Homeros, Tartaros’u ölülerin ülkesi Hades’in bile altında bulunan bir derinlik olarak anlatır. Yunan mitolojisinde Tartaros, hem tanrısal bir varlığın hem de Titanların kapatıldığı zindanın adıdır. Erken anlatılarda Hades ölülerin ülkesiyken Tartaros, yenilmiş tanrısal güçlerin tutulduğu ayrı bir kozmik derinliktir.
Hesiodos’un anlatısında, yeryüzünden bırakılan tunç örs ancak onuncu gün Tartaros’a ulaşır. Siz bu yazıda Homeros’un derinliğiyle Hesiodos’un zindanını ve Platon’un ceza anlatılarını karşılaştıracaksınız. Böylece aynı adın başlangıç, tanrılar arasındaki savaş ve ölüm sonrası yargıyla ilişkisini göreceksiniz.
Tartaros ile Hades arasındaki temel fark neydi?
Erken Yunan anlatılarında Hades ile Tartaros arasındaki ayrım, öncelikle konumları ve işlevleriyle açıklanır. Theoi’nin derlediği metinlerde Hades ölülerin ülkesi, Tartaros ise onun altındaki derinliktir. Titanların kapatıldığı bu uçurum, ölülerin bulunduğu ülkeyle aynı görevde anlatılmaz.
Homeros’un İlyada’sının 8. kitabı, bu ayrımı Zeus’un sözleri üzerinden görünür kılar. Zeus, Tartaros’u Hades’in altında, gökle yer arasındaki uzaklığa denk bir mesafeye yerleştirir. Böylece Hades’in altında, tanrılara yönelik hapis tehdidinin yöneldiği başka bir derinlik bulunur.
Gündelik hayatta bir binanın katlarını ayırdığınız gibi, siz de Homeros’un konumlarını ayrı düşünebilirsiniz. Ancak bu benzetmede belirleyici olan, İlyada’nın verdiği Hades’in altında bulunma ilişkisidir. Tartaros’un işlevini anlamak için aşağıdaki derinliğin kimleri tuttuğuna da bakmak gerekir.
Bu ayrım, bütün Yunan metinlerinin değişmeden tekrarladığı tek bir şema değildir. Anakreon’un 395 numaralı fragmanında Tartaros korkusu, Hades’in ürkütücü derinliğiyle birlikte anılır. Dolayısıyla iki adın ilişkisi, okuduğunuz metne göre farklı açıklıkta karşınıza çıkar.
Tartaros hem bir tanrı hem de bir yer olarak nasıl anlatılıyordu?
Tartaros, Latinleşmiş biçimiyle Tartarus, hem tanrısal varlığın hem yeraltındaki mekânın adıdır. Hesiodos’un Theogonia’sının 116–122. dizelerinde evrenin başlangıcındaki varlıklar arasında sayılır. Aynı bölümde Khaos, Gaia ve Eros da başlangıç anlatısında yer alır.
Theoi’nin açıklaması, tanrı Tartaros’u insan biçimli bir hükümdar olarak düşünmemek gerektiğini gösterir. Burada yeraltı uçurumunun kendisi, tanrısal varlığın gövdesi olarak tasvir edilir. Mekân ile varlık aynı ad altında birleştiğinden, Tartaros’un tanrısallığı bulunduğu derinlikten ayrılmaz.
Hesiodos, Tartaros’u yalnızca başlangıçta sıralanan bir ad olarak da bırakmaz. Theogonia’nın 820. dizesinden başlayan anlatıda Gaia, Tartaros ile birleşerek Typhoeus’u doğurur. Böylece Tartaros, hem evrenin düzeninde hem tanrısal soy anlatısında yer bulur.
Soy kökeni konusunda Hesiodos ile Hyginus’un aktardığı anlatılar birbirinden ayrılır. Wikipedia’nın derlemesine göre Hyginus, Tartaros’u Aither ile Gaia’nın çocuğu sayar. Hesiodos ise onu ebeveyn belirtmeden, evrenin başlangıcındaki varlıkların arasında sunar.
