Napoleon: Fransanı idarə edən korsikalı və Vaterloo

Siz bu adı tanıyırsınız. Yəqin şlyapasını, jiletinin içinə saldığı əlini, şahə qalxan atın üstündəki portretini də görmüsünüz. Bu təsvirlərin arxasında Fransaya cəmi bir il əvvəl keçmiş adada doğulan, Avropanın böyük hissəsini idarə edən və ən yaxın sahildən 1,870 km uzaqdakı başqa bir adada ölən adam dayanır. Bu yazıda onun yolunu Ayaççodan (Ajaccio) Vaterlooya (Waterloo) qədər izləyəcəksiniz. Yolüstü Əkkanın (Akka) qala divarları önündə dayanacağıq. Türkiyədə bu yazını oxuyan hər kəs üçün həmin dayanacağın xüsusi əhəmiyyəti var.

Napoleon haralı idi?

Napoleon (Napolyon) 15 avqust 1769-cu ildə Korsikanın (Korsika) Ayaçço şəhərində doğuldu. Genuya Respublikası (Ceneviz Cumhuriyeti) adanı 1768-ci ildə Fransaya vermişdi. Beləliklə, o, Korsika Fransaya keçəndən bir il sonra dünyaya gəldi. Doğularkən adı Napoleone di Buonaparte idi. Atası Carlo Buonaparte, anası Maria Letizia Ramolino idi. Ailənin səkkiz uşağından ikincisi idi.

1779-cu ildə böyük qardaşı Jozeflə (Joseph) birlikdə Fransaya göndərildi və Briyenndəki (Brienne) hərbi məktəbə daxil oldu. 1784-cü ilin sentyabrında Parisdəki École Militaire hərbi məktəbinə keçdi. 1785-ci ilin sentyabrında buranı bitirdi. Bu məktəbi bitirən ilk korsikalı oldu. İmtahan komissiyasında riyaziyyatçı Pyer-Simon Laplas (Pierre-Simon Laplace) da vardı.

Napoleon Bonapart: artilleriya zabitindən birinci konsula

İnqilab gənc zabitə yüksəlmək imkanı verdi. Napoleon Bonapart (Napolyon Bonapart) 1793-cü ildə Tulonun (Toulon) mühasirəsində artilleriyaya komandanlıq edirdi. 18 dekabr 1793-cü ildə onun topları əsas yüksəkliyin alınmasını təmin etdi. O, 24 yaşında briqada generalı oldu. 5 oktyabr 1795-ci ildə Parisdə monarxiya tərəfdarlarının üsyanını top atəşi ilə yatırdı.

9 mart 1796-cı ildə Jozefina de Boharne (Joséphine de Beauharnais) ilə evləndi. Həmin ay İtaliya ordusunun komandanlığını üzərinə götürdü. Bu yürüşdə 18 böyük meydan döyüşü də daxil olmaqla 67 döyüş keçirdi. 150,000 əsir və 540 top ələ keçirdi.

1798-ci il Misir yürüşünün həm hərbi, həm də elmi məqsədləri vardı. Ordu ilə 167 alim getmişdi. Onların işi 1809-cu ildə Description de l’Égypte — «Misirin təsviri» adı ilə nəşr olundu. 1799-cu ilin iyulunda kapitan Pyer-Fransua Buşarın (Pierre-François Bouchard) tabeliyindəki əsgərlər Rəşid (Reşid; Rozetta) yaxınlığındakı Jülyen qalasında (Fort Julien) Rozetta daşını tapdılar. İsgəndəriyyə 1801-ci ildə təslim olanda daş britaniyalıların əlinə keçdi. 1802-ci ildən Britaniya Muzeyində (British Museum) saxlanılır.

9 noyabr 1799-cu ildə 18 brümer çevrilişi onu birinci konsul etdi. 1800-cü il plebisitində lehinə 3,011,007, əleyhinə 1,562 səs qeydə alındı.

