme’de kayaya yalnızca kilise değil, yemekhane de oyulmuştur. Aynı kaya bloklarında şapeller ve yaşam mekânları da vardır. Bu yazıda Göreme Açık Hava Müzesi’nin nerede olduğunu, hangi kiliselerin öne çıktığını ve duvarlardaki resimlerin neler anlattığını öğreneceksiniz.
Müze, 1967’de ziyarete açılan Göreme Örenyeri’dir. Bakanlığın tanıtımına göre Göreme’de MS 4. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar yoğun bir manastır hayatı yaşandı. Alan 1985’ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alır. Karanlık Kilise gibi bazı yapıların tarihi ise kaynaklara göre değişir; bunu aşağıda ayrıca göreceksiniz.
Göreme nerede, hangi ilde?
Göreme, İç Anadolu Bölgesi’nde Nevşehir ilinin merkez ilçesine bağlı bir beldedir. Yani “Göreme hangi ilde?” sorusunun yanıtı Nevşehir’dir. Belde tarih boyunca farklı adlarla anıldı. İngilizce Wikipedia, bu adlar arasında Korama, Matiana, Macan ve Avcılar’ı sayar. Avcılar Belediyesi’nin adı 1975 yılında Göreme olarak değiştirildi.
Müze için yol tarifi
Göreme Açık Hava Müzesi, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne göre Nevşehir’e 13 kilometre uzaklıktadır. Göreme kasabasının yaklaşık 2 kilometre doğusunda yer alır. Haritanızda önce Nevşehir’i, sonra Göreme kasabasını bulun. Müze, kasabanın doğu yönündedir. Kasabadan müzeye olan mesafe yaklaşık 2 kilometredir.
Göreme Milli Parkı nedir, nereyi kapsar?
Müze tek başına bir yapı değildir. Göreme ve Kapadokya kaya alanlarının içindedir. UNESCO bu alanı 1985’te hem kültürel hem doğal değerleriyle Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Listedeki kayıt “Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kaya Alanları” adını taşır.
UNESCO alanı Nevşehir, Ürgüp ve Avanos arasındaki bölgeyle sınırlı değildir. Karain, Karlık, Yeşilöz, Soğanlı, Kaymaklı ve Derinkuyu gibi ayrı bileşenleri de kapsar. Kaymaklı ve Derinkuyu adlarını başka yazılardan tanıyor olabilirsiniz. Bu isimler aynı listenin parçasıdır.
Peri bacaları da bu kayıtta anılır. UNESCO’ya göre Orta Anadolu platosundaki volkanik arazi erozyonla aşındı ve bu bacalar oluştu. Yani kiliseleri barındıran kaya, doğanın yüzyıllar içinde şekillendirdiği bir malzemedir.
Müzede hangi yapıları gezebilirsiniz?
Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre müze kompleksinde şu yapılar bulunur:
- Kızlar ve Erkekler Manastırı
- Aziz Basil Kilisesi
- Elmalı Kilise
- Azize Barbara Kilisesi
- Yılanlı Kilise
- Karanlık Kilise
- Çarıklı Kilise
- Tokalı Kilise
Bakanlığın müze tanıtımı, kaya bloklarına kilise ve şapellerin yanında yemekhaneler ve yaşam mekânları da oyulduğunu belirtir. Bir manastırı düşünün: ibadet, yemek ve barınma aynı yerde toplanır. Göreme bu düzeni kayanın içinde yaşatır.
Duvarlardaki boyamalar da birbirinden farklıdır. Göreme kiliselerinde doğrudan düzeltilmiş kaya yüzeyine yapılan boyamalar vardır. Secco, tempera ve fresk teknikleriyle yapılmış duvar resimleri de bulunur. Erken boya katmanlarında geometrik süslemeler görülür. Sonraki duvar resimleri ise İncil’den ve İsa’nın hayatından sahneler içerir.
UNESCO’nun tarihsel çerçevesine göre 842 sonrasında Kapadokya’da çok sayıda kaya kilisesi açıldı. İçleri renkli figürlü resimlerle süslendi. Müzedeki figürlü sahneleri bu dönemle birlikte okuyabilirsiniz.
Tokalı ve Elmalı: iki farklı plan
Tokalı Kilise
Tokalı Kilise tek bir salon değildir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre dört mekândan oluşur: Eski Kilise, Yeni Kilise, Eski Kilise’nin altındaki kilise ve Yeni Kilise’nin kuzeyindeki yan şapel. İçeri girdiğinizde birkaç yapının iç içe geçtiğini göreceksiniz.
Bakanlık, Eski Tokalı Kilise’yi 10. yüzyıl başlarına tarihler. Yapı tek nefli ve beşik tonozludur. Yeni kilise bu çekirdeğe sonradan eklenmiştir. Bu eklemenin ayrıntısı, “Kitaplara girmeyen ayrıntılar” bölümünde.
Elmalı Kilise
Elmalı Kilise’nin planı daha derli topludur. Kültür Portalı’na göre dokuz kubbeli, dört sütunlu, kapalı haç planlı ve üç apsisli bir kaya kilisesidir.
İlk süslemeler sade bir dille yapılmıştır. Doğrudan duvar üzerine kırmızı boyayla çizilmiş haçlar ve geometrik motifler görülür. Yani Elmalı’da hikâye anlatan sahnelerden önce, boya ile işaretlenmiş bir yüzey vardır.
Karanlık Kilise: ışık azaldıkça renk korunur mu?
