Mongolska osvajanja bila su izrazito razorna. Izazvala su pokolje, porobljavanje, prisilno raseljavanje i propadanje gradova. Posljedice su se razlikovale od grada do grada i od regije do regije. Tvrdnje o milionima ubijenih ostaju sporne jer hronike i podaci o stanovništvu ne omogućavaju precizno utvrđivanje broja stradalih.
Merv (turski: Merv), Otrar (turski: Otrar) i Jaroslavlj (turski: Yaroslavl) pokazuju zašto odgovor zahtijeva više od jednog broja. Ako uporedite pisane izvore, građevine i grobnice, uočit ćete različite oblike razaranja: neposredno ubijanje, nagli odlazak stanovnika, prekid održavanja i dugotrajan pritisak okolišnih uslova. Bagdad (turski: Bağdat) otvara još jedan problem. Smrt od nasilja ispreplela se s umiranjem od gladi i posljedica zagađene vode.
U kojim su okolnostima mongolske vojske provodile pokolje i prisilno raseljavanje?
Pohod na područja horezmšaha uslijedio je nakon što je namjesnik Otrara 1218. godine dao pogubiti trgovce poslane u ime Džingis-kana (turski: Cengiz Han). Peter Jackson ističe važnu razliku unutar tog pohoda. Gradovi koji su se predali bez otpora uglavnom su prolazili bolje od onih koji su pružali otpor. To je naročito važilo kada bi tokom opsade poginuli istaknuti Mongoli.
Otpor je, dakle, bio važan. Ipak, postupanje prema pokorenom stanovništvu zavisilo je i od njegove korisnosti. Prema prikazu Univerziteta Columbia, Džingis-kan je tokom napada na Samarkand (turski: Semerkant) naredio da se zanatlije poštede. Zaštita kvalificiranih radnika mogla je postojati istovremeno s teškim nasiljem nad ostalim stanovnicima.
Porobljavanje i prisilno novačenje također su odvodili ljude iz gradskih zajednica. Prema tumačenju Katie Campbell o Mervu i Otraru, ubijanje, bijeg, porobljavanje i obavezna vojna služba mogli su prekinuti održavanje od kojeg su zavisile građevine od zemlje. Osvajanje je moglo oštetiti grad gubitkom stanovnika, kao i napadima na njegove građevine.
Potreba za kvalificiranom radnom snagom sezala je izvan osvojenog grada. Ogotajeva (turski: Ögedey) izgradnja Karakoruma (turski: Karakurum) i Kublajeva (turski: Kubilay) izgradnja Šangdua (turski: Şangdu) i Dajdua (turski: Daydu) zahtijevale su angažiranje velikog broja stranih zanatlija i arhitekata. Ti projekti pokazuju da je mongolska gradnja gradova zavisila od znanja i vještina dovedenih iz drugih krajeva. Istovremeno su drugi gradovi gubili stanovništvo.
Hronologija
- 1218: Namjesnik Otrara dao je pogubiti trgovce poslane u ime Džingis-kana. To je poslužilo kao opravdanje za pohod protiv horezmšaha.
- 1221: Merv je osvojen. Pretrpio je veliki gubitak stanovništva i smanjenje naseljenog gradskog prostora.
- Zima 1238: Vojska Batu-kana (turski: Batu Han) napala je Jaroslavlj. Istraživači povezuju tamošnje masovne grobnice s tim napadom.
- 1241: Odigrala se bitka kod Mohija (turski: Mohi). Carl Sverdrup dovodi u pitanje procjene prema kojima je na svakoj strani bilo više od 50.000 vojnika.
- 1258: Hulagu (turski: Hülagû) zauzeo je Bagdad. Nakon pokolja uslijedili su glad i zagađenje vode leševima.
- 1350–1550: Ekonomski oporavak oaze Otrar podudarao se s povoljnijim vodnim i klimatskim uslovima.
- 1408–1447: Za vladavine Šahruha (turski: Şahruh) južno od Merva osnovana je manja Abdullah-kan Kala (turski: Abdullah Han Kale).
Kako uporediti arheologiju i pisane izvore u gradovima poput Merva i Otrara?