Onu dayandıran divarlar: Əkka, 1799

Türkiyədə səyahət edirsinizsə, bu hadisəni yadda saxlayın. Napoleon 20 mart–21 may 1799-cu il tarixlərində Əkkanı mühasirəyə aldı. Cəzzar Əhməd Paşanın komandanlığı altında təxminən 5,000 nəfərlik Osmanlı qarnizonu müqavimət göstərdi. Sidni Smitin (Sidney Smith) Britaniya eskadrası onlara dəstək verirdi. Qarşılarında 12,000–13,000 nəfərlik Fransa ordusu vardı. Fransızların döyüşlərdə ölənlərinin sayı 2,300 oldu. Taun daha 2,000 əsgərin həyatına son qoydu.

Bu mühasirə Misir yürüşünün dönüş nöqtəsi sayılır. Napoleon 1805-ci ildə demişdi ki, Əkkanı alsaydı, özünü «Şərqin imperatoru» elan edər və İstanbuldan keçərək Parisə qayıdardı. Osmanlı valisinin müdafiə etdiyi divarlar bu yolu bağladı.

İmperator: məcəllə, tac və Austerlits

30 aprel 1803-cü ildə Napoleon Luiziananı (Louisiana) Amerika Birləşmiş Ştatlarına 15 milyon dollara — 80 milyon franka satdı. Təxminən 2.14 milyon km² ərazi ABŞ-nin sahəsini az qala ikiqat artırdı.

Fransa Mülki Məcəlləsi — Napoleon Məcəlləsi 21 mart 1804-cü ildə qüvvəyə mindi. Onu Tronchet, Portalis, Maleville və Bigot de Préameneu-dən ibarət dörd nəfərlik komissiya hazırladı. İclasların çoxuna Napoleon sədrlik edirdi. Məcəllə bu gün də Fransada qüvvədədir. Bunun gündəlik həyatla əlaqəsi də var: siz Fransada kirayə müqaviləsi bağlasanız və ya əmlak miras alsanız, tətbiq olunan qaydaların kökü həmin 1804-cü il mətninə gedib çıxır.

1804-cü ilin mayında 3,572,329 lehinə və 2,579 əleyhinə səslə imperator oldu. 2 dekabr 1804-cü ildə Notr-Dam kilsəsində (Notre Dame Katedrali) tacqoyma mərasimi keçirildi. 1805-ci ilin oktyabrında Fransa–İspaniya donanması Trafalqarda (Trafalgar) məğlub oldu. 1805-ci ilin dekabrında isə Austerlitsdə (Austerlitz) qələbə qazanıldı. 1806-cı ilin oktyabrındakı Yena (Jena) və 1807-ci ilin iyunundakı Fridland (Friedland) döyüşlərindən sonra, 1807-ci ilin iyulunda Tilzit müqaviləsi bağlandı.

Jozefina ilə nikahı 1810-cu ilin yanvarında ləğv edildi. 1 aprel 1810-cu ildə Avstriya ershersoginyası Mariya Luiza (Marie Louise) ilə evləndi. Roma kralı titulu verilən oğulları 20 mart 1811-ci ildə doğuldu.

Rusiya, Leypsiq və Elba

24 iyun 1812-ci ildə Böyük Ordunun (Grande Armée) ilk dalğası Neman çayını keçdi. Bu qüvvə 440,000–450,000 nəfərdən ibarət idi. Ordu 14 sentyabrda boşalmış və yanan Moskvaya girdi. 26–29 noyabrda Berezina çayını keçəndən sonra yalnız təxminən 75,000 əsgər Nemanın qərbinə qayıda bildi.

19 oktyabr 1813-cü ildə Leypsiqdə (Leipzig) fransızların ölən və yaralananlarının sayı 38,000 oldu. Daha 15,000 nəfər əsir düşdü. Napoleon 1814-cü ilin aprelində taxtdan əl çəkdi. 11 aprel 1814-cü il Fontenblo müqaviləsi onu 12,000 sakini olan Elba adasının hökmdarı etdi. Ona ildə 2 milyon frank ödəniş ayrıldı. Napoleon yollar çəkdirdi və dəmir mədənlərini inkişaf etdirdi. 26 fevral 1815-ci ildə təxminən 1,000 nəfər və 7 gəmi ilə adadan ayrıldı.

