تاریخ ریزه و ریشه نام آن؛ راهنمای شهر از گذشته تا امروز

ریشه نام ریزه چیست؟

تاریخ ریزه (Rize) و ریشه نام آن با یک صورت مکتوب باستانی آغاز می‌شود: ریزوس، با املای Rhizus یا Ριζοῦς. چند توضیح، این نام را به واژه‌های یونانی یا لاز پیوند می‌دهند. هیچ‌کدام ریشه نام را به‌طور قطعی روشن نمی‌کنند. اگر شما دنبال نقطه شروعی محکم هستید، نام باستانی شهر از روایت‌های متفاوت درباره معنای آن روشن‌تر است.

یک توضیح، ریزه را به واژه یونانی riza پیوند می‌دهد که «پای کوه» تعبیر شده است. توضیح دیگری آن را به rizi، واژه یونانی به معنای «برنج»، مربوط می‌داند. این‌ها دو فرضیه جداگانه‌اند. توضیح مربوط به برنج، درباره معنای احتمالی یک واژه است؛ این توضیح، سابقه کشت برنج در ریزه را ثابت نمی‌کند.

فرضیه دیگری ریشه نام را واژه لاز İrizeni به معنای «دشت‌ها» می‌داند. این توضیح هم تأیید نشده است. بنابراین شما ممکن است با سه معنای متفاوت برای ریزه روبه‌رو شوید: پای کوه، برنج و دشت‌ها. دقیق‌ترین روایت، این ابهام را حفظ می‌کند و در عین حال، ریزوس را نامی می‌شناسد که در منابع مکتوب باستانی آمده است.

ریزه چگونه زیر فرمان عثمانی رفت؟

ریزه در قلمرو امپراتوری ترابزون (Trabzon) قرار داشت که در سال 1204 تأسیس شد. این شهر در سال 1461 به قلمرو عثمانی پیوست. سلطان محمد دوم (II. Mehmed) هنگام فتح ترابزون، ریزه را تصرف کرد. این دو تاریخ، دو مرحله اصلی تاریخ سیاسی شهر را نشان می‌دهند.

شهرداری ریزه در سال 1869 آغاز به کار کرد. پس از پیمان برلین در سال 1878، تغییر اداری دیگری رخ داد. با واگذاری باتوم (Batum) به روسیه، ریزه مرکز سنجاق لازستان (Lazistan) شد. تشکیل شهرداری و اداره سنجاق، به دو بخش متفاوت از تاریخ عثمانی شهر مربوط‌اند.

در جنگ جهانی اول، نیروهای روس در 9 مارس 1916 ریزه را اشغال کردند. اشغال در 2 مارس 1918 پایان یافت. در دوره جمهوری، ریزه در سال 1924 به استان تبدیل شد. این رویدادها، ترتیب اصلی تحولات شهر از اشغال در زمان جنگ تا رسیدن به جایگاه استان را نشان می‌دهند.

قلعه‌های ریزه از گذشته آن چه می‌گویند؟

قلعه ریزه (Rize Kalesi) بخش‌هایی از دوره‌های مختلف دارد. قلعه داخلی را به دوران فرمانروایی ژوستینین یکم (I. Justinianus)، از 527 تا 565، نسبت می‌دهند. قلعه پایینی به قرن سیزدهم تعلق دارد. وقتی شما قدمت قلعه را بررسی می‌کنید، باید این تاریخ‌های جداگانه را در نظر بگیرید: کل بنا در یک دوره ساخته نشده است.

قلعه داخلی پنج برج با نقشه نیم‌دایره دارد. ضخامت دیوارهای آن 1.5 متر است. این اندازه‌ها، در مقایسه با اشاره کلی به یک دوره تاریخی، تصویر ملموس‌تری از استحکامات می‌دهند. همچنین ویژگی‌های ثبت‌شده قلعه داخلی را از بخش پایینی که دیرتر ساخته شده، جدا می‌کنند.

زیل‌قلعه (Zilkale) در 15 کیلومتری جنوب مرکز چاملی‌همشین (Çamlıhemşin) قرار دارد. این قلعه روی بستری صخره‌ای در دامنه غربی رود فیرتینا (Fırtına)، در ارتفاع 750 متری از سطح دریا ساخته شده است. در قرون وسطی، یکی از قلعه‌هایی بود که از مسیر کاروانی منتهی به ایسپیر (İspir) محافظت می‌کردند. بنابراین تاریخ آن با امنیت رفت‌وآمد و تجارت هم پیوند دارد.

