Tartar (Tartaros) qədim yunan inancında həm ilkin ilahi varlıq, həm də dərin kosmik həbsxana idi. Erkən mətnlərdə Aid (Hades) ölülər aləmi sayılırdı. Tartar isə ondan da aşağıda yerləşirdi və məğlub titanlar burada saxlanılırdı. Platon (Platon) Tartarı insan ruhlarının ölümdən sonra cəza çəkdiyi yer kimi də təsvir edirdi.
Həbsxana necə eyni zamanda tanrı ola bilərdi? Bu sual Hesiodun (Hesiodos) kainatın başlanğıcı barədə nəqlini Homerin (Homeros) tanrıları həbs etdirmək hədələri və Platonun ölülərin mühakiməsi haqqında yazdıqları ilə əlaqələndirir. Siz bu mətnləri ayrı-ayrılıqda izləsəniz, Tartarın niyə tək, dəyişməz təsvirə deyil, bir-biri ilə bağlı bir neçə mənaya malik olduğunu görə bilərsiniz.
Tartar Aiddən nə ilə fərqlənirdi?
Erkən mətnlərdə ən aydın fərq onların təyinatı və dərinliyi ilə bağlıdır. Aid ölülər diyarı idi. Tartar isə onun altında yerləşən ayrıca kosmik dərinlik idi və titanların həbs edilməsi ilə əlaqələndirilirdi. Buna görə ölülər aləminə daxil olmaqla Tartara salınmaq fərqli məna daşıyırdı.
Gündəlik həyatdan bir müqayisə bunu anlamağa kömək edir. Kiminsə binaya girdiyini bilirsinizsə, bu, onun içəridəki kilidli otaqda saxlanıldığını göstərmir. Eyni qaydada, ölünün getdiyi yerin ümumi adı da Tartarla bağlı xüsusi həbs vəziyyətini izah etmir. Zəncirlər, qapılar və keşikçilər onun təsvirində həbs anlayışını ön plana çıxarırdı.
Lakin bütün mətnlərdə bu adlar bir-birindən dəqiq ayrılmırdı. Anakreontun (Anakreon) 395-ci fraqmenti Tartar qorxusunu Aidin vahiməli dərinliyi ilə əlaqələndirir. Buna görə siz erkən mətnlərdəki fərqi faydalı başlanğıc kimi götürməlisiniz. Bununla yanaşı, hər parçanın bu adları hansı mənada işlətdiyinə ayrıca baxmalısınız.
Tartar necə həm ilahi varlıq, həm də məkan ola bilərdi?
Latınlaşdırılmış Tartarus forması ilə də tanınan Tartaros adı həm ilahi varlığı, həm də yeraltı məkanı bildirirdi. Hesiodun Teoqoniya (Theogonia) əsərinin 116–122-ci misralarında Tartar Xaos (Khaos), Geya (Gaia) və Erosla (Eros) yanaşı ən ilkin varlıqlar sırasında görünür. Məğlub qüvvələrin həbsxanasına çevrilməzdən əvvəl o, kainatın başlanğıcı haqqında nəqlin bir hissəsidir.
İlahi Tartar uçurumun özü kimi başa düşülürdü. Theoi saytının izahında onun bədəni yeraltı yarğan kimi təsvir edilir. O, sadəcə həmin məkanı idarə edən insanabənzər hökmdar kimi təqdim olunmur. Beləliklə, ilahi varlıq və məkan eyni dərinliyi fərqli yollarla ifadə edir.
Tartar tanrıların nəsil əlaqələrində də iştirak edir. *Teoqoniya*nın 820-ci misrasında başlayan nəqldə Geya Tartarla birləşir və Tifeyi (Typhoeus) dünyaya gətirir. Deməli, uçurum sadəcə hadisələrin baş verdiyi məkan deyil. Hesiodun nəqlində o, ilahi valideyn kimi çıxış edir.
Müəlliflər bu nəsil əlaqələrini eyni cür göstərmirdilər. Higin (Hyginus) Tartarı Efirin (Aither) və Geyanın övladı sayırdı. Hesiod isə onun valideynlərini göstərmədən Tartarı ən ilkin varlıqlar sırasına daxil edirdi. Bu mətnlər eyni ilahi dərinliyin mənşəyini fərqli izah edir.
