تاریخ توکات و ریشه نام آن؛ راهنمای گذشته و آثار شهر

تاریخ توکات از کجا آغاز می‌شود؟

پیشینه سکونت در اطراف توکات (Tokat) به دوره مس‌سنگی، بین ۵۴۰۰ و ۳۰۰۰ پیش از میلاد، می‌رسد. این سرآغاز به نواحی پیرامون شهر مربوط است. وقتی شما تاریخ توکات را بررسی می‌کنید، باید این گذشته منطقه‌ای را از تاریخ شهرِ دوره‌های بعد، فرمانروایان آن و بناهای به‌جامانده‌اش جدا بدانید.

کومانا (Komana) بخش دیگری از این تاریخ آغازین را نشان می‌دهد. این مکان در حدود ۱۰ کیلومتری شمال‌شرق مرکز شهر امروزی قرار داشت. کومانا پرستشگاهی از دوره هلنیستی بود که به ایزدبانو ما (Ma) اختصاص داشت. بنابراین، چشم‌انداز تاریخی توکات هم یک مرکز مذهبی باستانی را در بر می‌گیرد و هم مدرسه‌ها، پل، حمام‌ها و خانه‌های دوره‌های بعد را.

ریشه نام توکات چیست؟

یک توضیح، توکات را به شهر روم شرقی (بیزانس) دوکیا (Dokeia) مرتبط می‌داند. پاول ویتک (Paul Wittek)، توکات و دوکیا را یک شهر دانست. سارگون اردم (Sargon Erdem) نیز استدلال کرد که نام دوکیا به‌مرور به توکات تبدیل شده است. این دو استدلال به هم مربوط‌اند، اما یکی‌دانستن دو شهر و توضیح دگرگونی یک نام، دو بخش جداگانه این نظریه‌اند.

توضیح‌های دیگر مسیرهای متفاوتی دارند. یکی، نام توکات را به ترک‌های توگاییت (Togayit) پیوند می‌دهد. دیگری آن را برگرفته از «توه‌کات» (toh-kat) می‌داند که «شهر محصور» معنا شده است. پیشنهاد دیگر، نام را «توک‌آت» (tok-at)، به معنی «اسب خوب‌تغذیه‌شده»، می‌خواند. این توضیح‌ها در کنار نظریه ارتباط با دوکیا همچنان با یکدیگر رقابت دارند.

اگر شما با «شهر محصور» یا «اسب خوب‌تغذیه‌شده» به‌عنوان ترجمه ساده نام توکات روبه‌رو شدید، به یاد داشته باشید که این‌ها نظریه‌اند. توضیح مبتنی بر دوکیا نیز بخشی از همین بحث است. برای بیان تاریخ این نام، باید این احتمال‌ها را کنار هم آورد و هیچ‌یک را قطعی جلوه نداد.

کومانا؛ پرستشگاهی با پیوندهای تجاری

کومانا به ما اختصاص داشت و نقش مذهبی آن از محدوده خود پرستشگاه فراتر می‌رفت. جشن‌هایی که سالی دو بار برگزار می‌شدند، آن را به یک مرکز زیارتی تبدیل کرده بودند. کومانا در شبکه‌های تجارت بین‌المللی نیز حضور داشت. هم گردهمایی‌های مذهبی و هم ارتباطات تجاری، بخشی از تاریخ این محوطه نزدیک توکات‌اند.

بررسی باستان‌شناسی کومانا در سال ۲۰۰۴ آغاز شد. کاوش‌ها در سال ۲۰۰۹ شروع شدند و بر حمام‌تپه (Hamamtepe)، در کرانه شمالی رود یشیل‌ایرماق (Yeşilırmak)، تمرکز داشتند. این تاریخ‌ها دو مرحله متفاوت از کار میدانی را نشان می‌دهند: نخست بررسی انجام شد و سپس کاوش در این محل مشخص آغاز شد.

توکات در دوره دانشمندیان و سلجوقیان

امیر دانشمند (Emîr Dânişmend) در سال ۱۰۷۴ توکات را فتح کرد. در دهه ۱۱۵۰، مدرسه‌های یاغی‌باسان (Yağıbasan) در توکات و نیکسار (Niksar)، با حمایت نظام‌الدین یاغی‌باسان (Nizâmeddin Yağıbasan)، ساخته شدند. این بناها از نخستین مدرسه‌های آناتولی به شمار می‌روند. بنابراین، آموزش بخشی ملموس از میراث دانشمندی توکات است.

