Napoleon Vaterlooda niyə məğlub oldu?
Napoleon (Napolyon) Vaterloo (Waterloo) döyüşündə əsas planı baş tutmadığı üçün məğlub oldu: o, Vellinqton (Wellington) və Blüxeri (Blücher) ayrı-ayrılıqda məğlub edə bilmədi. Vellinqtonun ordusu Prussiya (Prusya) qüvvələrinin müdaxiləsinə qədər müdafiə mövqeyini qorudu. Bundan sonra Napoleon iki istiqamətdə döyüşməli oldu. Axşam İmperator qvardiyasının hücumu dəf ediləndə Fransa (Fransa) ordusunda vahimə yayıldı və ümumi geri çəkilmə başladı.
Yağış, ərazi, uğursuz hücumlar və qüvvələrin bölünməsi məğlubiyyətə təsir etdi. Gecə yağan güclü yağış Fransa ordusunun irəliləməsini gecikdirdi. Süvari hücumları piyadaların kvadrat düzülüşlərini yara bilmədi. Qruşinin (Grouchy) ayrıca göndərilmiş qoşunu Vaterloodan uzaqda qaldı. Məğlubiyyətin səbəbini anlamaq istəyirsinizsə, Vellinqtonun müdafiəsi davam edərkən bu problemlərin necə birləşdiyini izləyin.
Vaterloo döyüşünün tarixi: hansı gün və hansı ildə baş verib?
Vaterloo döyüşü 18 iyun 1815-ci ildə, bazar günü baş verdi. Bu, Napoleon Bonapartın (Napolyon Bonapart) şəxsən komandanlıq etdiyi son döyüş idi. Dörd gün sonra, 22 iyunda o, oğlunun xeyrinə ikinci dəfə taxtdan imtina etdi.
Hərbi kampaniyanın həlledici hərəkətləri döyüşdən əvvəl başlamışdı. Napoleon 15 iyunda Sambr çayını (Sambre Nehri) keçdi. 16 iyunda Linyi (Ligny) və Katr-Bra (Quatre Bras) döyüşləri baş verdi. Prussiya qoşunları Linyidən geri çəkildikdən sonra Vellinqton 17 iyunda Vaterloo yaxınlığındakı müdafiə mövqeyinə çəkildi.
Vaterloo döyüşü harada baş verib?
Döyüş indiki Belçikada (Belçika), Vaterloo yaxınlığında baş verdi. 1815-ci ildə bu ərazi Birləşmiş Niderland Krallığına (Birleşik Hollanda Krallığı) məxsus idi. Vellinqton ordusunu Mon-Sen-Jan yüksəklik silsiləsi (Mont-Saint-Jean) boyunca yerləşdirdi. Qoşunlarının böyük hissəsini fransızların görə bilmədiyi əks yamacda saxladı.
Uqumon (Hougoumont) və La-E-Sent (La Haye Sainte) ferma kompleksləri də döyüş meydanına daxil idi. Uqumon gün boyu müttəfiqlərin əlində qaldı. La-E-Sent isə sonda fransızların əlinə keçdi. Prussiya qoşunları Plansenuanı (Plancenoit) tutduqda və Napoleon onu geri almaq üçün qüvvə göndərdikdə bu məntəqə də mühüm mövqeyə çevrildi.
Vaterloo döyüşü kimlər arasında olub?
Napoleonun Fransa ordusu iki ordu ilə üz-üzə gəldi: Vellinqtonun çoxmillətli qoşunu və Gebhard Leberext fon Blüxerin (Gebhard Leberecht von Blücher) komandanlıq etdiyi Prussiya ordusu. Adı Artur Uelsli (Arthur Wellesley) olan Vellinqton Birləşmiş Krallıq (Birleşik Krallık), Niderland (Hollanda), Hannover (Hannover), Braunşveyq (Braunschweig) və Nassaudan (Nassau) gəlmiş qoşunlara komandanlıq edirdi.
Fransa ordusunun sayı təxminən 72,000–73,000, Vellinqtonun tabeliyindəki əsgərlərin sayı isə 68,000 idi. Gün ərzində təxminən 50,000 Prussiya əsgəri döyüşə çatdı. Bu rəqəmlər Napoleonun kampaniya planını izah edir. Vellinqton və Blüxerin birgə qüvvələri daha güclü idi. Buna görə Napoleon onların ordularını birləşməzdən əvvəl məğlub etməyə çalışırdı.