چرا پل‌های سنگی اهمیت دارند؟

برخی پل‌های روی رود فیرتینا و شاخه‌های آن، از اواخر قرن هفدهم به بعد به دست حکومت عثمانی ساخته شدند. پل شن‌یوا (Şenyuva Köprüsü) در چاملی‌همشین بخشی از تاریخ این گذرگاه‌هاست. یک مقاله مهندسی در سال 2009، آن را پلی تاریخی و قوسی معرفی می‌کند که در سال 1696 ساخته شده است.

پل مرکز 1 (Merkez 1 Köprüsü) در محل تقاطع جاده چاملی‌همشین–آیدر (Ayder) قرار دارد. طول آن حدود 35 متر است و به قرن هجدهم تعلق دارد. تک‌دهانه آن قوسی گرد دارد. این جزئیات به شما بنایی مشخص معرفی می‌کنند که می‌توانید آن را به تاریخ گسترده‌تر پل‌سازی عثمانی پیوند دهید.

مصالح پل مرکز 1 هم درخور توجه‌اند. در قوس و جان‌پناه‌های آن از سنگ تراش‌خورده استفاده شده است. بخش‌های دیگر با سنگ لاشه ساخته شده‌اند. بنابراین در این گذرگاه، چند شیوه سنگ‌چینی کنار هم به کار رفته و تمام پل با یک نوع پرداخت سنگ ساخته نشده است.

کدام مسجدها شواهد تاریخ‌دار را حفظ کرده‌اند؟

مسجد کورشونلو (Kurşunlu Camii) در مرکز ریزه، با نام مسجد اسلام‌پاشا (İslampaşa Camii) هم شناخته می‌شود. درگاه فرهنگ ترکیه ثبت کرده است که اسکندر جعفر پاشا (İskender Cafer Paşa) ساخت آن را در سال 978 هجری قمری سفارش داد؛ این منبع، برابر آن را 1571 ذکر می‌کند. هر دو نام به یک بنا اشاره دارند. این نکته هنگام تطبیق اطلاعات مربوط به آثار عثمانی شهر اهمیت دارد.

در ایکیزدره (İkizdere)، تاریخ ساخت مسجد روستای شیمشیرلی (Şimşirli Köyü Camii) بالای ورودی آن باقی مانده است. کتیبه، سال 1265 هجری قمری، برابر با 1849، را نشان می‌دهد. در اینجا تاریخ به یک جزء مشخص بنا مربوط است: کتیبه بالای درگاه. این تاریخ، مسجد را در میان بناهای قرن نوزدهم ریزه جای می‌دهد.

زندگی روزمره در ریزه دوره عثمانی چگونه بود؟

در نیمه دوم قرن نوزدهم، آهنگرها، مسگرها و حلبی‌سازها در بازار ریزه کار می‌کردند. پارچه‌فروش‌ها، نجارها، سلمانی‌ها و خیاط‌ها هم در آنجا حضور داشتند. این پیشه‌ها، تاریخ شهر را به زندگی روزمره نزدیک می‌کنند. اگر شما برای تغییر اندازه لباس به خیاطی می‌روید یا به سلمانی سر می‌زنید، با خدماتی آشنا هستید که بخشی از فعالیت خیابان‌های تجاری ریزه هم بودند.

تولیدات قرن نوزدهم شامل منسوجات کنفی، پارچه کتانی، حوله و شال بود. قرقره‌های قایق و چاقو هم ساخته و در بازارها فروخته می‌شدند. بنابراین تاریخ تجاری ریزه، هم کالاهای پارچه‌ای را در بر می‌گرفت و هم ابزارهای کاربردی را. کارگاه‌های شهر، وسایل پوشاک، مصرف خانگی و کار را تأمین می‌کردند.

در گذشته در ریزه حمام‌هایی ساخته شده بود، اما باقی نمانده‌اند. فهرست میراث فرهنگی منطقه نیز هیچ بقایای برجای‌مانده‌ای از حمام‌های دوره عثمانی یا پیش از آن ثبت نکرده است. امکانات شست‌وشو در خانه‌ها، بخش دیگری از این تصویر را نشان می‌دهد: در عمارت‌های سنتی ریزه، بیشتر اتاق‌های دو سوی تالاری که «حیات» (hayat) نام داشت، دارای شومینه‌ای با قوس بورسا (Bursa) و حمام بودند.

