Vjerovatno zamišljate krupnog čovjeka s rogatim šljemom kako viče na dugom brodu. Veći dio te slike je pogrešan. Stvarni Vikinzi (tur. Vikingler) bili su zemljoradnici, trgovci, zanatlije i pljačkaši. Neki su doplovili i do Sjeverne Amerike. Danas jedan od njihovih logora možemo datirati u tačnu godinu.
U ovom članku saznat ćete ko su bili, šta su nosili i šta pokazuju dokazi s Newfoundlanda.
Odakle potječu Vikinzi?
Domovina Vikinga bila je Skandinavija. To su područja današnje Danske, Norveške i Švedske.
Nisu bili turkijski narod. Opisuju se kao skandinavske zajednice koje su govorile jezicima germanske porodice. Zajednički jezik bio im je staronordijski. Za natpise su koristili runsko pismo poznato kao mlađi futhark.
Sama riječ starija je od mita. U staronordijskom jeziku víking je označavao prekomorski pljačkaški pohod. Víkingr je bio učesnik takvog pohoda. Dakle, riječ „Viking” prvobitno je označavala djelatnost, a ne cijeli narod.
Kada je bilo vikinško doba?
Naučnici često koriste period od 800. do 1050. godine. Početak se tradicionalno veže za 793. godinu, kada su pljačkaši napali manastir Lindisfarne u Engleskoj.
U Engleskoj se kraj tradicionalno veže za 1066. godinu. Tada je norveški kralj Harald Hardrada poražen u bici kod Stamford Bridgea.
To su praktične vremenske odrednice, a ne čvrste granice. Putovanja, trgovina i naseljavanje nisu počeli niti prestali u jednom danu.
Pljačkaši, ali uglavnom zemljoradnici
Pljačkaški pohodi najpoznatiji su dio priče. Ipak, za većinu ljudi nisu bili svakodnevica.
Nacionalni muzej Danske navodi da se većina Skandinavaca u vikinško doba bavila zemljoradnjom. Držali su životinje i na vlastitim imanjima proizvodili ono što je trebalo njihovim domaćinstvima. Uobičajeno mjesto rada bilo je imanje, a ne brod.
Pljačkaši i zemljoradnici često su pripadali istim zajednicama. Ista osoba mogla je kod kuće obrađivati zemlju, a zatim učestvovati u pomorskom pohodu u tuđe krajeve.
Brodovi, rijeke i trgovina
Vikinški brodovi imali su trupove od dasaka koje su se preklapale. Imali su i plitak gaz. Takva konstrukcija omogućavala im je plovidbu i rijekama i otvorenim morem.
To objašnjava dokle su stizali. Na zapadu su Vikinzi došli do Islanda, Grenlanda i Sjeverne Amerike. Na istoku su plovili Volgom i Dnjeprom. Ti putevi vodili su ih prema Kaspijskom moru i istočnorimskim (bizantskim) zemljama.
Istim putevima odvijala se trgovina. Vikinškim trgovačkim mrežama prevozili su se krzno, drvo, željezo i jantar. Veze na istoku sezale su sve do Bagdada.
Ako ovo čitate iz Turske, vikinška priča vam nije daleka. Njihovi istočni putevi vodili su prema Kaspijskom moru i bizantskom svijetu.
Mračnija strana: trgovina robljem
Vikinzi su trgovali i ljudima. U središtima poput Hedebyja i Birke zarobljenici su kupovani i prodavani. Porobljene ljude odvodili su u Evropu, Bizant i islamski svijet.
To je sastavni dio vikinške trgovine, a ne usputna napomena. Pripada istoj priči kao krzno, željezo i jantar.
Mit o rogatim šljemovima
Evo šta pokazuju dokazi o šljemovima. Nalazi šljemova iz vikinškog doba i pisani izvori iz tog perioda ne potvrđuju da su rogati šljemovi bili uobičajena ratna oprema.
Jedan poznat nalaz jeste šljem iz ratničkog groba u Gjermundbuu, sjeverno od Osla u Norveškoj. Potječe iz vikinškog doba. Nema rogove.
Odakle onda takva predstava? Rogati šljem postao je simbol Vikinga zahvaljujući crtežima i popularnim prikazima koji su se proširili krajem 19. vijeka. Taj simbol nema historijsko uporište. Više govori o mašti tog vijeka nego o vikinškim bojištima.