Vaterloo döyüşünün qısa xülasəsi: Napoleonun planı necə pozuldu?
Napoleon 16 iyunda Linyidə Prussiya ordusuna qalib gəldi. Həmin gün Vellinqtonun ordusu Katr-Brada Fransa hücumlarını dayandırdı. Prussiya qoşunlarının geri çəkilməsi Vellinqtonu da Vaterloo istiqamətində çəkilməyə sövq etdi. O, burada müdafiə üçün əlverişli yüksəklik silsiləsində mövqe tutdu.
Marşal Emmanuel de Qruşiyə (Emmanuel de Grouchy) Prussiya ordusunu təqib etmək üçün təxminən 33,000 əsgər ayrılmışdı. Onun qoşunu Vaterlooya çatmadı və əvəzində Vavrda (Wavre) döyüşdü. Bu vaxt Prussiya qoşunları Napoleonun əsas döyüş meydanına gəlib çatdı. Napoleonun rəqibləri arasında saxlamaq istədiyi ayrılıq davam etmədi.
Təsəvvür edin ki, növbəti görüşünüz başlamazdan əvvəl çətin bir işi bitirməyə çalışırsınız. Bu gündəlik vəziyyət Napoleonun düşdüyü çətinliyi anlamağınıza kömək edir: Prussiya qoşunları gələndə Vellinqtonun müdafiəsi hələ yarılmamışdı. Fransa qüvvələri bundan sonra yalnız Vellinqtonu məğlub etməyə cəmləşmək əvəzinə hər iki orduya qarşı döyüşməli oldu.
Yağış və Vellinqtonun mövqeyi döyüşə necə təsir etdi?
17–18 iyun gecəsi yağan güclü yağış torpağı palçığa çevirdi. Çətin şərait Fransa ordusunun irəliləməsini gecikdirdi və Prussiya qoşunlarına çatmaq üçün əlavə vaxt qazandırdı. Beləliklə, hava iki rəqib ordunu bir-birindən ayrı saxlamaq üzərində qurulmuş kampaniyanın vaxt hesabına təsir etdi.
Vellinqton ordusunun böyük hissəsini gizlətmək üçün ərazidən də istifadə etdi. Mon-Sen-Janın əks yamacında yerləşən qoşunları fransızlar görmürdü. Uqumonda Fransa hücumları müdafiəçilərin müqavimətini qıra bilmədi. Ferma kompleksi gün boyu müttəfiqlərin əlində qaldı.
Döyüşün başlama saatı barədə məlumatlar fərqlənir. Vellinqton təxminən 10:00 göstərirdi, başqa məlumatlarda isə təxminən 11:30 qeyd olunur. Buna görə siz döyüşün dəqiq başlanma saatına ehtiyatla yanaşmalısınız. Gecə yağan yağış və onun yaratdığı gecikmə Fransa məğlubiyyətini izah edən amillər sırasında qalır.
Fransa süvarilərinin hücumları niyə uğursuz oldu?
Günortadan sonra Fransa süvarilərinin hücumları Vellinqtonun qoşunlarının hərəkətinin səhvən geri çəkilmə kimi başa düşülməsindən sonra başladı. Süvarilər piyadaların kvadrat düzülüşləri ilə qarşılaşdı. Hücumlar müdafiəni yara bilmədi və Vellinqtonun ordusu mövqeyini saxlamaqda davam etdi.
Bununla belə, fransızlar başqa yerdə irəlilədilər. La-E-Sent təxminən 18:00–18:30-da ələ keçirildi və Vellinqtonun mərkəzini təhlükəyə saldı. Bu uğur əhəmiyyətlidir, çünki Vaterloo Fransa ordusunun fasiləsiz uğursuzluqlarından ibarət deyildi. Napoleonun ordusu son süqutundan əvvəl mərkəzi təhdid etmişdi.
Marşal Mişel Ney (Michel Ney) mərkəzdəki bu uğuru genişləndirmək üçün əlavə qüvvə istədi. Napoleon isə Plansenuanı Prussiya qoşunlarından geri almaq üçün qoşun ayırdı. Bu mövqelər uğrunda mübarizə Prussiya müdaxiləsinin əməli nəticəsini göstərir: Fransa qoşunlarına təhlükə altındakı mərkəzdən uzaqda ehtiyac yaranmışdı.