Homer və Hesiod Tartarı harada yerləşdirirdilər?
Homerin İliada (İlyada) əsərinin 8-ci nəğməsində Zevs (Zeus) Tartarı Aiddən aşağıda yerləşdirir. Onun Aiddən aşağıya doğru məsafəsi göylə yer arasındakı məsafəyə bərabərdir. Bu müqayisə adi ölçü vermir. Kosmosun quruluşu vasitəsilə nəhəng bir aralığı göstərir.
Homer bu dərinliyi hədənin bir hissəsi kimi təqdim edir. Zevs xəbərdarlıq edir ki, onun əmrinə zidd olaraq Troya müharibəsinə (Truva Savaşı) qarışan tanrılar Tartara atıla bilər. Bu parçada həbsxanaya salına biləcək şəxslər itaətsiz tanrılardır. Onun dərinliyi Zevsin itaət tələbini daha təsirli edir.
Hesiod məsafəni düşən bir əşya vasitəsilə göz önünə gətirir. *Teoqoniya*nın 720–725-ci misralarında yerdən buraxılmış tunc zindan doqquz gün və doqquz gecə düşür. Onuncu gün Tartara çatır. Siz bu enişi təsəvvür edə bilərsiniz, çünki poema həm düşən əşyanı, həm də düşmə müddətini göstərir.
Eyni müqayisə yerin üstündəki məsafəyə də aiddir. Göydən düşən zindan da onuncu gün yerə çatır. Beləliklə, Hesiod yerdən Tartara qədər olan məsafəni göydən yerə qədər olan məsafəyə bərabər tutur. Həm Homer, həm də Hesiod Tartarın aşağıda nə qədər uzaqda olduğunu anlatmaq üçün kosmosun yuxarı hissəsindən istifadə edir.
Yenə də onların təsvirlərini dəqiqliklə oxumaq lazımdır. Zevsin nitqində Homer məsafəni Aiddən aşağıya doğru ölçür. Hesiod isə zindanın yerdən düşməsini təsvir edir. Hər ikisi fövqəladə dərinlikdən danışır, lakin göstərdikləri başlanğıc nöqtələri fərqlidir.
Titanlar niyə Tartara salınmışdı?
Hesiodun nəqlində titanlar Zevsə və onun müttəfiqlərinə qarşı mübarizədə məğlub olduqdan sonra həbs edilmişdi. 617-ci misrada başlayan nəql titanları Otris (Othrys) dağında, Kronun (Kronos) övladlarını isə Olimp (Olympos) dağında yerləşdirir. Qarşı tərəflərin bu mövqeləri on il ərzində nəticəsiz qalan münaqişənin məkanını müəyyənləşdirir.
Məğlubiyyət məcburi həbslə nəticələnir. Məğlub titanlar zəncirlənib Tartara salınır və onların qaçmasının qarşısı alınır. Onların həbsi ilahi qüvvələr arasındakı mübarizədən sonra baş verir. Bu, Platonun daha sonrakı mətnlərində insan ruhlarının mühakimədən sonra cəza alması barədə təsvirlərindən fərqlənir.
Hesiod həbsxananın fiziki maneələrini və keşikçilərinin adlarını da göstərir. Poseydon (Poseidon) onun tunc qapılarını quraşdırır. Zevsin azad etdiyi yüzəlli varlıqlar — Kott (Kottos), Giyes (Gyes) və Briarey (Briareos) — qələbədən sonra titanların keşikçiləri olurlar. Əsirləri təkcə dərinlik saxlamır. Qapılar və ayıq keşikçilər onların həbsini tamamlayır.
Tartar titan nəslinin hər bir üzvünə verilən cəza deyildi. Vikipediyanın Tartar məqaləsində xülasə olunan ənənəyə görə, Prometey (Prometheus), Epimetey (Epimetheus) və Metida (Metis) burada həbs edilənlər arasında deyildi. Buna görə «titanların həbsxanası» ifadəsi məğlub əsirləri bildirməlidir. Bu ifadə bütün nəslin eyni aqibəti yaşadığını nəzərdə tutmamalıdır.
