Tokatın tarixi və adının mənşəyi: şəhər bələdçisi

Tokat tarixi: hekayə haradan başlayır?

Tokat ətrafında məskunlaşmanın tarixi Eneolit dövrünə, e.ə. 5400–3000-ci illərə qədər uzanır. Bu başlanğıc ətraf əraziyə aiddir. Siz Tokatın tarixini araşdırarkən bölgənin bu qədim keçmişini sonrakı şəhərin, onun hökmdarlarının və günümüzə çatan tikililərinin tarixindən fərqləndirin.

Komana bu erkən tarixə başqa bir məkan əlavə edir. İndiki şəhər mərkəzindən təxminən 10 kilometr şimal-şərqdə yerləşən Komana ilahə Maya həsr olunmuş Ellinizm dövrü ziyarətgahı idi. Beləliklə, Tokatın tarixi mənzərəsinə sonrakı dövrlərin məktəbləri, körpüsü, hamamları və evləri ilə yanaşı, qədim dini mərkəz də daxildir.

Tokat adının mənşəyi nədir?

Bir izah Tokatı Bizans şəhəri Dokeya (Dokeia) ilə əlaqələndirir. Paul Wittek Tokatın Dokeya olduğunu irəli sürüb. Sargon Erdem isə Dokeya adının zamanla dəyişərək Tokata çevrildiyini müdafiə edib. Bu fikirlər bir-biri ilə bağlıdır. Lakin şəhərin müəyyənləşdirilməsi və adın izahı nəzəriyyənin ayrı-ayrı hissələridir.

Başqa izahlar fərqli istiqamətlərə yönəlir. Onlardan biri Tokatı Toqayıt (Togayit) türkləri ilə əlaqələndirir. Digəri adı “divarlarla əhatələnmiş şəhər” kimi yozulan toh-kat ifadəsindən çıxarır. Başqa bir təklif isə onu “yaxşı bəslənmiş at” mənasında tok-at kimi oxuyur. Bunlar Dokeya ilə əlaqə nəzəriyyəsi ilə yanaşı mövcud olan fərqli izahlardır.

Siz Tokatın sadəcə “divarlarla əhatələnmiş şəhər” və ya “yaxşı bəslənmiş at” kimi tərcümə edildiyini görsəniz, bunların nəzəriyyə olduğunu unutmayın. Dokeya izahı da həmin müzakirənin bir hissəsidir. Adın tarixini bu alternativlərlə təqdim etmək, heç bir təklifi qəti həqiqətə çevirməmək daha doğrudur.

Komana: ticarətlə bağlı ziyarətgah

Komana ilahə Maya həsr olunmuşdu. Onun dini rolu ziyarətgahın hüdudlarından kənara çıxırdı. İldə iki dəfə keçirilən bayramlar buranı ziyarət mərkəzinə çevirirdi. Komana beynəlxalq ticarət şəbəkələrində də iştirak edirdi. Tokat yaxınlığındakı bu məkanın tarixinə həm dini toplantılar, həm də ticarət əlaqələri daxildir.

Komanada arxeoloji səth tədqiqatları 2004-cü ildə başlayıb. Qazıntılar isə 2009-cu ildə başlanıb və Yaşılirmağın (Yeşilırmak) şimal sahilindəki Hamamtəpədə (Hamamtepe) cəmlənib. Bu tarixlər çöl tədqiqatlarının ayrı mərhələlərini göstərir. Əvvəl səth tədqiqatları aparılıb, sonra həmin konkret ərazidə qazıntılara başlanıb.

Danişməndlilər və Səlcuqlar dövründə Tokat

Əmir Danişmənd 1074-cü ildə Tokatı fəth edib. 1150-ci illərdə Nizaməddin Yağıbasanın himayəsi ilə Tokat və Niksar Yağıbasan mədrəsələri tikilib. Onlar Anadolunun ən erkən mədrəsələri sırasında sayılır. Buna görə təhsil Tokatın Danişməndli irsinin konkret bir hissəsidir.

1175-ci ildə II Qılınc Arslan Danişməndlilərin hakimiyyətinə son qoyduqdan sonra Tokat Anadolu Səlcuqlarının hakimiyyətinə keçib. Siz abidələri tarix sırası ilə nəzərdən keçirərkən bu fərq əhəmiyyət daşıyır. Yağıbasan mədrəsələri daha erkən Danişməndli dövrünə aiddir. Xıdırlıq körpüsü (Hıdırlık Köprüsü) isə Səlcuq dövrünə, 1250-ci ilə aiddir.

Xıdırlıq körpüsü beş sivri tağla Yaşılirmağın üzərindən keçir. Tikilmə tarixi və quruluşu sizə şəhərin orta əsrlər xronologiyasında aydın bir istinad nöqtəsi verir. Körpü mədrəsələrdən fərqli dəlil də təqdim edir: təhsillə bağlı tikililərin yanında çay keçidi də mövcuddur.

Göymədrəsə (Gökmedrese) darüşşəfa, yəni xəstəxana kimi tikilib. Açıq həyəti, iki eyvanı və iki mərtəbəsi var. Kitabə lövhəsində yazı olmadığı üçün tikilmə tarixi mübahisəli olaraq qalır. Türkiyə Mədəniyyət Portalı ümumi qəbul edilən fikri belə təqdim edir: tikili 1277-ci ildə Müinəddin Süleyman Pərvanə tərəfindən inşa etdirilib.

