Çandraqupta Maurya (Chandragupta Maurya) mərkəzi Maqadhada (Magadha) yerləşən Maurya imperiyasını (Maurya İmparatorluğu) qurub. O, təxminən e.ə. 322–298-ci illərdə hökmranlıq edib. Nandaların paytaxtı Pataliputranı (Pataliputra) ələ keçirərək onların hakimiyyətinə son qoyub. Daha sonra I Selevklə (I. Seleukos) razılaşma əldə edib. Onun uşaqlığı, yürüşlərinin təfərrüatları və son illərinin necə keçdiyi hələ də mübahisəlidir.
Pataliputranın tutulması etibarlı başlanğıc nöqtəsidir. Ancaq bu hadisənin ətrafında yaranan hekayələri aydınlaşdırmaq daha çətindir. Siz Çandraquptanın yolunu Nandaların paytaxtından Selevklə razılaşmasına qədər izləsəniz, müxtəlif dəlillərlə qarşılaşarsınız. Bunlar sonrakı dini rəvayətlər, başqa müəlliflərin əsərlərində qorunmuş məlumatlar və hadisələrdən sonra yazılmış kitabələrdir. Aralarındakı fərqlər imperiyanın yaranmasının onun banisinin həyatındakı bir çox hadisədən niyə daha aydın olduğunu izah edir.
Çandraqupta Nanda hakimiyyətinə necə son qoydu?
Çandraqupta son Nanda hökmdarı Dhananandanın (Dhana Nanda) paytaxtı Pataliputranı ələ keçirdi. Bundan sonra Nandaların yerini onun sülaləsi tutdu. Pataliputra Hindistanın Bihar ştatındakı indiki Patna şəhərinin yerində idi. Beləliklə, siz onun imperiyasının siyasi mərkəzini müasir xəritədə tapa bilərsiniz.
Onun hakimiyyəti təxminən e.ə. 322–298-ci illərə aid edilir. Çandraquptanı hakimiyyətə gətirən yürüşlərin ardıcıllığı mübahisəlidir. Müxtəlif tarixi rekonstruksiyalarda onun Pəncabda (Pencap) möhkəmlənməsi Nandaların devrilməsindən əvvələ və ya sonraya yerləşdirilir. Hadisələri fasiləsiz irəliləyiş kimi təqdim etmək bu fikir ayrılığını gizlədərdi.
«Mahavamsa Tika» və «Parişiştaparvan» («Parishishtaparvan») paytaxta ilk hücumun uğursuz olduğunu bildirir. Bu mətnlərə görə, Çandraqupta və tərəfdarları bundan sonra sərhəd bölgələrinə üz tuturlar. Yalnız daha sonra mərkəzi ələ keçirirlər. Bu hekayə onların strategiyasını aydın izah edir. Ancaq hadisələrin baş verdiyi dövrə aid qeydlər həmin ardıcıllığı təsdiqləmir.
Onun ailə mənşəyi də dəqiqləşməyib. Brahman ənənəsi onu Nanda ilə Muranın oğlu kimi təqdim edir. Caynist ənənəsi isə ona başqa mənşə verir. Bu ziddiyyətli məlumatlar əsasında onun uşaqlığının etibarlı tarixçəsini qurmaq mümkün deyil. Nanda sülaləsinin devrilməsi onu devirən şəxsin ailəsi haqqında hekayələrdən daha möhkəm dəlillərə söykənir.
Çanakya ilə münasibətləri haqqında məlumatlar hansı mənbələrə əsaslanır?
Çanakyanın (Çanakya) köməyi Vişakhadattanın (Vishakhadatta) «Mudrarakşasa» («Mudrarakshasa») pyesində, buddist salnamələrində və caynist mətnlərdə təsvir olunur. Bu əsərlər Çandraquptanın yaşadığı dövrdən əsrlər sonra yazılıb. Onlar bu münasibət haqqında məlumatları qoruyub saxlayır. Lakin hadisələrlə mətnlər arasındakı zaman məsafəsi ayrı-ayrı epizodları nə dərəcədə əminliklə bərpa edə biləcəyimizi məhdudlaşdırır.
Hemaçandranın (Hemachandra) XII əsrdə yazdığı «Parişiştaparvan» əsərinin səkkizinci fəslində ətraflı hekayə verilir. Bu hekayə Çandraqupta ilə Çanakyanın caynist ənənəsindəki yerini anlamağa kömək edir. Ancaq təfərrüatların çoxluğu hadisə ilə onu təsvir edən, günümüzə çatmış əsər arasındakı zaman boşluğunu aradan qaldırmır.