Siz Tartaros adını gördüğünüzde, anlatının uçurumu mu yoksa tanrısal varlığı mı vurguladığına bakabilirsiniz. Theogonia’daki Gaia ve Typhoeus bağlantısı, tanrısal soy ilişkisini açıkça öne çıkarır. Titanların hapsedilmesi anlatısında ise aynı adın zindan işlevi belirginleşir.
Homeros ve Hesiodos, Tartaros’u nerede konumlandırıyordu?
Homeros’un İlyada’sının 8. kitabında Tartaros, Hades’in altında bulunan uzak bir derinliktir. Zeus’un karşılaştırmasına göre aradaki uzaklık, göğün yeryüzünden uzaklığı kadar büyüktür. Bu konumlandırma, Tartaros’u ölülerin ülkesinin altında düşünmeye yöneltir.
Aynı bölümde Zeus, Troya Savaşı’na emrine aykırı müdahale edecek tanrıları tehdit eder. Tehdidin varış noktası Tartaros’tur; dolayısıyla burası tanrılar açısından da hapis ihtimali taşır. Homeros’un verdiği konum, Zeus’un emrine karşı gelmenin sonucuyla birlikte anlatılır.
Hesiodos ise Theogonia’nın 720–725. dizelerinde derinliği düşen tunç örs üzerinden açıklar. Yeryüzünden bırakılan örs, dokuz gün ve gece boyunca aşağıya düşer. Tartaros’a varışı onuncu gün gerçekleşir; böylece uzaklık, süreyle anlatılan somut bir görüntü kazanır.
Hesiodos, aynı benzetmede gökten yeryüzüne düşen örsü de onuncu gün ulaştırır. Bu anlatıda yer ile Tartaros arasındaki uzaklık, gök ile yer arasındakine eşitlenir. Homeros karşılaştırmasını Hades üzerinden kurarken Hesiodos, örsün yeryüzünden aşağıya düşüşünü anlatır.
Bu nedenle Homeros ile Hesiodos’un tasvirlerini aktarırken başlangıç noktalarını korumak gerekir. İlyada, Hades’in altındaki uzaklığı; Theogonia ise yeryüzünden Tartaros’a düşüşü tarif eder. İki anlatı da Tartaros’un derinliğini, gökle yer arasındaki mesafeyle ilişkilendirir.
Titanlar neden Tartaros’a hapsedildi?
Hesiodos’un Theogonia’sında hapsedilmenin öncesinde, Titanlarla Kronos’un çocukları arasında savaş yaşanır. Şiirin 617. dizesinden başlayan anlatıda Titanlar Othrys’ten, karşı taraf Olympos’tan savaşır. Mücadele on yıl boyunca sonuçlanmaz; Tartaros’taki hapis, bu çatışmanın ardından gelir.
Zeus ve müttefikleri üstün geldiğinde, yenilen Titanlar zincirlenerek Tartaros’a kapatılır. Hesiodos, onların dışarı çıkmalarının da engellendiğini anlatır; yenilgi böylece sürekli gözetimle tamamlanır. Tartaros burada savaşın kaybeden tanrısal güçlerini tutan zindan görevini üstlenir.
Anlatıda kapatma işlemi, yalnızca Titanların derinliğe gönderilmesinden oluşan kısa bir sonuç değildir. Hesiodos, zindanın tunç kapılarını yerleştiren tanrının Poseidon olduğunu da belirtir. Kapılar ve bekçiler, Titanların dışarı çıkmasının engellenmesini somut ayrıntılarla açıklar.
Bununla birlikte, Tartaros’u bütün Titan soyuna verilen ortak ceza diye tanımlamak yanıltıcıdır. Wikipedia’nın derlediği anlatıda Prometheus, Epimetheus ve Metis, hapsedilenler dışında tutulur. Bu nedenle Titanların yenilgisiyle ilgili genel ifadeyi, bütün soyun aynı yerde bulunduğuna çevirmemek gerekir.