Iskopavanja u Mervu otkrila su kuće i grnčarske radionice koje su bile napuštene u žurbi. To potvrđuje sliku ozbiljnog poremećaja. Samo po sebi, međutim, ne pokazuje koliko je stanovnika ubijeno, pobjeglo ili odvedeno. Materijalni dokazi odgovaraju na uže pitanje od ukupnog broja mrtvih navedenog u hronici.
Campbell navodi da iskopavanja u Mervu i Otraru nisu otkrila masovne grobnice koje bi se uvjerljivo mogle povezati s pokoljima opisanim u hronikama. Odsustvo takvih nalaza ne smatra dokazom protiv teških posljedica osvajanja. Razlikujte dokaze o poremećajima u životu grada od dokaza koji mogu potvrditi određeni izvještaj o masovnom ubijanju.
Jaroslavlj pruža drugačiji primjer. Istraživači povezuju devet zajedničkih grobnica izvan grobalja s Batu-kanovim napadom u zimu 1238. godine. U njima su uz ljude pronađene i domaće životinje. Ovdje grobni nalazi daju konkretan materijalni oslonac pisanim izvještajima o nasilnom osvajanju. Arheološka slika razlikuje se od one opisane za Merv i Otrar.
U Mervu se naseljenost nastavila tokom trinaestog i četrnaestog vijeka. Naseljeni prostor smanjio se na područja uz puteve prema kapijama i južno od Sultan Kale (turski: Sultan Kale). Taj raspored potvrđuje znatno propadanje grada. Istovremeno pokazuje da osvajanje nije prekinulo svaku naseljenost. Manji naseljeni prostor i potpuno napušten grad različiti su historijski ishodi.
Zašto su srednjovjekovne procjene stanovništva i broja mrtvih sporne?
Džuvejni (turski: Cüveynî) tvrdio je da je u Mervu umrlo više od 1,3 miliona ljudi. Jackson upozorava da takve brojke ne treba prihvatati bez provjere. Broj koji u hronici izgleda precizno time ne postaje potvrđen rezultat prebrojavanja. To vrijedi i kada širi izvještaj opisuje razorno osvajanje.
Izvještaji o Bagdadu pokazuju razmjere neslaganja. Mustavfi (turski: Müstevfî) tvrdio je da je 1258. godine umrlo 800.000 ljudi. Hulagu je u pismu francuskom kralju naveo dva miliona. Jackson smatra da je Hulagu možda uvećao broj kako bi pokazao svoju moć. Namjera autora zato je važna pri procjeni brojke.
Često ponavljana procjena da su mongolska osvajanja odnijela 40–60 miliona života također je sporna. Wikipedijin pregled prenosi kritike brojčanih osnova atlasa stanovništva iz 1978. godine, s kojim se ta procjena povezuje. Treba je predstaviti kao procjenu izloženu kritikama, a ne kao konačno utvrđen zbir.
Poređenje približno 120 miliona stanovnika Kine prije osvajanja s približno 60 miliona oko 1300. godine donosi drugu poteškoću. Nepotpuno evidentiranje stanovništva ne dopušta da se ta razlika neposredno protumači kao 60 miliona mrtvih. Frederick Mote naglašavao je propuste u administrativnom evidentiranju. Timothy Brook ponudio je objašnjenje prema kojem su ljudi prelazili u zavisne statuse i nestajali iz evidencija stanovništva.
Čak i brojnost vojski zahtijeva provjeru. Carl Sverdrup dovodi u pitanje procjene prema kojima je kod Mohija 1241. godine na svakoj strani bilo više od 50.000 vojnika. Upoređuje ih s evropskim mogućnostima mobilizacije. Prema njegovom tumačenju iz 2010. godine, mongolske vojske bile su manje nego što se obično procjenjuje, ali često brojnije od svojih protivnika na bojnom polju. To dovodi u pitanje poznatu sliku Mongola koji su stalno bili brojčano slabiji.
Mogu li se razdvojiti posljedice rata, gladi, migracija i ekonomskih poremećaja?
Bagdad pokazuje kako se te kategorije preklapaju. Izvještaj koji analiziraju Brack, Biran i Amitai bilježi glad nakon pokolja i vodu zagađenu leševima. Opis posljedica osvajanja zato može obuhvatiti neposredno nasilje i uslove koji su i poslije ugrožavali preživjele.