Xronologiya
- Homerin nəqli: Homerin İliada əsəri Tartarı Aiddən aşağıda təsvir edir və itaətsiz tanrılara həbs hədəsi kimi ondan istifadə edir.
- Təxminən e.ə. 750–700-cü illər: Kornell Kollecinin tədris vəsaiti Hesiodu bu dövrə aid edir. Onun Teoqoniya əsəri Tartarı ən ilkin varlıqlar sırasında göstərir və məğlub titanların həbsxanası kimi təsvir edir.
- Anakreontun nəqli: Anakreontun 395-ci fraqmenti Tartar qorxusunu Aidin vahiməli dərinliyi ilə əlaqələndirir.
- Platonun mətnləri: Platonun Qorgi (Gorgias) və Fedon (Phaidon) dialoqları Tartarı insan ruhlarının ölümdən sonra cəza aldığı yer kimi araşdırır.
Hansı mətnlər Tartarı ölülərin cəza yeri kimi təsvir edir?
Platonun Qorgi dialoqu Tartara açıq şəkildə bu rolu verir. 523b hissəsində o, ədalətsiz və tanrılara hörmətsiz həyat sürmüş insanların cəza həbsxanasıdır. Burada diqqət titanların məğlubiyyətinə deyil, insanın davranışına və bu davranışın ölümdən sonrakı nəticələrinə yönəlir.
523e–524a hissələrində Minos (Minos), Radamant (Rhadamanthys) və Eak (Aiakos) ölüləri mühakimə edirlər. Yolayrıcından iki yol çıxır: biri Bəxtiyarlar adalarına (Kutsanmışlar Adaları), digəri Tartara aparır. Gediləcək yer mühakimədən sonra müəyyənləşir. Beləliklə, həbsxana əməllərə görə mənəvi məsuliyyət haqqında nəqlin bir hissəsinə çevrilir.
Fedon cəzanın daxilindəki fərqləri daha ətraflı göstərir. 113e hissəsində ağır cinayətlərinə görə islaholunmaz sayılan ruhlar Tartara atılır və oradan heç vaxt çıxmırlar. Onların həbsi daimidir. Lakin dialoq cəza alan bütün ruhlara eyni aqibəti vermir.
114a hissəsində ağır, lakin bağışlana bilən əməllərə görə məsuliyyət daşıyan insanlar Tartarda bir il keçirirlər. Sonra bir axın onları oradan çıxarır. 114a–114b hissələrində onların cəzadan qurtulması zərər verdikləri insanların onları qəbul edib bağışlamasından asılıdır. Beləliklə, zərərçəkənlər azad olunma imkanında birbaşa rol oynayırlar.
Fedon Tartarın fiziki təsvirini də verir. 112a hissəsində o, bütün yeri başdan-başa deşib keçən böyük yarğandır. Dialoq yerin bu nəhəng xüsusiyyətini ruhların hərəkəti və cəzalandırılması ilə birləşdirir.
Sokrat (Sokrates) 114d hissəsində bu nəqlə qeyd-şərt əlavə edir. O deyir ki, ruhların getdiyi yerlərə dair bu təsvirlərin tam dəqiq həqiqət olduğunu israrla söyləmək ağıllı iş olmazdı. Bu qeyd cəza haqqında parçalarla yanaşı nəzərə alınmalıdır. Dialoqun özü hər detalı dəqiq təsvir kimi qəbul etməməyə çağırır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Həbsxana təsvirlərində metallar fərqlənir. *İliada*nın 8-ci nəğməsində Tartarın dəmir qapıları və tunc astanası var. Hesiodun titanların həbsi haqqında nəqlində isə Poseydon tunc qapılar quraşdırır. Hər iki mətn qapalı dərinliyi təsvir etsə də, siz bu təfərrüatlar sayəsində onları ayırd edə bilərsiniz.
Hesiod son hücumu da olduqca konkret təsvir edir. 713-cü misrada başlayan hissədə Kott, Briarey və Giyes titanların üstünə üç yüz qaya atırlar. Sonradan əsirləri qoruyanlar da həmin yüzəlli varlıqlardır. Onların rolu məğlubiyyəti ardınca gələn həbslə birbaşa əlaqələndirir.