Vaterloo, 18 iyun 1815

Napoleon 1 mart 1815-ci ildə Qolf-Juanda (Golfe-Juan) sahilə çıxdı. 20 martda Parisə daxil oldu. Yüz gün dövrü başlamışdı. 12 iyunda təxminən 124,000 nəfərlik Şimal ordusu ilə Belçikaya yürüş etdi.

Döyüş 18 iyun 1815-ci il bazar günü Brüsselin cənubundakı Mon-Sen-Jan (Mont-Saint-Jean) yüksəklik silsiləsində baş verdi. Təxminən 72,000–73,000 fransız Vellinqtonun (Wellington) 68,000 nəfərlik ordusu ilə üz-üzə gəldi. Günortadan sonra təxminən 50,000 prussiyalı da döyüşə qoşuldu. Əvvəlki gecənin güclü yağışı torpağı palçığa çevirmişdi. Buna görə Napoleon hücumu gecikdirdi. Vellinqton döyüşün başlanma vaxtını 10:00, başqa mənbələr isə 11:30 göstərir. Saat 16:30-da prussiyalılar Plansenua (Plancenoit) üzərindən yolu açdılar. İmperator qvardiyası saat 19:30-da hücuma keçdi və geri oturduldu. «La Garde recule» — «Qvardiya geri çəkilir» hayqırtısı təşviş yaratdı. Ordu dağıldı.

Vellinqtonun ordusunda təxminən 17,000 nəfər öldü və ya yaralandı. Prussiyalıların bu itkiləri 6,600–7,000, fransızlarınkı 25,000 nəfər idi. Bundan əlavə, 8,000 fransız əsir düşdü. Ən azı 7,000 at öldü və ya yaralandı. Dörd gün sonra, 22 iyun 1815-ci ildə Napoleon ikinci dəfə taxtdan əl çəkdi.

Müqəddəs Yelena adası və ölüm

1815-ci ilin oktyabrında Napoleon 27 nəfərlik heyəti ilə Müqəddəs Yelena adasına (Saint Helena) çatdı. Ada Afrika sahillərindən 1,870 km uzaqdadır. Onu 2,100 əsgər və 10 gəmidən ibarət eskadra qoruyurdu. 10 dekabr 1815-ci ildən ölümünədək Lonqvud evində (Longwood House) yaşadı.

5 may 1821-ci ildə orada, 51 yaşında öldü. 6 mayda aparılan yarılma mədə xərçənginin yaratdığı daxili qanaxmanı qeydə aldı. 2021-ci ildə mədə-bağırsaq patologiyası üzrə beynəlxalq mütəxəssislər qrupu da eyni nəticəyə gəldi.

Arsenlə zəhərlənmə nəzəriyyəsi 1961-ci ildə aparılmış saç analizinə əsaslanır. 2008-ci ildə Paviya Universitetində saç nümunələri neytron aktivləşdirmə üsulu ilə yoxlanıldı. Napoleonun uşaqlığından ölümünə qədər olan nümunələrdə oxşar arsen səviyyələri aşkarlandı. Həmin dövrün insanlarının saçında indiki insanlarla müqayisədə təxminən 100 dəfə çox arsen vardı. Bu, arsenin ətraf mühitdən gəldiyinə işarə edir. Zəhərlənmə iddiası rədd edildi.