Homeros’un Zeus’u, emrine karşı gelen tanrıları da Tartaros’a göndermekle tehdit eder. Hesiodos’un anlatısındaysa Titanların hapsedilmesi, Zeus ve müttefiklerine yenilmelerinin sonucunda gerçekleşir. Bu iki örnekte Tartaros, tanrısal güçler arasındaki çatışma ve itaat meselesiyle bağlantılıdır.
Tartaros’un ölülerin cezalandırıldığı yere dönüşmesi hangi metinlerde görülür?
Platon’un Gorgias ve Phaidon diyalogları, Tartaros’u insan ruhlarının cezalandırılmasıyla açıkça ilişkilendirir. Gorgias’ın 523b bölümünde adaletsiz ve dinsiz yaşayanların ölümden sonraki ceza zindanı Tartaros’tur. Burada anlatının odağı Titanların yenilgisinden, insanların nasıl yaşadığına ve yargılanmasına kayar.
Gorgias’ın 523e–524a bölümlerinde ölüleri Minos, Rhadamanthys ve Aiakos yargılar. Yol ayrımından çıkan iki güzergâh, Kutlular Adaları ile Tartaros’a gider. Böylece Tartaros, ölüm sonrası yargılamada belirli bir sonucun varış noktası olarak gösterilir.
Phaidon’un 112a bölümünde ise Tartaros, bütün yeryüzünü boydan boya delen büyük yarıktır. Diyalog, bu fiziksel tasvirin yanında ruhların cezalarını da ayrı durumlarla açıklar. Böylece aynı metin, yeraltının biçimini ve ölüm sonrası cezalandırmayı birlikte işler.
Phaidon’un 113e bölümünde, ağır suçları nedeniyle düzelmez sayılan ruhlar Tartaros’a atılır. Bu ruhların oradan bir daha çıkamayacağı belirtilir; ancak bütün cezalar aynı biçimde anlatılmaz. Bir sonraki bölüm, bağışlanabilir ağır suçların failleri için farklı bir yol tarif eder.
Phaidon’un 114a bölümünde bu ruhlar, Tartaros’ta geçirdikleri bir yılın ardından akıntıyla dışarı taşınır. Ardından gelen 114a–114b anlatısında kurtuluş, zarar verdikleri kişilerin kabulüne ve bağışlamasına bağlıdır. Dolayısıyla Platon’un ceza anlatısında süre, suçun durumu ve bağışlanma birlikte değerlendirilir.
Siz bu tasvirleri okurken, Phaidon’daki Sokrates’in son değerlendirmesini de hesaba katmalısınız. Sokrates, 114d bölümünde ruhların ölümden sonraki konakları hakkında bir çekince dile getirir. Anlattıklarının aynen doğru olduğunu ileri sürmenin akıllıca olmayacağını açıkça belirtir.
Kısa kronoloji
Aşağıdaki tablo, Tartaros’un farklı metinlerde öne çıkan işlevlerini karşılaştırır. Homeros ile Hesiodos’un anlatıları, birbirini izleyen kesin aşamalar gibi okunmamalıdır. Anakreon ve Platon örnekleri ise Hades ilişkisiyle insan ruhlarının cezalandırılmasını görünür kılar.
| Yaklaşık dönem | Metin | Tartaros’un anlatıdaki yeri |
|---|---|---|
| — | Homeros, İlyada | Hades’in altındaki derinliktir; itaatsiz tanrılara yönelik hapis tehdidinde anılır. |
| MÖ 750–700 | Hesiodos, Theogonia | Başlangıçtaki varlıklar arasında sayılır ve yenilen Titanların zindanı olarak anlatılır. |
| — | Anakreon, 395 numaralı fragman | Tartaros korkusu, Hades’in ürkütücü derinliğiyle aynı pasajda ilişkilendirilir. |
| — | Platon, Gorgias ve Phaidon | İnsan ruhlarının ölümden sonra cezalandırıldığı yer olarak işlenir. |
Cornell College’ın çalışma rehberi, Hesiodos’u yaklaşık MÖ 750–700 arasına tarihler. Aynı rehber, Theogonia’nın 732–819. dizelerini Tartaros bölümü olarak ayırır. Başlangıç varlıklarının sayıldığı 116–122. dizeler ise Tartaros’un şiirde daha önce de bulunduğunu gösterir.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Homeros ile Hesiodos’un kapı tasvirleri, anlatıları birbirinden ayırmak için kullanılabilecek somut ayrıntılardır. İlyada’nın 8. kitabındaki Tartaros tasvirinde kapılar demirden, eşik ise tunçtandır. Hesiodos’un Theogonia’sında Poseidon’un Titanların zindanına yerleştirdiği kapılar ise tunç olarak anlatılır.