در سال ۱۱۷۵، هنگامی که قلج ارسلان دوم (II. Kılıcarslan) به حکومت دانشمندیان پایان داد، توکات زیر فرمان سلجوقیان آناتولی رفت. وقتی شما بناهای تاریخی شهر را به ترتیب زمانی بررسی می‌کنید، این تفاوت اهمیت دارد. مدرسه‌های یاغی‌باسان به دوره پیشین، یعنی دانشمندیان، تعلق دارند. در مقابل، پل خضرلک (Hıdırlık Köprüsü) به سال ۱۲۵۰ و دوره سلجوقی مربوط است.

پل خضرلک با پنج طاق جناغی از روی یشیل‌ایرماق می‌گذرد. تاریخ ساخت و شکل آن، نشانه‌ای روشن در گاه‌شماری قرون وسطایی شهر به شما می‌دهد. این پل نوع دیگری از شواهد تاریخی را نیز در کنار مدرسه‌ها قرار می‌دهد: گذرگاهی بر رودخانه، در کنار بناهایی که با آموزش پیوند دارند.

گوک‌مدرسه (Gökmedrese) به‌عنوان دارالشفا، یا بیمارستان، ساخته شد. این بنا حیاطی روباز، دو ایوان و دو طبقه دارد. تاریخ ساخت آن همچنان محل اختلاف است، زیرا لوح کتیبه‌اش هیچ نوشته‌ای ندارد. درگاه فرهنگ ترکیه، انتساب بنا به معین‌الدین سلیمان پروانه (Muineddin Süleyman Pervane) در سال ۱۲۷۷ را دیدگاه عموماً پذیرفته‌شده معرفی می‌کند.

حمام پروانه (Pervane Hamamı) نیز با فعالیت‌های ساختمانی معین‌الدین سلیمان پروانه در سده سیزدهم پیوند دارد. این حمام سلجوقی چهار ایوان و چهار خلوتی برای استحمام دارد. ارتباط آن با پروانه را باید از تاریخ پیشنهادی ۱۲۷۷ برای گوک‌مدرسه جدا دانست.

توکات عثمانی؛ محله‌ها، حمام‌ها و یک کاروان‌سرا

بایزید اول، معروف به ایلدیریم (Yıldırım Bayezid)، در سال ۱۳۹۸ و پس از کشته‌شدن قاضی برهان‌الدین (Kadı Burhâneddin)، توکات را به قلمرو عثمانی افزود. یک آماربرداری عثمانی در سال ۱۴۵۵، وجود ۴۶ محله را ثبت کرد. از این میان، ۳۸ محله مسلمان‌نشین و هشت محله غیرمسلمان‌نشین بودند. این آماربرداری تصویری مشخص از وضعیت اداری شهر در دوره عثمانی به دست می‌دهد.

حمام علی‌پاشا (Ali Paşa Hamamı) بخشی از مجموعه علی‌پاشاست که تاریخ آن ۱۵۷۲ است. این بنا حمامی دوگانه است و بخش‌های زنانه و مردانه آن به‌صورت متقارن قرار گرفته‌اند. نقشه آن، استحمام را نیز وارد روایت معماری شهر می‌کند؛ در کنار کارکردهای مذهبی، آموزشی و درمانی که بناهای دیگر توکات نمایندگی می‌کنند.

تاش‌هان (Taşhan)، که وویوودا هانی (Voyvoda Hanı) نیز نامیده می‌شود، بین سال‌های ۱۶۲۶ و ۱۶۳۲ ساخته شد. این کاروان‌سرای عثمانی حیاطی روباز و دو طبقه دارد. از مجموع ۱۰۳ فضای آن، ۷۶ فضا در داخل و ۲۷ فضا در بیرون قرار دارند. این اعداد، تصویر دقیق‌تری از چیدمان بنا نسبت به واژه «کاروان‌سرا» به‌تنهایی به دست می‌دهند.

کتیبه ورودی غربی مسجد جامع توکات (Tokat Ulu Camii)، نوسازی بنا در سال ۱۰۹۰ هجری قمری، برابر با ۱۶۷۹، را ثبت کرده است. این تاریخ، زمان مستند یک نوسازی است. مسجد در هر دو سمت شرقی و غربی خود رواق ورودی دارد. در داخل، شبستان به سه بخش طولی تقسیم شده است که عمود بر محراب امتداد دارند.