Karanlık Kilise adını narteksindeki küçük pencereden çok az ışık almasından alır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın müze sayfası, fresk renklerinin iyi korunmasını bu sınırlı ışıkla ilişkilendirir. Evinizde perdesiz bir pencerenin önündeki kumaşın rengini yitirdiğini görmüşsünüzdür. Burada ise tersi anlatılır.
Kilisenin mimari düzeni şöyledir: merkezi kubbe, dört sütun, üç apsis ve çapraz tonozlar. Resim programı da zengindir. Son Akşam Yemeği ve Lazarus’un Diriltilmesi sahneleri vardır. Bunların yanında Eski Ahit kaynaklı iki sahne de yer alır: İbrahim’in Misafirperverliği ve Üç Yahudi Gencin Yakılması.
Kaynaklar tarihte anlaşamıyor
Karanlık Kilise’nin tarihi konusunda iki resmî kaynak farklı tarihler verir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın müze sayfası kiliseyi 11. yüzyıl sonu–12. yüzyıl başına yerleştirir. UNESCO kaydı ise 12. yüzyıl sonu–13. yüzyıl başını belirtir. Fark yaklaşık bir yüzyıldır. Bir rehberin ya da tabelanın verdiği tarih, hangi kaynağa dayandığına göre değişebilir.
Koruma çalışmaları: 1972 planı ve 1993 semineri
Duvar resimleri yalnızca zamanla değil, ziyaretçilerle de karşı karşıyadır. ICCROM, 1972 yılında Göreme kaya kiliseleri için bir koruma planı hazırladı. Plan dört başlığı ele aldı: yapı sağlamlaştırma, duvar resimleri, taş aşınması ve ziyaretçi kaynaklı hasarlar.
1993’te ICCROM, Türkiye Kültür Bakanlığı ve UNESCO Göreme’de bir seminer düzenledi. Konu, kaya kiliselerinin korunmasıydı.
Kısa kronoloji
- MS 4.–13. yüzyıllar: Bakanlık tanıtımına göre Göreme kaya yerleşiminde yoğun manastır hayatı.
- 842 sonrası: UNESCO’nun tarihsel çerçevesine göre figürlü resimlerle süslenen kaya kiliselerinin çoğalması.
- 10. yüzyıl başları: Bakanlığın Eski Tokalı Kilise için verdiği tarihlendirme.
- 1967: Göreme Örenyeri’nin ziyarete açılması.
- 1972: ICCROM’un Göreme kaya kiliseleri koruma planını hazırlaması.
- 1975: Avcılar Belediyesi’nin adının Göreme olarak değiştirilmesi.
- 1985: Göreme ve Kapadokya kaya alanlarının UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınması.
- 1993: ICCROM, Kültür Bakanlığı ve UNESCO iş birliğiyle kaya kiliselerini koruma seminerinin düzenlenmesi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Tokalı’nın yıkılan apsisi. Yeni Tokalı Kilise doğuya doğru eklenirken Eski Kilise’nin apsisi tamamen yıkıldı. Eski yapı, yeni kilisenin giriş mekânına dönüştü. Girişte yürüdüğünüz yer, bir zamanlar ayrı bir kilisenin iç mekânıydı.
Elmalı’ya kuzeyden giriş. Elmalı Kilise’nin asıl girişi güneydedir. Yine de yapıya kuzeyden açılmış bir tünelle girilebilir.
Karanlık Kilise’deki mezar. Karanlık Kilise’nin beşik tonozlu narteksinin güneyinde bir mezar bulunur.
ICCROM arşivindeki parçalar. Tokalı Kilise’nin duvar resimlerinden küçük parçalar, ICCROM Arşivi’ndeki Mora örnekleri koleksiyonunda saklanır. Yani bu resimlerin küçük bir kısmı Göreme dışında, bir arşivde durmaktadır.
Sık sorulan sorular
Göreme hangi ilde?
Göreme, İç Anadolu Bölgesi’nde Nevşehir iline bağlıdır. Nevşehir’in merkez ilçesine bağlı bir beldedir. Belediyenin eski adı Avcılar’dı ve 1975’te Göreme olarak değiştirildi.
Göreme Açık Hava Müzesi Nevşehir’e ne kadar uzaklıkta?
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne göre müze Nevşehir’e 13 kilometre uzaklıktadır. Göreme kasabasının yaklaşık 2 kilometre doğusunda yer alır.
Müze ne zaman ziyarete açıldı?
Göreme Örenyeri 1967 yılında ziyarete açıldı. Müzenin içinde bulunduğu Göreme ve Kapadokya kaya alanları ise 1985’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Karanlık Kilise bu adı neden taşıyor?
Kilise, narteksindeki küçük pencereden çok az ışık aldığı için bu adla anılır. Müze sayfası, fresk renklerinin iyi korunmasını bu sınırlı ışıkla ilişkilendirir.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Göreme tr.wikipedia.org
- İngilizce Wikipedia — Göreme en.wikipedia.org
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Nevşehir Müze Müdürlüğü kvmgm.ktb.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Göreme Örenyeri muze.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia whc.unesco.org
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Tokalı Kilise engelsiz.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Elmalı Kilise kulturportali.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Karanlık Kilise muze.gov.tr
- ICCROM — Restoration of Byzantine Cave Church Frescoes, Türkiye 1977 iccrom.org
Görsel: Tokalı Church Apse Crucifixion Fresco.jpg — Kate Reading, CC BY 4.0