Döyüşü Napoleonun son məğlubiyyətinə nə çevirdi?
İmperator qvardiyası axşam hücuma keçdi və hücumu dəf edildi. Bundan sonra Fransa ordusunda vahimə və ümumi geri çəkilmə yayıldı. Vellinqton ümumi irəliləyiş əmri verdi. Prussiya qoşunları isə qaçan Fransa əsgərlərini təqib etməyə davam etdi.
Qvardiyanın uğursuz hücumundan əvvəl saatlarla davam edən təzyiq nəticə verməmişdi. Uqumon hələ müqavimət göstərirdi. Süvari hücumları Vellinqtonun döyüş düzülüşlərini yara bilməmişdi. Prussiya müdaxiləsi Fransa qoşunlarını Plansenua istiqamətinə yönəltmişdi. Son hücumun dəf edilməsi artıq ayrı-ayrı cəbhələrdə döyüşən ordunun dağılmasını sürətləndirdi.
Napoleon 22 iyun 1815-ci ildə taxtdan imtina etdi. Britaniyalılara təslim olduqdan sonra Cənubi Atlantikdəki Müqəddəs Yelena adasına (Saint Helena) sürgün edildi. O, 1821-ci ildə orada öldü. Vaterloo onun şəxsən komandanlıq etdiyi son döyüş oldu. Bunun ardınca taxtdan imtina və sürgün gəldi.
Xronologiya
- 15 iyun 1815: Napoleon Sambr çayını keçərək indiki Belçikaya daxil oldu.
- 16 iyun 1815: Napoleon Linyidə Prussiya ordusunu məğlub etdi; Vellinqtonun ordusu Katr-Brada Fransa hücumlarını dayandırdı.
- 17 iyun 1815: Vellinqton Vaterloo yaxınlığındakı müdafiə mövqeyinə çəkildi.
- 18 iyun 1815: Vellinqton və Blüxerin orduları Vaterlooda Napoleonu məğlub etdi.
- 22 iyun 1815: Napoleon ikinci dəfə taxtdan imtina etdi.
- 1821: Napoleon Müqəddəs Yelena adasındakı sürgündə öldü.
- 2022: Qazıntı aparanlar Mon-Sen-Janda bütöv insan skeleti aşkar etdilər.
- 2024: Mon-Sen-Jandakı qazıntılar zamanı bir atın döş qəfəsinin içində altı funtluq top mərmisi aşkar edildi.
Vaterloo döyüşündə itkilər: nə qədər insan itirildi?
Fransa ordusunun itkiləri təxminən 25,000 ölü və ya yaralı, həmçinin təxminən 8,000 əsir kimi hesablanır. Əsirlərin sayı digər itkilərlə qismən üst-üstə düşür. Buna görə siz bu rəqəmləri sadəcə toplayıb vahid dəqiq yekun kimi təqdim etməməlisiniz.
Vellinqtonun ordusunun itkiləri təxminən 17,000 nəfər idi. Prussiya itkiləri 6,604–7,000 göstərilir. Bunlar təxmini rəqəmlərdir və Fransa itkilərinin kateqoriyaları üst-üstə düşür. Bu qeydləri açıq saxlamaq rəqəmləri döyüş meydanı üçün zahirən dəqiq görünən vahid yekundan daha faydalı edir.
Vaterloo döyüşünün xəritəsi, rəsm əsəri və filmi
Britaniyanın Milli Arxivində (The National Archives) saxlanılan, istinad nömrəsi MPH 1/387/3 olan Vaterloo eskizi piyadaların kvadrat düzülüşlərini, qvardiyanın hücum düzülüşünü, Prussiya qoşunlarının gəliş yollarını və Fransa ordusunun geri çəkilmə yollarını göstərir. Bu xəritəni araşdırırsınızsa, həmin hərəkətləri uğursuz hücumların və Prussiya müdaxiləsinin ardıcıllığı ilə birlikdə izləyin.