Fransa 1858-ci ildə Lonqvud evini və Məzar vadisini 7,100 funta aldı. Ev indi Fransa Xarici İşlər Nazirliyinə məxsus muzeydir. Napoleonun nəşi isə 1840-cı ildə geri gətirilmişdi. 15 dekabr 1840-cı ildə Parisdəki Əlillər evində (Les Invalides) keçirilən dəfn mərasimində təxminən bir milyon insan iştirak etdi. 2 aprel 1861-ci ildə iç-içə yerləşdirilmiş tabutlar günbəzin altındakı sərdabədə sarkofaqa qoyuldu. Uzun müddət onun porfirdən olduğu düşünülürdü. Əslində isə qırmızı kvarsitdəndir.

Napoleonun boyu: o, qısaboylu idimi?

Ölüm haqqında qeyddə onun boyu 5 pied 2 pouce 4 ligne göstərilib. Köhnə fransız düymü ingilis düymündən uzun idi. Buna görə göstərici 1.58 m deyil, təxminən 1.68–1.70 m edir. Dövrünə görə bu, orta boy idi. Əks arqumentə görə, Müqəddəs Yelena adasında ölçmə ingilis xətkeşi ilə aparılmış ola bilər. Bu halda nəticə 1.58 m olar. Hər iki halda «qısaboylu Napoleon» mübahisəsi adamın özündən çox ölçü vahidləri ilə bağlıdır.

II Napoleon və III Napoleon

Roma kralı II Napoleon (II. Napolyon) 22 iyun–7 iyul 1815-ci il tarixlərində yalnız kağız üzərində imperator sayılırdı. O, Vyanada (Viyana) Reyxştadt hersoqu «Frans» (Franz) kimi böyüdü. 22 iyul 1832-ci ildə Şönbrunnda (Schönbrunn), 21 yaşında vərəmdən öldü. 1940-cı ildə Hitler onun nəşini Əlillər evinə köçürtdü. Habsburqların adətinə uyğun olaraq ürəyi və bağırsaqları Vyanada qaldı.

III Napoleon (III. Napolyon) imperatorun qardaşı oğlu idi. Atası Napoleonun qardaşı Lui (Louis), anası Hortensiya de Boharne (Hortense de Beauharnais) idi. 1848-ci ilin dekabrında səslərin 74 faizini alaraq Fransanın seçki ilə hakimiyyətə gəlmiş ilk prezidenti oldu. 2 dekabr 1851-ci ildə çevriliş etdi. 2 dekabr 1852-ci ildə imperiyanı elan etdi. 1870-ci ildə Sedanda əsir düşdü. 9 yanvar 1873-cü ildə İngiltərənin Çizlhörst (Chislehurst) şəhərində öldü.

Napoleon filmi: nə uydurulub?

Fransız topları heç vaxt piramidalara atəş açmayıb.

Bələdçi kitablarında tapmayacağınız təfərrüatlar

• Napoleon ikiuclu şlyapasını hamıdan fərqli olaraq «en bataille» vəziyyətində, ucları çiyinlərinin üzərinə düşəcək şəkildə taxırdı. Saray hər rübdə dörd şlyapa sifariş edirdi. 1804–1815-ci illər arasında 120–160 şlyapa alınmışdı. Təxminən 20-si günümüzə çatıb.
• 19 noyabr 2023-cü ildə bu şlyapalardan biri Fontenblodakı Osenat hərracında komissiya haqqı daxil olmaqla 1.932 milyon avroya satıldı. Bu məbləğ 2014-cü ilin 1.884 milyonluq rekordunu keçdi.
• Vaterloodakı Şir təpəsinin hündürlüyü 43 m-dir. Niderland kralı I Villem (I. Willem) onun tikilməsini 1820-ci ildə əmr etdi. Təpə 1823–1826-cı illərdə döyüş meydanından götürülmüş 300,000 m³ torpaqdan yaradıldı. 226 pillə sizi 28 tonluq şir heykəlinə aparır. Rəvayətə görə, heykəl topların bürüncündən tökülüb. Əslində çuqundandır.