Utvrđivanje konkretnih bolesti zahtijeva dodatni oprez. Fancy i Green iznijeli su pretpostavku o izbijanju kuge u Bagdadu 1258. godine povezanom s Mongolima. Studija Bracka, Biran i Amitaija iz 2024. godine tvrdi da tri izvještaja nastala približno u vrijeme događaja, korištena za to tumačenje, ne potvrđuju takvu dijagnozu. Dokazi o stradanju ne utvrđuju automatski određenu bolest.
Campbell smatra da je u Mervu i Otraru prekid održavanja možda više oštetio građevine od zemlje nego neposredno rušenje. Zamislite svakodnevni posao održavanja vlastitog doma: njeno tumačenje upravo tu praktičnu potrebu stavlja u središte opstanka grada. Ubijanje, bijeg, porobljavanje i prisilno novačenje mogli su odnijeti ljude koji su održavali građevine.
Otrar je bio izložen pritiscima okoliša i prije početka mongolskog napada 1219. godine. Studija Toonena i saradnika iz 2020. godine smješta napad nakon više od 200 godina smanjivanja padavina. Napuštanje velikog dijela kanala povezuje sa sušom i usijecanjem riječnog korita. Time dovodi u pitanje tvrdnju da su mongolske snage uništile mrežu navodnjavanja u cjelini.
Zašto su se razaranje i oporavak razlikovali među regijama?
Južni Iran vjerovatno je manje stradao u početnim osvajanjima jer je uglavnom bio pošteđen prolaska velikih mongolskih vojski. Važna je bila i posredna vlast preko Salgurida (turski: Salgurlular) u Farsu i Kutlughanida (turski: Kutluğhanlılar) u Kirmanu. Njegovo iskustvo razlikovalo se od iskustva gradova izloženih velikim opsadama i prolasku vojski.
Oporavak drugih krajeva otežavala su trajna opterećenja. U Iranu je postojećim porezima dodat porez kubčur (turski: kopçur). Uz to su postojali vanredni nameti i obaveze snabdijevanja poštanskih stanica. Ti pritisci usporavali su oporavak. Posljedice osvajanja tako su se nastavile kroz obaveze nametnute nakon vojnih operacija.
Kasniji oporavak Otrara podudarao se s promjenama okolišnih uslova. Između 1350. i 1550. godine ekonomski oporavak oaze preklapao se s vlažnijom klimom, većim riječnim protocima i taloženjem riječnih nanosa. Ta povezanost čini vodne uslove ključnim za objašnjenje oporavka. Jednako je važno smanjivanje padavina pri tumačenju ranijeg napuštanja.
Promijenio se i kasniji izgled Merva. UNESCO-ov nominacijski dosje bilježi osnivanje Abdullah-kan Kale južno od ranijeg grada tokom Šahruhove vladavine, između 1408. i 1447. godine. Njena površina iznosila je približno jedan kvadratni kilometar. Obnovljeno gradsko naselje tako je bilo manje i nalazilo se na drugoj lokaciji.
Biran i Kim u završnoj ocjeni razmatraju razaranja u Kini, Iranu, Rusiji i Srednjoj Aziji zajedno s ekonomskom razmjenom i institucionalnim promjenama. Možete prepoznati te šire promjene i istovremeno uvažiti dokaze o pokoljima i raseljavanju. U Mervu, Otraru i Jaroslavlju konkretni dokazi određuju koje se posljedice mogu potvrditi.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
Ibn al-Asir (turski: İbnü’l-Esîr) tvrdio je da je mauzolej sultana Sandžara (turski: Sultan Sencer) u Mervu bio spaljen. Campbell, međutim, navodi da prije restauracije tokom 1990-ih nisu bila vidljiva oštećenja od požara. To neslaganje pokazuje zašto pojedinačni spomenik treba ispitati uporedo s pisanim izvještajem o njegovoj sudbini.
