Odakle potječe ime Rize?
Historija Rizea i porijeklo njegovog imena počinju antičkim pisanim oblikom: Rhizus, odnosno Ριζοῦς. Nekoliko objašnjenja povezuje to ime s grčkim ili laskim riječima. Nijedno ne daje konačan odgovor o porijeklu. Ako tražite pouzdano polazište, antičko ime je jasnije potvrđeno od suprotstavljenih tumačenja njegovog značenja.
Jedno objašnjenje povezuje Rize s grčkom riječju riza, koja se tumači kao „podnožje planine“. Drugo ga povezuje s riječju rizi, grčkom riječju za „rižu“. To su dva odvojena prijedloga. Objašnjenje s rižom odnosi se na moguće značenje riječi. Ono ne potvrđuje historiju uzgoja riže u Rizeu.
Još jedno tumačenje izvodi ime iz laske riječi İrizeni, koja znači „ravnice“. Ni ovo objašnjenje nije potvrđeno. Zato možete naići na tri različita značenja koja se pripisuju imenu Rize: podnožje planine, riža i ravnice. Najpouzdaniji prikaz zadržava tu neizvjesnost, uz podatak da je Rhizus ime zabilježeno u antičkim pisanim izvorima.
Kako je Rize došao pod osmansku vlast?
Rize je pripadao Trapezuntskom Carstvu, osnovanom 1204. godine. U osmansku teritoriju uključen je 1461. godine. Sultan Mehmed II zauzeo je Rize tokom osvajanja Trabzona. Ove godine označavaju dvije ključne etape političke historije grada.
Općinska uprava u Rizeu uspostavljena je 1869. godine. Druga administrativna promjena uslijedila je nakon Berlinskog ugovora iz 1878. godine. Kada je Batum ustupljen Rusiji, Rize je postao sjedište Lazistanskog sandžaka. Općinsko ustrojstvo i uprava sandžaka pripadaju različitim aspektima osmanske historije grada.
Tokom Prvog svjetskog rata ruske snage okupirale su Rize 9. 3. 1916. Okupacija je završena 2. 3. 1918. U republikanskom periodu Rize je 1924. godine postao pokrajina. Ovi događaji čine glavni slijed od ratne okupacije do stjecanja statusa pokrajine.
Šta tvrđave Rizea otkrivaju o njegovoj prošlosti?
Tvrđava Rize (turski: Rize Kalesi) sastoji se od dijelova koji se datiraju u različite periode. Unutrašnja tvrđava pripisuje se vladavini Justinijana I, od 527. do 565. godine. Donja tvrđava datira se u trinaesti vijek. Kada razmatrate starost tvrđave, važno je razlikovati ove datume. Cijelo zdanje ne pripada jednom periodu gradnje.
Unutrašnja tvrđava ima pet kula polukružne osnove. Njeni zidovi debeli su 1,5 metara. Ove mjere daju konkretniju predstavu o utvrđenju od samog navođenja širokog historijskog perioda. One također razlikuju zabilježene osobine unutrašnje tvrđave od kasnijeg donjeg dijela.
Zilkale se nalazi 15 kilometara južno od centra Çamlıhemşina. Podignut je na stjenovitom položaju na zapadnoj padini uz vodotok Fırtına, na 750 metara nadmorske visine. U srednjem vijeku pripadao je tvrđavama koje su štitile karavanski put prema İspiru. Njegova historija zato obuhvata i sigurnost kretanja i trgovine.
Zašto su kameni mostovi važni?
Osmanska uprava gradila je neke od mostova preko vodotoka Fırtına i njegovih pritoka od kraja sedamnaestog vijeka nadalje. Most Şenyuva (turski: Şenyuva Köprüsü) u Çamlıhemşinu pripada toj historiji prijelaza. Inženjerski rad iz 2009. godine navodi ga kao historijski lučni most izgrađen 1696. godine.
Most Merkez 1 (turski: Merkez 1 Köprüsü) nalazi se na cestovnom raskršću Çamlıhemşin–Ayder. Dug je približno 35 metara i potječe iz osamnaestog vijeka. Njegov jedini otvor ima zaobljen luk. Ovi detalji omogućavaju vam da određenu građevinu povežete sa širom historijom osmanske mostogradnje.
Pažnju zaslužuju i materijali od kojih je izgrađen most Merkez 1. Za luk i parapete korišten je klesani kamen. Ostali dijelovi građeni su lomljenim kamenom. Na istom prijelazu zato su spojene različite vrste kamenog zida, umjesto da je svuda korišten jednako obrađen kamen.
Koje džamije čuvaju podatke o datumu gradnje?
Džamija Kurşunlu (turski: Kurşunlu Camii) u centru Rizea poznata je i kao džamija İslampaşa (turski: İslampaşa Camii). Portal kulture Turske bilježi da ju je İskender Cafer-paša dao izgraditi 978. godine po Hidžri, što je tamo navedeno kao 1571. godina. Oba imena označavaju istu građevinu. To je važan detalj kada povezujete podatke o osmanskim spomenicima grada.