Jesu li rogovi mogli imati obrednu namjenu?
Moguće je. Na tkanini iz groba u Osebergu prikazana su pokrivala za glavu s rogovima. Možda su korištena u obredima ili kultnoj praksi.
Ali Nacionalni muzej Danske jasno navodi da takvi prikazi ne dokazuju da su vikinški ratnici općenito nosili rogate šljemove. Obredni prikaz nije prikaz uobičajene borbene opreme.
Ragnar Lodbrok: legenda, a ne biografija
Mnogi čitaoci ovdje dolaze nakon gledanja serija o vikinškim kraljevima. Imajte na umu jednu stvar. Ragnar Lodbrok je legendarni skandinavski kralj. Saga o njemu, Ragnars saga loðbrókar, sačuvana je u obliku s kraja 13. vijeka.
To je otprilike dva vijeka nakon završetka vikinškog doba. Priču zapisanu toliko kasno treba čitati oprezno, kao legendu.
Dolazak u Ameriku: L'Anse aux Meadows
Sada dolazimo do tvrdnje s najčvršćim dokazima. Na sjevernom vrhu Newfoundlanda u Kanadi nalazi se L'Anse aux Meadows. To je arheološki potvrđen nordijski logor u Sjevernoj Americi.
Parks Canada navodi ostatke osam građevina raspoređenih u tri grupe. Tu su i zidovi od busenja s drvenom konstrukcijom te prostori za popravku čamaca. Bilo je to mjesto na kojem se radilo, a ne glasina.
Kako je nalazište otkriveno
Lokalni stanovnik George Decker pokazao je Helgeu Ingstadu 1960. godine nekoliko humki prekrivenih travom. Istraživanje tih humki skrenulo je pažnju na ostatke. Nalazište je 1978. godine upisano na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine.
Godina 1021.
Studija objavljena 2021. godine ispitala je obrađeno drvo s nalazišta. Pokazala je da su tri različita stabla posječena 1021. godine.
To je 471 godinu prije Kolumbovog prelaska Atlantika 1492. godine.
Univerzitet u Groningenu dodaje važno ograničenje. Godina 1021. pouzdano potvrđuje da su Vikinzi tada bili na Newfoundlandu. Ne govori nam koliko su puta putovali u Ameriku. Ne govori ni koliko su dugo ostali. Ta pitanja još su otvorena.
Je li to Vinland Leifa Eriksona?
Prema jednom tumačenju, L'Anse aux Meadows je kratkotrajni logor Leifa Eriksona u Vinlandu, opisan u sagama. Parks Canada to ne predstavlja kao utvrđenu činjenicu. Posmatrajte to kao uvjerljivu pretpostavku, a ne kao konačno riješeno pitanje.
Ko je tamo bio prvi
Nordijci nisu bili prvi stanovnici tog područja. Autohtone zajednice živjele su u okolini L'Anse aux Meadowsa najmanje četiri hiljade godina prije dolaska Nordijaca oko 1000. godine. Vikinzi su stigli na naseljen kontinent.
Vremenska linija
- Početak 1. milenija prije nove ere: izrađeni su bronzani šljemovi s rogovima iz Viksøa, mnogo prije Vikinga.
- 793 Vikinzi napadaju manastir Lindisfarne.
- 1021 posječena su stabla od kojih potječu tri obrađena komada drveta iz L'Anse aux Meadowsa.
- 1066 Harald Hardrada poražen je kod Stamford Bridgea.
- Kraj 13. vijeka iz ovog perioda potječe sačuvani oblik sage o Ragnaru Lodbroku.
- 1492 Kolumbo prelazi Atlantik.
- Kraj 19. vijeka rogati šljem postaje popularan simbol Vikinga.
- 1960 nordijski ostaci u L'Anse aux Meadowsu privlače pažnju istraživača.
- 1978 L'Anse aux Meadows upisan je na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine.
- 2021 objavljena je studija koja utvrđuje da drvo potječe od stabala posječenih 1021. godine.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
- Rogovi su stariji od Vikinga. Bronzani šljemovi s dva roga iz Viksøa u Danskoj izrađeni su početkom 1. milenija prije nove ere. To je oko dvije hiljade godina prije vikinškog doba.