Xronologiya

1. 15 avqust 1769 Korsikanın Ayaçço şəhərində doğulur
2. Dekabr 1793 Tulonun mühasirəsi; briqada generalı rütbəsinə yüksəlir
3. 9 mart 1796 Jozefina ilə evlənir, İtaliya ordusuna komandanlıq edir
4. 20 mart – 21 may 1799 Əkkanın mühasirəsi; Cəzzar Əhməd Paşa onu geri oturdur
5. İyul 1799 Misir yürüşü zamanı Rozetta daşı tapılır
6. 9 noyabr 1799 18 brümer çevrilişi; birinci konsul olur
7. 30 aprel 1803 Luiziananı ABŞ-yə satır
8. 21 mart 1804 Napoleon Məcəlləsi qüvvəyə minir
9. 2 dekabr 1804 Notr-Damda imperator tacı taxır
10. Dekabr 1805 Austerlitsdə qələbə
11. 20 mart 1811 oğlu II Napoleon doğulur
12. 24 iyun 1812 Rusiyaya yürüş başlayır; 14 sentyabrda Moskvaya daxil olur; noyabrda Berezinanı keçir
13. 19 oktyabr 1813 Leypsiqdə məğlubiyyət
14. 11 aprel 1814 taxtdan əl çəkmə, Elbaya sürgün
15. 26 fevral 1815 Elbadan qaçır; 20 martda Parisə daxil olur — Yüz gün
16. 18 iyun 1815 Vaterloo; 22 iyunda ikinci dəfə taxtdan əl çəkir
17. 10 dekabr 1815 Müqəddəs Yelena adasındakı Lonqvud evində məskunlaşır
18. 5 may 1821 Lonqvud evində ölür
19. 15 dekabr 1840 Parisdəki Əlillər evində dəfn edilir
20. 2 aprel 1861 sərdabədəki kvarsit sarkofaqa yerləşdirilir
21. 2008 Paviyada aparılan saç analizi arsen nəzəriyyəsini rədd edir

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. Vikipediya (EN) – Napoleon en.wikipedia.org
2. Vikipedi – Napolyon tr.wikipedia.org
3. Vikipediya (EN) – Rozetta daşı en.wikipedia.org
4. Vikipediya (EN) – Əkkanın mühasirəsi (1799) en.wikipedia.org
5. Vikipediya (EN) – Luiziananın satın alınması en.wikipedia.org
6. Vikipediya (EN) – Napoleon Məcəlləsi en.wikipedia.org
7. Vikipediya (EN) – Fransanın Rusiyaya yürüşü en.wikipedia.org
8. Vikipediya (EN) – Elba knyazlığı en.wikipedia.org
9. Vikipediya (EN) – Vaterloo döyüşü en.wikipedia.org
10. Vikipediya (EN) – Şir təpəsi en.wikipedia.org
11. Vikipediya (EN) – Lonqvud evi en.wikipedia.org
12. Vikipediya (EN) – Napoleonun ölümü en.wikipedia.org
13. Physics World – Fiziklər bildirir: Napoleon qətlə yetirilməyib physicsworld.com
14. Britannica – Napoleon populyar mədəniyyətin simvolu kimi britannica.com
15. Fondation Napoléon – Pierre Branda, Napoleonun şlyapası napoleon.org
16. The Peninsula (AFP) – Napoleonun şlyapası rekord məbləğə — 1.9 milyon avroya satıldı thepeninsulaqatar.com
17. Fondation Napoléon – 27-ci bənd, Napoleonun xatirəsi ilə bağlı ən çox ziyarət edilən yer napoleon.org
18. Vikipediya (EN) – II Napoleon en.wikipedia.org
19. Vikipediya (EN) – III Napoleon en.wikipedia.org
20. Vikipediya (EN) – Napoleon (2023-cü il filmi) en.wikipedia.org
21. Vikipediya (EN) – Mille-feuille en.wikipedia.org
22. Meyvə Sortları Jurnalı (Amerika Pomologiya Cəmiyyəti), S. Brown 1987 journal.americanpomological.org

Image: Napoleon I of France by Andrea Appiani.jpg — Andrea Appiani, Public domain