چای چگونه وارد تاریخ ریزه در دوره جمهوری شد؟

در سال 1924، نهالستان مرکباتی به وسعت 60 دکار در ریزه تأسیس شد. این نهالستان پایه نهادی شد که امروزه مؤسسه تحقیقات چای و باغبانی آتاتورک (Atatürk Çay ve Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü) نام دارد. هدف اولیه نهالستان، نکته‌ای مفید برای دنبال کردن روند شکل‌گیری این مؤسسه است.

نخستین کارخانه چای ترکیه در سال 1947 در ریزه تأسیس شد. این تاریخ، نقطه عطف صنعتی روشنی در تاریخ چای شهر است. اگر شما ریزه را با چای داخل فنجانتان می‌شناسید، این کارخانه پیوندی ملموس میان یک نوشیدنی روزمره و تاریخ اقتصادی شهر در دوره جمهوری برقرار می‌کند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

در اسناد آمده است که دو توپ دستی پیدا‌شده در زیل‌قلعه، در موزه ترابزون (Trabzon Müzesi) به نمایش گذاشته شده‌اند. این جزئیات، قلعه را به اشیایی پیوند می‌دهند که بیرون از محوطه آن نگهداری می‌شوند. بنابراین می‌توان تاریخ زیل‌قلعه را هم از جایگاه آن بر فراز رود فیرتینا شناخت و هم از سلاح‌هایی که در آن پیدا شده‌اند.

پژوهش ارتعاش پل شن‌یوا در سال 2009، از راه رفتن انسان و باد به‌عنوان منابع طبیعی تحریک استفاده کرد. قدم‌های معمولی به پژوهشگران کمک کردند پلی را بررسی کنند که تاریخ ساختش 1696 ذکر شده است. این جزئیات، یک بنای تاریخی را به کنشی جسمانی و آشنا پیوند می‌دهند: عبور مردم از روی آن.

مسجد کورشونلو با سنگ لاشه و نقشه مستطیل ساخته شده است. در ثبت فرهنگی بنا، گنبد آن دارای 24 پنجره توصیف شده است. عمارت‌های سنتی ریزه هم جزئیات معماری دیگری دارند. بیشتر اتاق‌های دو سوی تالار موسوم به حیات، دارای شومینه‌ای با قوس بورسا و حمام بودند.

گزارشی در روزنامه حاکمیت ملیه (Hâkimiyet-i Millîye) به تاریخ 28 ژوئیه 1924، از اهالی ریزه می‌گفت که پیش از جنگ جهانی اول در روسیه امرار معاش می‌کردند. نانوایی و شیرینی‌پزی از شغل‌های آن‌ها بود. این گزارش که در پژوهشی از آکادمی علوم ترکیه (TÜBA) بازنشر شده، کار در خارج از کشور را به تاریخ کارگاه‌ها و بازارهای محلی شهر اضافه می‌کند.

تاریخ ریزه کجا نگهداری می‌شود؟

موزه ریزه (Rize Müzesi) در خانه زرد (Sarı Ev)، در محله پیری‌چلبی (Piriçelebi)، قرار دارد. این خانه نمونه‌ای از معماری مسکونی قرن نوزدهم است. مجموعه‌های موزه شامل آثار باستان‌شناسی، مردم‌نگاری و سکه‌هاست. بنا و مجموعه‌هایش دو راه متفاوت برای شناخت گذشته پیش روی شما می‌گذارند: شناخت یک خانه تاریخی و دیدن اشیایی که در آن نگهداری می‌شوند.

عمارت محمد ماتاراجی (Mehmet Mataracı Konağı) در سال 1921 ساخته شد و در سفر سال 1924 آتاتورک، میزبان او بود. این بنا در 27 دسامبر 1985 با نام موزه خانه آتاتورک ریزه (Rize Atatürk Evi Müzesi) افتتاح شد. مصوبه حفاظتی مورخ 19 مه 1998، زیل‌قلعه و قلعه بالا (Kale-i Bala) را محوطه‌های باستان‌شناسی درجه یک اعلام کرد. محدوده‌های اطراف رودهای فیرتینا و هالا (Hala) نیز در سطوح مختلف، عنوان محوطه طبیعی حفاظت‌شده گرفتند.