«Arthaşastra» («Arthashastra») başqa bir problem yaradır. Ənənəvi olaraq Kautilya adı ilə də tanınan Çanakyaya aid edilən bu əsər dövlət idarəçiliyinin prinsipləri haqqında sanskrit mətnidir. UCLA-nın qiymətləndirməsində dil və üslub fərqlərinə diqqət çəkilir. Bu fərqlər günümüzə çatmış mətnin hamısını əminliklə bir müəllifə aid etməyə imkan vermir.
Siz Çandraquptanı anlamaq üçün «Arthaşastra»nı oxuyursunuzsa, idarəçilik tövsiyələri ilə idarəçiliyin praktikada necə həyata keçirildiyini göstərən qeydləri fərqləndirin. Əsər onun idarəçiliyinin birbaşa tarixi təsviri sayıla bilməz. Mətnin ənənəvi olaraq Çanakya ilə əlaqələndirilməsi oradakı hər siyasətin Çandraquptanın dövründə tətbiq edildiyini sübut etmir.
Selevklə münaqişə və müqavilənin təfərrüatları niyə mübahisəlidir?
Çandraquptanın İsgəndərin (İskender) keçmiş sərkərdəsi I Selevklə qarşıdurması və onların sülh razılaşması adətən təxminən e.ə. 305–303-cü illərə aid edilir. Razılaşma ərazi verilməsini, nikahla bağlı razılaşmanı və filləri əhatə edirdi. Onun ümumi çərçivəsi əvvəlki hərbi hadisələrdən daha aydındır.
Suşma Cansarinin (Sushma Jansari) qiymətləndirməsi hökmdarlardan hər hansı birinin qəti hərbi qələbə qazandığı barədə əminliklə verilən hökmləri sorğulayır. Erkən mənbələr birmənalı qalib göstərmir. Buna görə də razılaşmanın mövcudluğu özlüyündə sizə döyüşlərin dəqiq necə bitdiyini və şərtləri hansı hökmdarın diktə etdiyini demir.
Strabon (Strabon) və Plutarx (Plutarkhos) Çandraquptanın Selevkə 500 fil verdiyini bildirirlər. Cansari bu məlumatların ortaq mənbədən gəlmiş ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edir. Deməli, əsərləri günümüzə çatmış iki müəllif bu sayı müstəqil şəkildə iki dəfə təsdiqləmək əvəzinə eyni ilkin məlumatı qorumuş ola bilər.
Nikahla bağlı müddəa da fikir ayrılığı yaradır. Şərhlər qismən Appianın (Appianos) işlətdiyi kēdos və Strabonun işlətdiyi epigamia sözlərinin mənalarından asılıdır. Bu sözlər konkret sülalə nikahından icmalar arasında qarşılıqlı evlənmək hüququna qədər müxtəlif yozumlara əsas verib. Konkret bir hökmdar nikahını təsdiqlənmiş fakt saymaq olmaz.
Strabon həmçinin Selevkin Çandraquptaya ərazi verdiyini yazır. Lakin verilən yerləri aydın şəkildə sadalamır. Günümüzə çatmış ifadələr razılaşmanın müəyyən etdiyi sərhədləri dəqiqliklə çəkməyə imkan vermir.
Meqasfenə aid edilən məlumatlar Maurya idarəçiliyi haqqında nə göstərir?
Selevk Meqasfeni (Megasthenes) elçi kimi Pataliputraya göndərdi. Meqasfenin Hindistan haqqında əsərinin orijinalı itib. Məzmunu Strabon və Arrian (Arrianos) da daxil olmaqla sonrakı müəlliflər vasitəsilə qorunub. Buna görə də bu gün oxuya bildiklərimiz həmin müəlliflərin ötürdüyü parçalardan asılıdır.
Meqasfenə aid edilən təsvirə görə, Pataliputranın uzunluğu təxminən doqquz mil, eni isə iki mil idi. Şəhəri xəndək və taxta divar əhatə edirdi. Bu təfərrüatlar paytaxt haqqında konkret təsəvvür yaradır. Bununla belə, onlar bizə əsərin sonrakı müəlliflər vasitəsilə ötürülmüş forması ilə çatıb.
Meqasfenin təsvirində cəmiyyət yeddi qrupa bölünür. Əsgərlər, dövlət nəzarətçiləri və hökmdarın məsləhətçiləri ayrı-ayrı göstərilir. Bu bölgü hərbi işlə inzibati iş arasında fərqlərin olduğunu düşündürür. Beləliklə, mətn hökmdarın sadəcə portretini verməklə kifayətlənmir. O, ölkədə ixtisaslaşmış vəzifələr barədə də təsəvvür yaradır.
Tomas R. Trautmannın (Thomas R. Trautmann) 2021-ci ildəki şərhində Çandraquptanın uğurunun mərkəzinə hərbi resurslar qoyulur. Onun yozumuna görə, Meqasfen atlar, fillər və silahlar üzərində hökmdar inhisarını təsvir edir. Bu resurslara nəzarət hökmdarın mütəşəkkil hərbi qüvvəni necə saxlaya bildiyini izah etməyə kömək edir.
