Yemen’in Şibam kasabasında güneşte kurutulmuş kerpiç evler yedi kata kadar yükselir. Şibam, ülkenin doğusundaki Hadramut Vadisi’nde, Hadramut vilayetine bağlı tarihî bir yerleşimdir. Kulelerin biçimlenmesinde savunma, ticaret ve sellerle sınırlanan alan etkili olmuş; yapılar taş temeller üzerine kurulmuştur. [1][3][5][6]
Yaklaşık 500 bitişik binanın oluşturduğu bu yerleşimde, evlerin yüksekliği kadar aralarındaki yakınlık da dikkat çeker. Siz bu yazıda Şibam’ın konumunu, kulelerin yükselme nedenlerini ve kerpiçle nasıl yapıldıklarını öğreneceksiniz. Evinizdeki boya ve sıva bakımının karşılığını, Şibam’ın düzenli yenilenen cephelerinde bulabilirsiniz. [4][6]
Şibam nerede, hangi tarihî yerleşimden söz ediyoruz?
Şibam şehri, Yemen’in doğusunda uzanan Hadramut Vadisi içindeki tarihî kasabadır. Aynı adın geçtiği Şibam-Kevkeban ise Yemen’in orta kesimlerinde bulunan farklı bir yerleşimdir. Siz haritada kerpiç kuleleri ararken Hadramut Vadisi adını da kontrol edebilirsiniz. Bu ayrım, aynı isim üzerinden iki farklı yerleşimin birbirine karışmasını önler. [1][2]
Şibam’ın tarihini anlamak için, Güney Arabistan platosunu geçen ticaret yoluna bakmak gerekir. Kent, baharat ve tütsü taşıyan kervanların uğradığı bir ticaret durağıydı. UNESCO’nun kent açıklamasında bu kervan işlevi, yerleşimin tarihsel bağlamını oluşturan unsurlar arasındadır. Kule evleri çevreleyen surlar, ticaretle bağlantılı bu yerleşimin fiziksel çerçevesini oluşturur. [3]
Sokaklar ve meydanlar, savunma surlarının içinde dikdörtgen bir ızgara planı oluşturur. World Monuments Fund, bu dikdörtgen surların içinde yaklaşık 500 bitişik bina bulunduğunu belirtir. Şibam kasabasının sıkışık görünümü, böylece hem yapı sayısıyla hem sokak düzeniyle açıklanabilir. [3][4]
Şibam kuleleri neden bu kadar yüksek ve bitişik yapıldı?
UNESCO, Şibam’daki bitişik kule evlerin düzenini rakip ailelerin korunma ihtiyacıyla ilişkilendirir. Aynı açıklamada ekonomik ve siyasi prestij arayışı da bu yoğun düzenin nedenleri arasındadır. Dolayısıyla evlerin yüksekliğini açıklarken savunmayla birlikte aileler arasındaki rekabeti de düşünmek gerekir. Ticaret merkezi olan Şibam’da, yapıların biçimi toplumsal ilişkilerle de bağlantılıydı. [3]
Tom Leiermann’ın 2021 tarihli çalışması, yoğun yapılaşmanın başka bir nedenini açıklar. Şibam’ın bulunduğu yer, mevsimsel seller sırasında bir ada hâline gelebiliyordu. Leiermann, bu konumu yerleşimin kesintisiz ticaret merkezi işleviyle birlikte ele alır. Yüksek ve sıkışık yapılaşmayı anlamak için, taşkınlarla sınırlanan alanı da hesaba katmak gerekir. [6]
Şibam kulelerinin yakınlığı, savunma ve yerleşim alanının yanında gündelik yaşamı da etkiler. Binaların sıkışık düzeni, yapıların günün büyük bölümünde gölgede kalmasını sağlar. National Geographic, bu gölgelenmenin çöl sıcağının etkisini azaltmasına dikkat çeker. Böylece aynı yerleşim düzeni, farklı ihtiyaçlara bir arada karşılık verir. [5]
UNESCO’nun alan tanımında kerpiç kule evlerin yedi kata kadar yükseldiği belirtilir. Bu ifade, Şibam’daki bütün evlerin aynı yükseklikte olduğu anlamına gelmez. Kentin yüksek ve yoğun silueti, ona Çölün Manhattanı lakabını kazandırmıştır. Lakabın işaret ettiği özellik, yan yana yükselen kule evlerin oluşturduğu görünümdür. [3]
Şibam evleri kerpiçten nasıl yapıldı?