U İkizdereu se iznad ulaza u džamiju sela Şimşirli (turski: Şimşirli Köyü Camii) čuva datum gradnje. Natpis navodi 1265. godinu po Hidžri, koja odgovara 1849. godini. Ovdje je datum vezan za određeni arhitektonski element: natpis iznad vrata. On smješta džamiju u historiju gradnje u Rizeu tokom devetnaestog vijeka.
Kako je izgledao svakodnevni život u osmanskom Rizeu?
U drugoj polovini devetnaestog vijeka u čaršiji Rizea radili su kovači, kazandžije i kalajdžije. Tu su bili i trgovci platnom, stolari, berberi i krojači. Ova zanimanja približavaju historiju grada svakodnevnom životu. Ako prepravljate odjeću ili odlazite berberu, možete prepoznati usluge koje su postojale i u trgovačkim ulicama Rizea.
Proizvodnja u devetnaestom vijeku obuhvatala je tkanine od konoplje, laneno platno, peškire i šalove. Izrađivale su se i brodske koloture i noževi, koji su prodavani na tržnicama. Trgovačka historija Rizea tako je obuhvatala i tekstilne proizvode i praktičnu opremu. Njegove radionice izrađivale su predmete za odijevanje, domaćinstvo i rad.
U Rizeu su nekada građeni hamami, ali nisu sačuvani. Regionalni inventar kulturne baštine također bilježi da nema sačuvanih ostataka hamama iz osmanskog ili ranijih perioda. Način kupanja u kućama dopunjuje ovu sliku. U tradicionalnim konacima Rizea većina soba s obje strane središnje prostorije zvane hajat sadržavala je kamin s bursanskim lukom i kupatilo.
Kako je čaj postao dio republikanske historije Rizea?
U Rizeu je 1924. godine osnovan rasadnik agruma na površini od 60 dekara. On je postavio temelje ustanove koja se danas zove Atatürkov institut za istraživanje čaja i hortikulture. Prvobitna namjena rasadnika koristan je podatak za praćenje razvoja ove ustanove.
Prva fabrika čaja u Turskoj osnovana je u Rizeu 1947. godine. Taj datum označava jasnu industrijsku prekretnicu u gradskoj historiji čaja. Ako Rize povezujete s čajem u svojoj šolji, fabrika vam pruža konkretnu vezu između svakodnevnog napitka i privredne historije grada u republikanskom periodu.
Detalji koje nećete pronaći u vodičima
Za dva ručna topa pronađena u Zilkaleu zabilježeno je da su izložena u Muzeju u Trabzonu. Taj detalj povezuje tvrđavu s predmetima koji se čuvaju izvan samog lokaliteta. Historiji Zilkalea zato se može pristupiti i kroz njegov položaj iznad vodotoka Fırtına i kroz oružje koje je tamo pronađeno.
Studija vibracija mosta Şenyuva iz 2009. godine koristila je ljudski hod i vjetar kao prirodne izvore pobude. Obični koraci pomogli su istraživačima da ispitaju most datiran u 1696. godinu. Ovaj detalj povezuje historijsku građevinu s poznatom fizičkom radnjom: kretanjem ljudi preko nje.
Džamija Kurşunlu izgrađena je od lomljenog kamena, na pravougaonoj osnovi. U evidenciji kulturne baštine njena kupola opisana je kao kupola s 24 prozora. Tradicionalni konaci Rizea pružaju još jedan arhitektonski detalj. Većina soba s obje strane središnje prostorije zvane hajat sadržavala je kamin s bursanskim lukom i kupatilo.
Izvještaj lista Hâkimiyet-i Millîye od 28. 7. 1924. opisuje stanovnike Rizea koji su prije Prvog svjetskog rata zarađivali za život u Rusiji. Među njihovim zanimanjima bili su pekarski i poslastičarski poslovi. Izvještaj, prenesen u studiji TÜBA-e, dodaje rad u inostranstvu gradskoj historiji lokalnih radionica i tržnica.
Gdje se čuva historija Rizea?
Muzej Rizea smješten je u kući Sarı Ev u naselju Piriçelebi. Ona je primjer stambene arhitekture devetnaestog vijeka. Muzejski fond obuhvata arheološku, etnografsku i numizmatičku zbirku. Zgrada i zbirke pružaju dva različita pristupa prošlosti: kroz historijsku kuću i kroz predmete koji se u njoj čuvaju.
Konak Mehmeta Mataracıja izgrađen je 1921. godine. U njemu je Atatürk boravio tokom posjete 1924. godine. Otvoren je kao Atatürkova kuća-muzej u Rizeu 27. 12. 1985. Odlukom o zaštiti od 19. 5. 1998. Zilkale i Kale-i Bala proglašeni su arheološkim lokalitetima prvog stepena. Područja oko vodotokova Fırtına i Hala dobila su različite stepene zaštite prirodnih lokaliteta.