Trautmannın şərhinə görə, mətndən əsgərlərin həm müharibə, həm də sülh dövründə maaş aldığı da görünür. Əkinçilər silahsızlaşdırılmışdı. Əsgərlər isə kənd təsərrüfatı istehsalından ayrılmışdı. Siz bunu gündəlik həyatla əlaqələndirmək üçün müəyyən işə görə müntəzəm maaş almaqla öz ərzağınızı yetişdirmək arasındakı fərqi düşünün. Bu yozuma əsasən, hərbi xidmət ayrıca peşə idi və yalnız döyüş vaxtı təmin olunmurdu.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 322-ci il: Çandraquptanın hakimiyyəti başladı. Onun Maurya sülaləsi Nanda hakimiyyətini əvəz etdi. Lakin yürüşlərin ardıcıllığı mübahisəlidir.
- Təxminən e.ə. 305–303-cü illər: Selevklə qarşıdurma ərazi, nikahla bağlı razılaşma və filləri əhatə edən sazişlə başa çatdı.
- Təxminən e.ə. 298-ci il: Çandraquptanın hakimiyyəti sona çatdı. Onun yerinə oğlu Bindusara keçdi.
- Eramızın II əsri: Rudradamanın kitabəsində Sudarşana gölünün tikintisi keçmişə nəzərən Çandraquptanın valisi Puşyaquptaya aid edildi.
- Eramızın VII əsri: Şravanabelaqoladakı bir kitabədə Prabhaçandranın adı çəkildi. Onun Çandraqupta ilə əlaqəsi mübahisəlidir.
- Eramızın XII əsri: Hemaçandra «Parişiştaparvan» əsərinə Çandraqupta və Çanakya haqqında ətraflı hekayə daxil etdi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Meqasfenə aid edilən məlumata görə, Çandraqupta sui-qəsdlərdən qorxduğu üçün bəzən yatdığı yeri dəyişirdi. Bu kiçik təfərrüat paytaxtın müdafiə qurğuları və ölkənin mütəşəkkil hərbi resursları ilə yanaşı şəxsi təhlükəsizlik narahatlığını da göstərir. Bu, saray həyatı haqqında ötürülmüş məlumatdır. Çandraquptanın öz dilindən birbaşa qorunmuş ifadə deyil.
Trautmann Mauryaların hərbi gücünü iki fərqli təbii mühitə nəzarətlə əlaqələndirir. Quraq Hind çayı (İndus) hövzəsi at ehtiyatlarını, rütubətli Qanq (Ganj) hövzəsi isə fil ehtiyatlarını təmin edirdi. Onun yozumuna görə, hər iki əraziyə nəzarət bu hərbi heyvanları eyni hökmdarın hakimiyyəti altında toplamağa kömək etmişdi.
Rudradamanın (Rudradaman) II əsrə aid kitabəsi Qucaratdakı (Gucerat) Sudarşana gölünün (Sudarshana Gölü) tikintisini Çandraquptanın dövründə vali olmuş Puşyaquptaya (Pushyagupta) aid edir. Bu məlumat hadisədən sonra qeydə alınıb. O, Çandraquptanın idarəçiliyini adı məlum olan bir vali və konkret tikinti layihəsi ilə əlaqələndirir. Eyni zamanda, işlə kitabə arasında aydın zaman məsafəsi qalır.
Başqa iki təfərrüat tarixlərin və aidiyyətin niyə vacib olduğunu göstərir. «Arthaşastra» 1905-ci ildə müasir elm üçün yenidən kəşf edildi. Xeyli sonra, Hindistan Mədəniyyət Nazirliyinin 9 dekabr 2024-cü il tarixli cavabı Kumraharda (Kumrahar) 80 sütunlu zalın qazıntılar zamanı aşkarlandığını təsdiqlədi. Lakin həmin tikilini Çandraquptaya aid etmədi.
Caynizm və taxtdan əl çəkməsi barədə rəvayətlər nə dərəcədə təsdiqlənir?
Maurya taxtında atasını Bindusara (Bindusara) əvəz etdi. Caynist ənənəsi buna əlavə edir ki, Çandraqupta taxtdan əl çəkib, Bhadrabahu (Bhadrabahu) ilə Şravanabelaqolaya (Şravanabelagola) gedib və aclıqla həyatına son qoyub. Vinsent A. Smit (Vincent A. Smith) bu hekayəni qəbul edirdi. Bununla yanaşı, dəlillərin qəti olmadığını da etiraf edirdi.