Şibam’ın kerpiçleri, çevredeki verimli toprakların saman ve suyla karıştırılmasıyla hazırlanıyordu. Karışım kalıplara yerleştiriliyor, ardından günler boyunca güneşte bırakılarak kurutuluyordu. National Geographic’in aktardığı bu üretim yöntemi, kulelerin temel duvar malzemesini açıklıyor. Toprak, saman ve su, güneşte kurutma aşamasından sonra yapı malzemesine dönüşüyordu. [5]
Kerpiç kule evler, World Monuments Fund’ın açıklamasına göre taş temeller üzerine oturur. Leiermann, Hadramut’taki çöl taşının işlenmesinin güçlüğünü malzeme seçimiyle ilişkilendirir. Bu güçlük, geleneksel taş kullanımının büyük ölçüde temellerle sınırlanmasında etkili olmuştur. Aynı koşul, kerpici bölgedeki yapılar için uygun bir malzeme hâline getirmiştir. [4][6]
Taş temel üzerindeki kerpiç yapıların dış yüzeyleri de koruyucu sıvalarla kaplanır. World Monuments Fund, toprakla kıyılmış samanın karıştırıldığı dış yüzey sıvasını tarif eder. Leiermann ise fırınlarda üretilen kireç sıvasının yağmura karşı koruyucu işlevini vurgular. Şibam evlerinin yapımını anlamak için, duvarla birlikte bu koruyucu katmanları da düşünmek gerekir. [4][6]
Ahşap parçalar, Şibam evlerinin kirişlerinde, kapılarında, sütunlarında ve pencerelerinde kullanılır. Leiermann’ın belirttiği yerel ağaçlardan biri, Ziziphus spina-christi adlı türdür. Taş temel, kerpiç duvar, ahşap parçalar ve sıva, yapıların farklı bileşenlerini oluşturur. Evlerin korunması da bu bileşenlerin her birinin durumuyla bağlantılıdır. [4][6]
Şibam evlerinde yaşam, hava durumu ve fotoğraflar ne anlatır?
Şibam evlerinin penceresiz zemin katları, hayvan barındırmak ve tahıl depolamak için kullanılıyordu. En üst katlar ise genellikle toplumsal buluşmalara ayrılan mekânlardı. Bu dağılım, aynı kule evin içinde farklı işlevlerin katlara göre ayrıldığını gösterir. Evin yüksekliği, depolama ile buluşma alanlarının aynı yapıda düzenlenmesine eşlik ediyordu. [5]
Siz kendi evinizde depoyu ve misafir ağırladığınız odayı ayrı düşünürsünüz. Şibam evlerinde de tahıl depolanan zemin katıyla üst kattaki buluşma alanı ayrılıyordu. Buradaki gündelik hayatı anlamak için, kuleyi yalnız dışarıdan görünen cephesiyle değerlendirmemek gerekir. National Geographic’in aktardığı kat kullanımları, bu yüksek evlerin içindeki işlevleri somutlaştırır. [5]
Şibam’ın iklimi, Köppen sınıflandırmasında BWh koduyla gösterilen sıcak çöl iklimidir. Şibam hava durumu hakkında genel bir çerçeve arayanlar için temel özellik budur. Sıkışık yerleşimin sağladığı gölge, bu çöl koşullarında sıcaklığın etkisini azaltır. Bu nedenle iklimle mimari arasındaki bağlantı, sokakların ve yapıların yakınlığında görülebilir. [2][5]
Şibam fotoğraflarına bakarken, yan yana yükselen evlerle surların oluşturduğu bütüne dikkat edebilirsiniz. Yaklaşık 500 bitişik bina, dikdörtgen surların içinde yoğun bir görünüm oluşturur. Daha yakından bakıldığında, UNESCO’nun tanıttığı camsız ahşap kafesli pencereler de değerlendirmeye katılabilir. Bu pencereler, evlerin havalandırılmasını sağlayan geleneksel yapı parçalarıdır. [4][7]
Kısa kronoloji
Şibam’ın bugünkü tarihî görünümü, 1532–1533 selinden sonraki yeniden yapılanmayla biçimlendi. Ancak Cuma Camisi’nin büyük bölümüyle kale, bu selden önceki dönemlere tarihlenir. Bu yüzden kentte görülen bütün tarihî yapıları aynı döneme yerleştirmek doğru olmaz. Aşağıdaki kronoloji, eski yapıların tarihlerini ve koruma çalışmalarının başlıca aşamalarını birlikte gösterir. [3][4][7]
- 9–10. yüzyıllar Cuma Camisi’nin büyük bölümü bu döneme tarihlenir.
- 13. yüzyıl Şibam Kalesi bu döneme tarihlenir.
- 1532–1533 Büyük sel, önceki yerleşimin bir bölümünü yıktı; ardından yeniden yapılanma geldi.
- 19. yüzyıl sonları Asya’dan dönen tüccarlar, sur içindeki kentin yeniden canlanmasına katkıda bulundu.
- 1982 Surlarla çevrili eski kent, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
- 2000–2010 Şibam Kentsel Gelişim Projesi yürütüldü.
- 2007 Rehabilitasyon projesi, Ağa Han Mimarlık Ödülü aldı.
- Ekim 2008 Yıkıcı sel, kentin karşı karşıya olduğu taşkın tehlikesini somutlaştırdı.
- 2015 Şibam, Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
- Mart 2021 Değerlendirilen 489 binanın yüzde 92’sinde hasar kaydedildi.