Hronologija
- 527–565: Vladavina Justinijana I, u čije se vrijeme datira unutrašnja tvrđava Rizea.
- 1204: Osnivanje Trapezuntskog Carstva, čijoj je teritoriji pripadao Rize.
- Trinaesti vijek: Period u koji se datira donja tvrđava Rizea.
- 1461: Rize ulazi u sastav osmanske teritorije.
- 1696: Navedena godina izgradnje mosta Şenyuva.
- 1849: Godina zabilježena iznad ulaza u džamiju sela Şimşirli.
- 1869: U Rizeu se uspostavlja općinska uprava.
- 1878: Rize postaje sjedište Lazistanskog sandžaka.
- 9. 3. 1916.: Počinje ruska okupacija.
- 2. 3. 1918.: Završava ruska okupacija.
- 1924: Rize postaje pokrajina; osniva se rasadnik agruma.
- 1947: U Rizeu se osniva prva fabrika čaja u Turskoj.
- 27. 12. 1985.: Otvara se Atatürkova kuća-muzej u Rizeu.
- 19. 5. 1998.: Odluke o zaštiti obuhvataju Zilkale, Kale-i Bala i područja oko vodotokova Fırtına i Hala.
Često postavljana pitanja
Kako se Rize zvao u antičko doba?
Antički pisani izvori nazivaju ga Rhizus, što se na grčkom piše Ριζοῦς. To je zabilježeni antički oblik imena povezan s gradom.
Šta znači ime Rize?
Predložena tumačenja povezuju ga s grčkom riječju riza, koja se tumači kao „podnožje planine“, grčkom riječju rizi, koja znači „riža“, ili laskom riječju İrizeni, koja znači „ravnice“. Nijedno objašnjenje nije konačno potvrđeno.
Kada je Rize došao pod osmansku vlast?
Sultan Mehmed II uključio je Rize u osmansku teritoriju 1461. godine, tokom osvajanja Trabzona.
Kada je u Rizeu počela fabrička proizvodnja čaja?
Prva fabrika čaja u Turskoj osnovana je u Rizeu 1947. godine. Rasadnik agruma, koji je prethodio današnjem istraživačkom institutu, osnovan je 1924. godine.
Izvori
- Vikipedija — Rize tr.wikipedia.org
- TDV Islamska enciklopedija — Rize islamansiklopedisi.org.tr
- Portal kulture Turske — Opći podaci o Rizeu kulturportali.gov.tr
- Portal kulture Turske — Tvrđava Rize kulturportali.gov.tr
- Portal kulture Turske — Zilkale kulturportali.gov.tr
- Wikipedia — Pokrajina Rize en.wikipedia.org
- Tehnički univerzitet Karadeniz AVESİS — Studija historijskog lučnog mosta Şenyuva avesis.ktu.edu.tr
- Inventar kulturne baštine istočnog Crnomorja — Most Merkez 1 karadeniz.gov.tr
- Portal kulture Turske — Džamija Kurşunlu / Džamija İslampaşa kulturportali.gov.tr
- Portal kulture Turske — Džamija sela Şimşirli beta.kulturportali.gov.tr
- Inventar kulturne baštine istočnog Crnomorja — Stanovništvo i privreda karadeniz.gov.tr
- TÜBA — Mesut Çapa, Rize u periodu nacionalne borbe tuba.gov.tr
- Inventar kulturne baštine istočnog Crnomorja — Kultura higijene karadeniz.gov.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Rizea — Konaci rize.ktb.gov.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Rizea — Muzeji rize.ktb.gov.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Rizea — Zaštićeni lokaliteti rize.ktb.gov.tr
- ÇAYKUR — Historija Atatürkovog instituta za istraživanje čaja i hortikulture caykur.gov.tr
- Ured guvernera Rizea — Čaj iz Rizea rize.gov.tr
FAQ
Kako se Rize zvao u antičko doba?
Antički pisani izvori spominju Rize kao Rhizus, što se na grčkom piše Ριζοῦς.
Šta znači ime Rize?
Predložena tumačenja uključuju grčku riječ riza, koja se tumači kao „podnožje planine“, grčku riječ rizi, koja znači „riža“, i lasku riječ İrizeni, koja znači „ravnice“. Nijedno objašnjenje nije konačno potvrđeno.
Kada je Rize postao dio Osmanskog Carstva?
Sultan Mehmed II uključio je Rize u osmansku teritoriju 1461. godine, tokom osvajanja Trabzona.
Kada je u Rizeu počela fabrička proizvodnja čaja?
Prva fabrika čaja u Turskoj osnovana je u Rizeu 1947. godine. Ranija važna etapa u razvoju ustanova bilo je osnivanje rasadnika agruma 1924. godine.
Image: Entrance of the Castle of Rize, Rize, Turkey.JPG — Babbsack, CC BY-SA 3.0