Geograf Jakut al-Hamavi (turski: Yâkūt el-Hamevî) napustio je Merv 1219. godine, prije osvajanja 1221. godine. Njegov odlazak važan je pri procjeni njegovog odnosa prema tom događaju. Campbell također navodi radiokarbonske dokaze koji upućuju na to da je napuštanje Otrara počelo više od 50 godina prije dolaska mongolskih vojski.
I samo datiranje može stvoriti prividne proturječnosti. Neki uzorci drvenog uglja iz naslaga koje su ispunjavale kanale Otrara dali su radiokarbonske starosti više od 200 godina veće od starosti utvrđenih luminiscencijskim datiranjem na istoj dubini. Drveni ugalj datira rast drveta. Te rezultate zato treba protumačiti prije nego što se povežu s napuštanjem kanala.
U Jaroslavlju je Bayesov model, zasnovan na 65 uzoraka iz devet masovnih grobnica, dao raspon 1197–1280. i prosječnu godinu 1239. Taj rezultat podudara se s hroničarskim datumom 1238. godine, iako sam ne utvrđuje tačnu godinu. Arheologija i pisani izvori ovdje se međusobno podupiru kroz poređenje.
Često postavljana pitanja
Jesu li mongolska osvajanja odnijela 40–60 miliona života?
Ta brojka ostaje sporna. Kritike se odnose na njene brojčane osnove. Nepotpune evidencije stanovništva dodatno otežavaju pokušaje da se zabilježeni pad stanovništva pretvori u broj mrtvih.
Je li Merv potpuno napušten nakon 1221. godine?
Nije. Naseljenost se nastavila u trinaestom i četrnaestom vijeku. Naseljeni prostor ipak se smanjio na područja uz puteve prema kapijama i južno od Sultan Kale.
Jesu li Mongoli uništili cijelu mrežu navodnjavanja Otrara?
Studija iz 2020. godine dovodi to tumačenje u pitanje. Napuštanje velikog dijela kanala povezuje sa sušom i usijecanjem riječnog korita tokom dugog perioda smanjivanja padavina.
Izvori
- Encyclopaedia Iranica — Mongoli iranicaonline.org
- Univerzitet Columbia — Mongolska podrška zanatlijama afe.easia.columbia.edu
- Katie Campbell — Utjecaj mongolskih osvajanja na gradove od zemlje u Srednjoj Aziji api.repository.cam.ac.uk
- PNAS — Hidromorfološka ponovna procjena zaboravljenih riječnih civilizacija Srednje Azije pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Wikipedia — Razaranja pod Mongolskim carstvom en.wikipedia.org
- Carl Sverdrup — Brojnost u mongolskom ratovanju, sažetak izdavača cambridge.org
- Radiocarbon — Uništenje starog ruskog grada Jaroslavlja doi.org
- Medical History — Kuga i mongolsko osvajanje Bagdada (1258)? doi.org
- UNESCO — Nominacijski dosje za drevni Merv whc.unesco.org
- Michal Biran i Hodong Kim — Epilog, Cambridgeova historija Mongolskog carstva, sažetak izdavača doi.org
FAQ
Koliko su razorna bila mongolska osvajanja?
Izazvala su pokolje, porobljavanje, prisilno raseljavanje i propadanje gradova. Težina posljedica zavisila je od otpora, kretanja vojske, lokalne uprave i uslova u okolišu.
Jesu li mongolska osvajanja odnijela 40–60 miliona života?
Procjena od 40–60 miliona je sporna. Tvrdnje iz hronika i nepotpuni podaci o stanovništvu ne omogućavaju pouzdano utvrđivanje ukupnog broja ubijenih.
Je li Merv potpuno napušten nakon 1221. godine?
Naseljenost se nastavila tokom trinaestog i četrnaestog vijeka, iako su se naseljene površine smanjile na područja uz puteve prema gradskim kapijama i južno od Sultan Kale.
Jesu li Mongoli uništili cijeli sistem navodnjavanja Otrara?
Studija iz 2020. godine dovodi to objašnjenje u pitanje. Napuštanje velikog dijela kanala povezuje sa sušom i usijecanjem riječnog korita, u uslovima dugotrajnog smanjivanja padavina.
Image: Bagdad1258.jpg — Sayf al-vâhidî et al., Public domain