Kronolojideki yapı tarihleri ve miras kayıtları UNESCO’nun alan açıklamasına dayanır. Proje dönemiyle ödül bilgisi World Monuments Fund tarafından aktarılır. Mart 2021 değerlendirmesinin sonuçları ise UNESCO’nun tarihî evleri koruma çalışmasında açıklanır. [3][4][7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Şibam’da binaları birbirine bağlayan köprüler ve geçiş kapıları da bulunuyordu. National Geographic, bu bağlantıların tehlike sırasında hızlı kaçış olanağı sağladığını aktarır. Böylece savunma ihtiyacı, surların yanında evler arasındaki geçişlerde de karşılık buluyordu. Kulelerin birbirine yakınlığını değerlendirirken, bu bağlantılar da yerleşim düzenine eklenmelidir. [5]
Leiermann, Şibam evlerinin bakımını farklı aralıklarla tekrarlanan işlemler üzerinden tarif eder. Bu düzende yıllık badana ve yaklaşık 10 yılda bir çamur sıva bulunur. Sıvalı bölümlerin yenilenmesi içinse 30 yıllık bir aralık belirtilir. Siz evinizin boyasını yenilemeyi düşünürken, Şibam’daki bakımın da düzenli tekrar gerektirdiğini hatırlayabilirsiniz. [6]
Ahşap parçaların korunmasında ise termit zararı, Leiermann’ın belirttiği sorunlar arasındadır. Ziziphus spina-christi ağacından yapılan kiriş, kapı, sütun ve pencereler bu zarara açıktır. UNESCO’nun tanıttığı camsız ahşap kafesler de pencerelerin havalandırma işlevini açıklar. Şibam evlerinin ayrıntıları, malzeme seçiminin kullanım ve bakımla birlikte düşünülmesini gerektirir. [6][7]
Şibam’ın kerpiç mirası nasıl korunuyor?
Şibam’ın surlarla çevrili eski kenti, 1982’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Kentin Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ne alınma tarihi ise 2015’tir. UNESCO’nun alan kaydı, Ekim 2008’deki yıkıcı seli de koruma bağlamında ele alır. Taşkın riski, kerpiç yapıların korunmasını etkileyen başlıca doğal tehditler arasında belirtilir. [3]
Koruma çalışmaları, Şibam’ın yaşayan bir yerleşim olarak sürdürülmesini de amaçlar. World Monuments Fund’a göre 2000–2010 projesinde, isteyen ev sahiplerine restorasyon desteği sağlandı. Bu desteğin oranı yüzde 35 olarak açıklanır; rehabilitasyon projesi 2007’de ödüllendirildi. Ağa Han Mimarlık Ödülü alan proje, evlerin korunmasını yerleşimdeki yaşamla birlikte ele aldı. [4]
UNESCO’nun Mart 2021 verileri, değerlendirilen 489 binanın yüzde 92’sinde hasar bulunduğunu gösterir. Bu oran, belirtilen tarihte incelenen binalara ait bir değerlendirme sonucudur. Şibam’ın korunması, taş temelden ahşap pencereye uzanan yapı parçalarının bakımını içerir. Yıllık badana ve dönemsel sıva yenilemeleri, bu bakımın somut örneklerini oluşturur. [6][7]
Sık sorulan sorular
Şibam nerede, hangi ülkeye bağlı?
Şibam, Yemen’in doğusundaki Hadramut Vadisi’nde, Hadramut vilayetine bağlı tarihî bir kasabadır. Kerpiç kuleleriyle tanınan bu yerleşim, Yemen’in orta kesimlerindeki Şibam-Kevkeban’dan farklıdır.
Şibam evleri kaç katlı ve hangi malzemeden yapılmış?
UNESCO’nun alan tanımına göre Şibam’daki kerpiç kule evler yedi kata kadar yükselir. Taş temeller üzerine oturan yapılarda, güneşte kurutulmuş kerpiç ve ahşap parçalar kullanılır.
Şibam kuleleri neden birbirine bu kadar yakın?
UNESCO, bitişik kule evlerin yoğun düzenini korunma ihtiyacı ve ekonomik-siyasi prestij arayışıyla açıklar. Tom Leiermann ayrıca mevsimsel sellerle sınırlanan konumu ve ticaret merkezi işlevini vurgular.
Şibam ne zaman UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı?
Şibam’ın surlarla çevrili eski kenti, 1982’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Kent, 2015’te ayrıca Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ne dahil edildi.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Şibam tr.wikipedia.org
- English Wikipedia — Shibam en.wikipedia.org
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Old Walled City of Shibam whc.unesco.org
- World Monuments Fund — Shibam wmf.org
- National Geographic — This Ancient Mud Skyscraper City is the ‘Manhattan of the Desert’ nationalgeographic.com
- Built Heritage, Tom Leiermann — Rehabilitation of historic Shibam and Zabid, Yemen as an impulse for community and economy link.springer.com
- UNESCO — Safeguarding Historic Houses and their Inhabitants in Shiabm unesco.org
Görsel: Shibam Wadi Hadhramaut Yemen.jpg — Jialiang Gao www.peace-on-earth.org [dead link], CC BY-SA 3.0