- Godina je utvrđena zahvaljujući naglom porastu kosmičkog zračenja. Datiranje u 1021. godinu oslanjalo se na porast ugljika-14 zabilježen u godovima za 993. godinu. Istraživači su od tog obilježja prebrojali godove do krajnjeg vanjskog goda.
- Sitni predmeti pričaju priču. Među nalazima iz L'Anse aux Meadowsa nalaze se tragovi obrade močvarnog željeza i polomljeni ekseri preostali od popravke čamaca.
- Neke biljke stigle su s juga. Na nalazištu su pronađeni plodovi i drvo sivog oraha. Ta vrsta prirodno ne raste na Newfoundlandu. Nalazi upućuju na veze s područjima dalje na jugu.
- Lična njega bila je dio svakodnevice. Iskopavanja nalazišta iz vikinškog doba otkrila su češljeve od kosti i roga. Među nalazima iz Birke nalaze se i kašičice za čišćenje ušiju te alatke koje se tumače kao pincete. Ako večeras počešljate kosu ili izvadite trn, uradit ćete nešto što je radio i čovjek iz vikinškog doba.
Česta pitanja
Odakle potječu Vikinzi?
Iz Skandinavije: današnje Danske, Norveške i Švedske. Govorili su staronordijskim, germanskim jezikom.
Jesu li Vikinzi nosili rogate šljemove?
Dokazi govore da nisu. Sačuvani šljemovi i pisani izvori iz tog perioda to ne potvrđuju. Takva predstava proširila se preko crteža iz 19. vijeka.
Jesu li Vikinzi stigli u Ameriku prije Kolumba?
Da. Drvo iz L'Anse aux Meadowsa potječe od stabala posječenih 1021. godine, 471 godinu prije 1492.
Je li L'Anse aux Meadows Vinland iz saga?
Takvo tumačenje postoji, ali Parks Canada to ne predstavlja kao izvjesno.
Kada je završilo vikinško doba?
Često se koristi period od oko 800. do 1050. godine. U Engleskoj se kraj tradicionalno smješta u 1066. godinu.
Izvori
- Wikipedia, Vikinzi en.wikipedia.org
- Vikipedi, Vikinzi tr.wikipedia.org
- Metropolitan muzej umjetnosti, Vikinzi (780–1100) metmuseum.org
- Store norske leksikon, Vikinško doba snl.no
- Danmarkshistorien, Vikinzi u Engleskoj, 793–1066 danmarkshistorien.lex.dk
- Nacionalni muzej Danske, Ljudi vikinškog doba en.natmus.dk
- Australski nacionalni pomorski muzej, Vikinzi i vikinško doba sea.museum
- Švedski historijski muzej, Slobodni i neslobodni u vikinško doba historiska.se
- Nacionalni muzej Danske, Vikinški šljemovi en.natmus.dk
- Nacionalni muzej Danske, Šljemovi iz Viksøa en.natmus.dk
- Nacionalni muzej Danske, Pogledi na vikinško doba natmus.dk
- Store norske leksikon, Ragnar Lodbrok snl.no
- Parks Canada, Nacionalno historijsko mjesto Kanade L'Anse aux Meadows pc.gc.ca
- Nature, Dokazi o prisustvu Evropljana u Amerikama 1021. godine nove ere nature.com
- Univerzitet u Groningenu, Evropljani su već prije tačno 1000 godina bili u Americi rug.nl
- Parks Canada, Plan upravljanja nalazištem L'Anse aux Meadows 2019 publications.gc.ca
- Parks Canada, Kultura i historija parcs.canada.ca
- UNESCO, Nacionalno historijsko mjesto L'Anse aux Meadows whc.unesco.org
- Museum Nord, Higijena u vikinško doba museumnord.no
Image: Cultural History (historisk) Museum Oslo. VIKINGR Norwegian Viking-Age Exhibition 08 Iron helmet from Gjermundbu (Gjermundbuhjelmen). Best-preserved viking helmet, grave find, destroyed in funeral. Equestrian warrior 950-1000. 4665.jpg — Wolfmann, CC BY-SA 4.0