Elizabet Batlerin (Elizabeth Butler) 1895-ci ildə yağlı boya ilə çəkdiyi Vaterlooda sübh (Dawn of Waterloo) əsəri 18 iyun səhəri yuxudan oyanan Şotland bozları (Scots Greys) süvari alayını təsvir edir. Əsər Milli Ordu Muzeyinin (National Army Museum) kolleksiyasına daxildir. Onun mövzusu axşamkı dağılma deyil, döyüşdən əvvəlki səhərdir.
Döyüş həmçinin Sergey Bondarçukun (Sergey Bondarchuk) rejissorluğu ilə çəkilmiş 1970-ci il istehsalı Vaterloo (Waterloo) filmində təsvir olunub.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Vaterlooda Fransa ordusunun qartal nişanlı bayrağının ələ keçirilməsindən sonra bu uğurun kimə aid olduğu barədə mübahisə yarandı. Aleksandr Kennedi Klark (Alexander Kennedy Clark) və Frensis Staylzın (Francis Stiles) bayrağın ələ keçirilməsindəki rolları mübahisə doğururdu. Sonradan hər iki şəxsin bu uğurda payı tanındı.
2024-cü ildə Mon-Sen-Jandakı qazıntılar zamanı bir atın döş qəfəsinin içində altı funtluq top mərmisi aşkar edildi. Tədqiqatçılar səhra hospitalı ilə əlaqəli tullantı çuxurunda cərrah mişarının izlərini daşıyan amputasiya edilmiş insan ətrafları da tapdılar.
Həmin basdırılma çuxurunda əsgərlərin çantalarından götürülmüş sursat qutuları insan və heyvan qalıqları arasında sərhəd yaradırdı.
Waterloo Uncovered təşkilatı komandasının 2022-ci ildə Mon-Sen-Janda tapdığı insan skeletini döyüş meydanındakı qazıntılarda aşkar edilmiş yalnız ikinci bütöv skelet kimi təqdim etdi. Bu tapıntı əsgər qalıqlarının taleyi barədə daha geniş sualı da gündəmə gətirir.
2022-ci ildə Toni Pollard (Tony Pollard) əsgər sümüklərinin gübrə istehsalı üçün toplanmış ola biləcəyi fikrini irəli sürdü. O vurğuladı ki, bu, sübuta yetirilməyib və boşaldılmış qəbirlərə dair arxeoloji dəlillər hələ axtarılmalıdır. Bu fikir nəzəriyyə olaraq qalır.
Tez-tez verilən suallar
Vaterloo döyüşü hansı tarixdə və hansı ildə baş verib?
Döyüş 18 iyun 1815-ci ildə, bazar günü baş verib. Bu, Napoleonun şəxsən komandanlıq etdiyi son döyüş idi.
Vaterloo döyüşü harada baş verib?
Döyüş indiki Belçikada, Vaterloo yaxınlığında baş verib. Həmin vaxt bu ərazi Birləşmiş Niderland Krallığının tərkibində idi.
Vaterlooda Napoleona qarşı kimlər döyüşüb?
Vellinqtonun çoxmillətli ordusu və Blüxerin Prussiya ordusu Napoleonun Fransa ordusuna qarşı döyüşüb.
Napoleon Vaterlooda niyə məğlub olub?
Prussiya qoşunları gələnədək Vellinqtonun müdafiəsi tab gətirdi. Napoleon qüvvələrini bölməli oldu. İmperator qvardiyasının hücumunun dəf edilməsi isə Fransa ordusunun ümumi geri çəkilməsinin başlanmasına təkan verdi.
Mənbələr
- Vikipedi — Vaterloo döyüşü tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Vaterloo döyüşü en.wikipedia.org
- Milli Ordu Muzeyi — Vaterloo döyüşü nam.ac.uk
- Milli Ordu Muzeyi — Vaterlooda sübh nam.ac.uk
- Braun Universitetinin Kitabxanası — Vaterloo 1815: Döyüş library.brown.edu
- Braun Universitetinin Kitabxanası — Vaterloo 1815: Döyüşdən sonra library.brown.edu
- Milli Arxiv — 1815-ci il Vaterloo döyüşü nationalarchives.gov.uk
- Waterloo Uncovered — Döyüşdən sonra waterloouncovered.com
- Qlazqo Universiteti — Vaterloodakı insan qalıqlarının tədqiqi gla.ac.uk
Image: Bataille de Waterloo, 18 juin 1815 (par Clément-Auguste Andrieux).jpg — Clément-Auguste Andrieux, Public domain