Şravanabelaqoladakı VII əsr kitabəsi şəxsin kimliyinə dair mübahisənin mərkəzindədir. Lyuis Rays (Lewis Rice) orada adı çəkilən Prabhaçandranı (Prabhacandra) Çandraqupta Maurya ilə eyniləşdirirdi. J. F. Flit (J. F. Fleet) bu yozumu rədd edirdi. Deməli, kitabənin mövzuya aidiyyəti alimlərin mübahisə etdiyi bu eyniləşdirmədən asılıdır.
Harisenanın (Harisena) «Brhatkathakosa» əsəri başqa bir çətinlik yaradır. Oradakı Çandraqupta Ucceyndən (Ujjain) gəlir və Maurya kimi təqdim olunmur. Bu xüsusiyyətlər hekayənin başqa bir şəxsdən bəhs etdiyi fikrini dəstəkləyib. Təkcə adın eyni olması bu rəvayəti Maurya imperiyasının banisi ilə etibarlı şəkildə əlaqələndirməyə kifayət etmir.
Tez-tez verilən suallar
Çandraqupta Maurya kimdir?
O, mərkəzi Maqadhada yerləşən Maurya imperiyasını qurub və təxminən e.ə. 322–298-ci illərdə hökmranlıq edib. Pataliputranı Nanda hakimiyyətindən aldıqdan sonra öz sülaləsini qurub.
Çanakya Çandraquptanın hakimiyyət qurmasına kömək edibmi?
Buddist salnamələri, caynist mətnlər və «Mudrarakşasa» onun köməyindən danışır. Bu mənbələr əsrlər sonra yazıldığı üçün təsvir etdikləri ayrı-ayrı hadisələrin təfərrüatlarını yoxlamaq daha çətindir.
Çandraqupta I Selevki məğlub edibmi?
Onların qarşıdurması təxminən e.ə. 305–303-cü illərdə razılaşma ilə başa çatıb. Erkən mənbələr hərbi baxımdan aydın qalib göstərmir.
Çandraqupta caynist zahid olubmu?
Caynist ənənəsi onun taxtdan əl çəkməsini, Bhadrabahu ilə səfərini və aclıqla həyatına son qoymasını təsvir edir. Mətn və kitabələrdəki şəxslərin kimliyinə dair mübahisələr bu hekayənin etibarlı şəkildə təsdiqlənməsinə mane olur.
Mənbələr
- IGNCA, Maurya dövrü ignca.gov.in
- INFLIBNET, Maurya imperiyası ebooks.inflibnet.ac.in
- Wikipedia, Pataliputra en.wikipedia.org
- Wikipedia, Chandragupta Maurya en.wikipedia.org
- Türkcə Wikipedia, Chandragupta Maurya tr.wikipedia.org
- UCLA MANAS, Kautilya və Arthashastra southasia.ucla.edu
- Sushma Jansari, Chandragupta Maurya, UCL Press discovery.ucl.ac.uk
- Thomas R. Trautmann, Meqasfenin Çandraquptanın hərbi heyvanları haqqında məlumatları və ilk Hindistan imperiyasının yaranması cambridge.org
- Vincent A. Smith, Oksfordun Hindistan tarixi, 1923 penelope.uchicago.edu
- Hindistan Mədəniyyət Nazirliyi, Lok Sabhanın 2122 nömrəli sualı sansad.in
FAQ
Çandraqupta Maurya kimdir?
Çandraqupta Maurya mərkəzi Maqadhada yerləşən Maurya imperiyasını qurub və təxminən e.ə. 322–298-ci illərdə hökmranlıq edib. Pataliputranı ələ keçirdikdən sonra Nanda hakimiyyətinə son qoyub.
Çanakya Çandraquptanın hakimiyyət qurmasına kömək edibmi?
Buddist salnamələri, caynist mətnlər və Vişakhadattanın «Mudrarakşasa» əsəri Çanakyanın köməyindən danışır. Bu əsərlər hadisələrdən əsrlər sonra yazıldığı üçün onlardakı təfərrüatlara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Çandraqupta I Selevki məğlub edibmi?
Onların təxminən e.ə. 305–303-cü illərdəki qarşıdurması razılaşma ilə başa çatıb. Erkən mənbələr hərbi baxımdan kimin qalib gəldiyini aydın göstərmir. Ərazi və nikahla bağlı müddəalar da mübahisəlidir.
Çandraqupta caynist zahid olubmu?
Caynist ənənəsinə görə, o, taxtdan əl çəkib, Bhadrabahu ilə Şravanabelaqolaya gedib və aclıqla həyatına son qoyub. Əlaqəli mətn və kitabələrdəki şəxslərin kimliyi barədə mübahisələr davam edir.
Image: Chandragupta Maurya Empire c.290 BCE.png — Levakpitam, CC0