خط زمانی

• 527–565: دوران فرمانروایی ژوستینین یکم که قلعه داخلی ریزه به آن نسبت داده می‌شود.
• 1204: تأسیس امپراتوری ترابزون که ریزه در قلمرو آن قرار داشت.
• قرن سیزدهم: دوره‌ای که قلعه پایینی ریزه به آن نسبت داده می‌شود.
• 1461: ریزه به قلمرو عثمانی می‌پیوندد.
• 1696: تاریخ ذکرشده برای ساخت پل شن‌یوا.
• 1849: تاریخ ثبت‌شده بالای ورودی مسجد روستای شیمشیرلی.
• 1869: شهرداری ریزه آغاز به کار می‌کند.
• 1878: ریزه مرکز سنجاق لازستان می‌شود.
• 9 مارس 1916: اشغال روسیه آغاز می‌شود.
• 2 مارس 1918: اشغال روسیه پایان می‌یابد.
• 1924: ریزه به استان تبدیل می‌شود؛ نهالستان مرکبات تأسیس می‌شود.
• 1947: نخستین کارخانه چای ترکیه در ریزه تأسیس می‌شود.
• 27 دسامبر 1985: موزه خانه آتاتورک ریزه افتتاح می‌شود.
• 19 مه 1998: مصوبات حفاظتی، زیل‌قلعه، قلعه بالا و محدوده‌های اطراف رودهای فیرتینا و هالا را در بر می‌گیرند.

پرسش‌های متداول

نام ریزه در دوران باستان چه بود؟

منابع مکتوب باستانی آن را Rhizus می‌نامند که در یونانی به صورت Ριζοῦς نوشته می‌شود. این صورت باستانی ثبت‌شده نام شهر است.

نام ریزه چه معنایی دارد؟

فرضیه‌ها آن را به واژه یونانی riza با تعبیر «پای کوه»، واژه یونانی rizi به معنای «برنج» یا واژه لاز İrizeni به معنای «دشت‌ها» پیوند می‌دهند. هیچ توضیح واحدی قطعی نشده است.

ریزه چه زمانی به قلمرو عثمانی پیوست؟

سلطان محمد دوم در سال 1461، هنگام فتح ترابزون، ریزه را به قلمرو عثمانی افزود.

تولید کارخانه‌ای چای در ریزه از چه زمانی آغاز شد؟

نخستین کارخانه چای ترکیه در سال 1947 در ریزه تأسیس شد. نهالستان مرکبات که پیش از مؤسسه تحقیقاتی کنونی شکل گرفته بود، در سال 1924 تأسیس شد.

منابع

1. ویکی‌پدیا — ریزه tr.wikipedia.org
2. دانشنامه اسلام TDV — ریزه islamansiklopedisi.org.tr
3. درگاه فرهنگ ترکیه — اطلاعات عمومی ریزه kulturportali.gov.tr
4. درگاه فرهنگ ترکیه — قلعه ریزه kulturportali.gov.tr
5. درگاه فرهنگ ترکیه — زیل‌قلعه kulturportali.gov.tr
6. ویکی‌پدیا — استان ریزه en.wikipedia.org
7. دانشگاه فنی کارادنیز، AVESİS — پژوهش پل قوسی تاریخی شن‌یوا avesis.ktu.edu.tr
8. فهرست میراث فرهنگی شرق دریای سیاه — پل مرکز 1 karadeniz.gov.tr
9. درگاه فرهنگ ترکیه — مسجد کورشونلو / مسجد اسلام‌پاشا kulturportali.gov.tr
10. درگاه فرهنگ ترکیه — مسجد روستای شیمشیرلی beta.kulturportali.gov.tr
11. فهرست میراث فرهنگی شرق دریای سیاه — وضعیت انسانی و اقتصاد karadeniz.gov.tr
12. TÜBA — مسعود چاپا (Mesut Çapa)، ریزه در دوره مبارزه ملی tuba.gov.tr
13. فهرست میراث فرهنگی شرق دریای سیاه — فرهنگ نظافت karadeniz.gov.tr
14. اداره فرهنگ و گردشگری استان ریزه — عمارت‌ها rize.ktb.gov.tr
15. اداره فرهنگ و گردشگری استان ریزه — موزه‌ها rize.ktb.gov.tr
16. اداره فرهنگ و گردشگری استان ریزه — محوطه‌های حفاظت‌شده rize.ktb.gov.tr
17. چایکور (ÇAYKUR) — تاریخچه مؤسسه تحقیقات چای و باغبانی آتاتورک caykur.gov.tr
18. استانداری ریزه — چای ریزه rize.gov.tr

FAQ

Image: Entrance of the Castle of Rize, Rize, Turkey.JPG — Babbsack, CC BY-SA 3.0