خانه‌ها و تاریخ زندگی روزمره

عمارت لطیف‌اوغلو (Latifoğlu Konağı) در بلوار غازی عثمان‌پاشا (Gaziosmanpaşa)، در سال ۱۷۴۶ به سبک باروک عثمانی ساخته شد. نقشه آن به شکل حرف L است. ساختمان، اسکلت چوبی و میان‌قاب‌های خشتی دارد. این بنا، معماری خانه را به تاریخی وارد می‌کند که مدرسه‌ها، حمام‌ها، یک کاروان‌سرا و یک مسجد در آن حضور پررنگی دارند.

خیابان بی‌سوکاغی (Bey Sokağı)، خانه‌های حفاظت‌شده‌ای از اواخر دوره عثمانی و دوره جمهوری را در خود حفظ کرده است. خانه‌ها در دو سوی خیابان قرار دارند. در سال ۱۹۸۷، استانداری توکات نمای آن‌ها را تعمیر کرد. این خیابان، خانه‌های دو دوره را در یک محیط معماری کنار هم قرار می‌دهد.

برای پیوند دادن این بناها با زندگی روزمره، شما می‌توانید به حمام‌رفتن و زندگی در خانه فکر کنید. بخش‌های دوگانه حمام علی‌پاشا و اتاق‌های مسکونی عمارت لطیف‌اوغلو، راهی برای شناخت توکات از خلال این فعالیت‌های آشنا هستند. نقشه‌ها و مصالح مستند این بناها، پایه‌ای ملموس و معماری برای این پیوند فراهم می‌کنند.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

در گوشه جنوب‌شرقی مسجد جامع توکات، لانه‌ای برای پرندگان در سنگ تراشیده شده است. این جزئی کوچک در کنار اطلاعات کلی‌تر درباره نقشه مسجد و کتیبه نوسازی سال ۱۶۷۹ آن قرار می‌گیرد. اگر شما ساختمان را با دقت نگاه کنید، این یکی از جزئیات مشخصی است که می‌توانید به دنبالش بگردید.

پل خضرلک، افزون بر پنج طاق جناغی نمایان، درون سازه خود نیز جزئیاتی دارد. مرمتی که در سال ۲۰۲۰ آغاز شد، سنگ‌فرش اصلی آن را آشکار کرد. این کار همچنین مشخص کرد که درون هر پایه، اتاقکی طاق‌دار برای کاهش وزن تعبیه شده است.

اتاق حوض‌باشی در طبقه دوم عمارت لطیف‌اوغلو، تزیینات گل‌وبوته و تصاویری از استانبول بر دیوارهای خود دارد. این نقش‌ها، لایه دیگری به اطلاعات بنا درباره تاریخ ۱۷۴۶، نقشه L‌شکل و اسکلت چوبی آن می‌افزایند. تزیینات اتاق نیز باید در کنار ویژگی‌های سازه‌ای، بخشی از معرفی ساختمان باشند.

موزه توکات، لوح‌هایی به زبان هیتی را به نمایش می‌گذارد که در ماشات‌هویوک (Maşathöyük)، در آبادی یالین‌یازی (Yalınyazı) از توابع زیله (Zile)، کاوش شده‌اند. این اشیا، مجموعه موزه را به یک محوطه کاوش مشخص پیوند می‌دهند. آن‌ها نیز مانند جشن‌های زیارتی کومانا که سالی دو بار برگزار می‌شدند، روایت را از محدوده بناهای مرکز توکات فراتر می‌برند.

موزه توکات؛ گردآوری و نمایش گذشته

فعالیت موزه‌ای در توکات از سال ۱۹۲۶ آغاز شد. خالص تورگوت جینلی‌اوغلو (Halis Turgut Cinlioğlu)، معلم بازنشسته، اشیای تاریخی گردآوری‌شده خود را در گوک‌مدرسه کنار هم آورد. به این ترتیب، بیمارستان سابق محل شکل‌گیری نخستین مجموعه‌های موزه‌ای شهر شد.

در سال ۲۰۱۲، موزه توکات از گوک‌مدرسه به بازار سرپوشیده آراستالی (Arastalı Bedesten) در سولوسوکاک (Sulusokak) منتقل شد. موزه در ۱۸ سپتامبر ۲۰۱۲ رسماً در آنجا افتتاح شد. بخش مرکزی ساختمان از نه واحد گنبددار تشکیل شده است. بخش‌های آراستای شرقی و غربی آن، بیست مغازه روبه‌روی هم دارند.