Fedon daha az nəzərə çarpan bir fərq də əlavə edir: Tartardan çıxmaq avtomatik olaraq cəzanın bitməsi demək deyil. Bəzi ruhlar bir ildən sonra axınla oradan çıxarılır. Lakin zərər verdikləri insanların onları bağışlaması yenə də vacibdir. Bu nəqldə uçurumdan çıxmaq və cəzadan qurtulmaq ayrı mərhələlərdir.
Tez-tez verilən suallar
Tartar və Aid eyni yer idi?
Erkən mətnlər onları ayırırdı. Aid ölülər aləmi idi, Tartar isə daha dərində yerləşir və kosmik həbsxana rolunu oynayırdı. Anakreontun 395-ci fraqmenti göstərir ki, Tartar qorxusu Aidin vahiməli dərinliyi ilə də sıx bağlı ola bilərdi.
Tartar tanrı idi, yoxsa məkan?
Hər ikisi. Hesiod Tartarı Xaos, Geya və Erosla yanaşı ən ilkin varlıqlar sırasında göstərirdi. Tartar adı yeraltı uçurumu da bildirirdi. İlahi varlıq həmin dərinliyin təcəssümü kimi başa düşülürdü.
Bütün titanlar Tartara salınmışdı?
Xeyr. Hesiodun nəqlində məğlub titanlar zəncirlənib həbs edilir. Lakin bu aqibət bütün nəslə şamil olunmurdu. Vikipediyanın Tartar məqaləsində xülasə olunan ənənədə Prometey, Epimetey və Metida istisna idi.
Ruhlar Tartardan çıxa bilərdi?
Platonun Fedon dialoqu fərqli aqibətlərə yer verir. İslaholunmaz sayılan ruhlar heç vaxt qayıtmırlar. Bəzi başqa ruhlar bir ildən sonra çıxırlar. Lakin onların cəzadan qurtulması zərər verdikləri insanların onları qəbul edib bağışlamasından asılıdır.
Mənbələr
- Theoi — Hesiod, Teoqoniya theoi.com
- Theoi — Tartar, ilkin tanrı theoi.com
- Theoi — Tartar, yerin altındakı uçurum theoi.com
- MIT İnternet Klassikləri Arxivi — Homer, İliada VIII classics.mit.edu
- Theoi — Aid, İliadada Aid aləmi theoi.com
- Binqemton Universiteti — Platon, Qorgi bingdev.binghamton.edu
- Harvard Ellin Araşdırmaları Mərkəzi — Platon, Fedon www-current.chs.harvard.edu
- Theoi — Tartar, lənətlənmişlərin zindanı theoi.com
- Kornell Kolleci — Hesiodun Teoqoniya əsəri üzrə tədris vəsaiti cornellcollege.edu
- Vikipediya — Tartar en.wikipedia.org
FAQ
Tartar və Aid eyni yer idi?
Erkən mətnlər onları ayırırdı: Aid ölülər aləmi, Tartar isə daha dərində yerləşən kosmik həbsxana idi. Anakreontun 395-ci fraqmenti də daxil olmaqla bəzi mətnlərdə bu fərq o qədər də aydın deyildi.
Tartar tanrı idi, yoxsa məkan?
Hər ikisi. Hesiod Tartarı ən ilkin varlıqlar sırasında göstərirdi. Bu ad yerin altındakı uçurumu da bildirirdi. İlahi varlıq həmin dərinliyin təcəssümü idi.
Bütün titanlar Tartara salınmışdı?
Xeyr. Hesiod məğlub titanların zəncirlənərək həbs edilməsini təsvir edirdi. Lakin mifoloji ənənədə bu cəza titan nəslinin bütün üzvlərinə aid edilmirdi. Prometey, Epimetey və Metida istisna idi.
Ruhlar Tartardan çıxa bilərdi?
Platonun «Fedon» dialoqunda bəzi ruhlar cəzadan sonra çıxa bilərdi. Bunun üçün zərər verdikləri insanların onları bağışlaması lazım idi. Cinayətlərinə görə islaholunmaz sayılan ruhlar isə heç vaxt qayıda bilməzdi.
Image: Snakeskin terrain covering Tartarus Dorsa.png — National Aeronautics and Space Administration (NASA), Public domain