Theogonia’nın 713. dizesinden başlayan bölümde, Kottos, Briareos ve Gyes savaşın sonucunda rol oynar. Yüz kollu bu üç varlık, Titanların üzerine üç yüz kaya fırlatır. Hesiodos, böylece yenilgiyi yalnızca ilan etmez; saldırının nasıl gerçekleştiğine ilişkin ayrıntı da verir.
Zeus’un özgürlüğüne kavuşturduğu Kottos, Gyes ve Briareos, zaferin ardından Titanların bekçiliğini üstlenir. Savaş sırasında kayaları fırlatan varlıklar, sonrasında zindanın gözetiminde de görev alır. Bu bağlantı, Tartaros anlatısında savaşla hapsin birbirini nasıl izlediğini gösterir.
Platon’un Phaidon’undaki bağışlanma koşulu da Tartaros’un tek biçimli anlatılmadığını gösteren ayrıntıdır. Bir yılın ardından dışarı taşınan ruhlar, zarar verdikleri kişilerin kabulüne ihtiyaç duyar. Böylece Phaidon’da Tartaros’tan çıkış ile cezadan kurtuluş, aynı sonuç olarak sunulmaz.
Sık sorulan sorular
Tartaros ile Tartarus aynı şey mi?
Tartarus, Yunan mitolojisindeki Tartaros adının Latinleşmiş biçimidir. Tartaros adı hem tanrısal varlığı hem de yeraltındaki mekânı belirtir.
Hades ile Tartaros aynı yer mi?
Erken anlatılarda Hades ölülerin ülkesi, Tartaros ise daha aşağıdaki kozmik zindandır. Ancak Anakreon’un 395 numaralı fragmanı, adların her metinde kesin sınırlarla ayrılmadığını gösterir.
Bütün Titanlar Tartaros’a mı kapatıldı?
Hesiodos, Zeus ve müttefiklerine yenilen Titanların zincirlenerek Tartaros’a kapatıldığını anlatır. Wikipedia’nın derlediği anlatıda Prometheus, Epimetheus ve Metis hapsedilenler dışında tutulur.
Tartaros’tan çıkmak mümkün müydü?
Platon’un Phaidon’unda düzelmez sayılan ruhlar Tartaros’tan çıkamaz. Bağışlanabilir ağır suçların failleri içinse bir yılın ardından, zarar verdikleri kişilerin bağışlamasına bağlı kurtuluş anlatılır.
Kaynaklar
- Theoi — Hesiod, Theogony theoi.com
- Theoi — Tartarus, Primordial God theoi.com
- Wikipedia — Tartarus en.wikipedia.org
- Theoi — Tartarus, Pit Beneath the Earth theoi.com
- MIT Internet Classics Archive — Homer, Iliad VIII classics.mit.edu
- Theoi — Hades, Realm of Hades in the Iliad theoi.com
- Binghamton University — Plato, Gorgias bingdev.binghamton.edu
- Harvard Center for Hellenic Studies — Plato, Phaedo www-current.chs.harvard.edu
- Theoi — Tartarus, Dungeon of the Damned theoi.com
- Cornell College — Study Guide for Hesiod’s Theogony cornellcollege.edu
Görsel: Snakeskin terrain covering Tartarus Dorsa.png — National Aeronautics and Space Administration (NASA), Public domain