خط زمانی

• ۵۴۰۰–۳۰۰۰ پیش از میلاد: سکونت در دوره مس‌سنگی در نواحی پیرامون توکات.
• ۱۰۷۴: امیر دانشمند توکات را فتح می‌کند.
• دهه ۱۱۵۰: مدرسه‌های یاغی‌باسان در توکات و نیکسار ساخته می‌شوند.
• ۱۱۷۵: توکات زیر فرمان سلجوقیان آناتولی می‌رود.
• ۱۲۵۰: پل خضرلک ساخته می‌شود.
• ۱۳۹۸: بایزید اول، معروف به ایلدیریم، توکات را به قلمرو عثمانی می‌افزاید.
• ۱۴۵۵: یک آماربرداری عثمانی، وجود ۴۶ محله را ثبت می‌کند.
• ۱۵۷۲: تاریخ مربوط به مجموعه‌ای که حمام علی‌پاشا بخشی از آن است.
• ۱۶۲۶–۱۶۳۲: تاش‌هان ساخته می‌شود.
• ۱۶۷۹: مسجد جامع نوسازی می‌شود؛ این رویداد در کتیبه آن ثبت شده است.
• ۱۷۴۶: عمارت لطیف‌اوغلو ساخته می‌شود.
• ۱۹۲۶: گردآوری مجموعه موزه در گوک‌مدرسه آغاز می‌شود.
• ۲۰۰۹: کاوش‌های کومانا آغاز می‌شوند.
• ۲۰۱۲: موزه توکات به بازار سرپوشیده آراستالی منتقل می‌شود.

پرسش‌های متداول

نام توکات از کجا آمده است؟

یک نظریه، نام شهر را به دوکیای بیزانسی مرتبط می‌داند. توضیح‌های دیگر، آن را به ترک‌های توگاییت، «توه‌کات» به معنی «شهر محصور» یا «توک‌آت» به معنی «اسب خوب‌تغذیه‌شده» پیوند می‌دهند. این توضیح‌ها همچنان نظریه‌های رقیب‌اند.

پیشینه سکونت در اطراف توکات به چه زمانی می‌رسد؟

سکونت در نواحی پیرامون شهر به دوره مس‌سنگی می‌رسد که در اینجا بازه ۵۴۰۰ تا ۳۰۰۰ پیش از میلاد برای آن در نظر گرفته شده است. باید این تاریخ منطقه‌ای را از زمان تأسیس شهر کنونی جدا دانست.

توکات چه زمانی به قلمرو عثمانی پیوست؟

توکات در سال ۱۳۹۸ وارد قلمرو عثمانی شد. بایزید اول، معروف به ایلدیریم، پس از کشته‌شدن قاضی برهان‌الدین، آن را به قلمرو خود افزود.

موزه توکات در سال ۲۰۱۲ به کجا منتقل شد؟

این موزه از گوک‌مدرسه به بازار سرپوشیده آراستالی در سولوسوکاک منتقل شد. افتتاح رسمی آن در ساختمان جدید، در ۱۸ سپتامبر ۲۰۱۲ انجام شد.

منابع

1. دانشنامه اسلام TDV — توکات islamansiklopedisi.org.tr
2. ویکی‌پدیا — توکات (شهر)) tr.wikipedia.org
3. پروژه پژوهش‌های باستان‌شناسی کومانا — کار میدانی komana.org
4. دانشنامه معارف ترک — مدرسه یاغی‌باسان turkmaarifansiklopedisi.org.tr
5. درگاه فرهنگ ترکیه — گوک‌مدرسه kulturportali.gov.tr
6. درگاه فرهنگ ترکیه — فهرست آثار: مسجد جامع kulturportali.gov.tr
7. درگاه فرهنگ ترکیه — مسجد جامع kulturportali.gov.tr
8. اداره فرهنگ و گردشگری استان توکات — کاروان‌سراها، حمام‌ها و پل‌ها tokat.ktb.gov.tr
9. اداره کل راه‌ها — پل تاریخی خضرلک kgm.gov.tr
10. اداره محیط زیست، شهرسازی و تغییر اقلیم استان توکات — مکان‌های دیدنی tokat.csb.gov.tr
11. وزارت فرهنگ و گردشگری — عمارت لطیف‌اوغلو muze.gov.tr
12. وزارت فرهنگ و گردشگری — موزه توکات muze.gov.tr

FAQ

Image: Tokat Arastalı Bedesten and Tokat Castle 048.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0