Pərvanə hamamı (Pervane Hamamı) da Müinəddin Süleyman Pərvanənin XIII əsrdəki tikinti fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir. Bu Səlcuq hamamının dörd eyvanı və dörd ayrıca yuyunma hücrəsi var. Onun Pərvanə ilə əlaqəsini Göymədrəsə üçün irəli sürülən 1277-ci il tarixindən fərqləndirmək lazımdır.

Osmanlı dövründə Tokat: məhəllələr, hamamlar və karvansara

İldırım Bəyazid Qazi Bürhanəddinin öldürülməsindən sonra, 1398-ci ildə Tokatı Osmanlı ərazisinə qatıb. 1455-ci ilə aid Osmanlı təhrirində 46 məhəllə qeydə alınıb. Onlardan 38-i müsəlman, səkkizi qeyri-müsəlman məhəlləsi olub. Bu qeyd Osmanlı hakimiyyəti dövründə şəhərin inzibati quruluşunun konkret mənzərəsini verir.

Əli Paşa hamamı (Ali Paşa Hamamı) 1572-ci ilə aid Əli Paşa külliyəsinin tərkib hissəsidir. Bu, qadın və kişi bölmələri simmetrik yerləşdirilmiş qoşa hamamdır. Belə plan yuyunmanı da şəhərin memarlıq tarixinin bir hissəsi edir. Tokatın başqa tikililərində dini, təhsil və tibbi funksiyalar da təmsil olunur.

Voyvoda xanı (Voyvoda Hanı) kimi də tanınan Daşxan (Taşhan) 1626–1632-ci illərdə tikilib. Bu Osmanlı karvansarasının açıq həyəti və iki mərtəbəsi var. Ümumilikdə 103 məkanı əhatə edir: 76-sı içəridə, 27-si çöldədir. Bu rəqəmlər onun quruluşu haqqında təkcə “karvansara” sözündən daha dəqiq təsəvvür yaradır.

Tokat Ulu məscidinin (Tokat Ulu Camii) qərb girişindəki kitabə hicri 1090-cı ildə, yəni 1679-cu ildə yeniləndiyini bildirir. Bu, sənədləşdirilmiş təmir tarixidir. Məscidin həm şərq, həm də qərb tərəfində giriş rəvaqları var. İçəridə ibadət zalı mehraba perpendikulyar uzanan üç nefə bölünür.

Evlər və gündəlik həyatın tarixi

Qaziosmanpaşa bulvarındakı (Gaziosmanpaşa Bulvarı) Lətifoğlu imarəti (Latifoğlu Konağı) 1746-cı ildə Osmanlı barokko üslubunda tikilib. L formalı planı var. Tikilidə taxta karkasın araları çiy kərpiclə doldurulub. Mədrəsələr, hamamlar, karvansara və məscidin geniş yer tutduğu şəhər tarixində bu bina yaşayış memarlığını təmsil edir.

Bəy küçəsində (Bey Sokağı) son Osmanlı və Cümhuriyyət dövrlərindən qalan, mühafizə olunan evlər qorunur. Evlər küçənin hər iki tərəfində sıralanır. 1987-ci ildə Tokat Valiliyi onların fasadlarını təmir etdirib. Küçə bu iki dövrün evlərini eyni memarlıq mühitində birləşdirir.

Siz gündəlik həyatla əlaqə qurmaq üçün yuyunmağı və evdə olmağı düşünün. Əli Paşa hamamının qoşa yuyunma bölmələri və Lətifoğlu imarətinin yaşayış otaqları Tokatı bu tanış fəaliyyətlər vasitəsilə tanımağa imkan verir. Onların sənədləşdirilmiş planları və tikinti materialları bu əlaqəyə konkret memarlıq əsası yaradır.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar

Tokat Ulu məscidinin cənub-şərq küncündə daşa quş evi oyulub. Məscidin planı və 1679-cu il yenilənmə kitabəsi kimi daha geniş məlumatların yanında bu, kiçik bir detaldır. Siz binaya diqqətlə baxarkən məhz bu detalı axtara bilərsiniz.

Xıdırlıq körpüsünün görünən beş sivri tağı ilə yanaşı, quruluşunun daxilində də detallar var. 2020-ci ildə başlayan bərpa zamanı körpünün ilkin döşəməsi üzə çıxarılıb. İşlər zamanı hər dayağın daxilində çəkini azaltmaq üçün nəzərdə tutulmuş tağbəndli kamera olduğu da müəyyənləşdirilib.

Lətifoğlu imarətinin ikinci mərtəbəsindəki hovuzbaşı otağının divarlarında gül naxışları və İstanbul təsvirləri var. Bu bəzəklər evin 1746-cı il tarixinə, L formalı planına və taxta karkas quruluşuna daha bir qat əlavə edir. Otağın bəzəyi də tikilinin konstruktiv xüsusiyyətləri ilə yanaşı təsvir olunmalıdır.

Tokat Muzeyində (Tokat Müzesi) Zilənin (Zile) Yalınıazı yaşayış məntəqəsindəki (Yalınyazı) Maşathöyükdə qazıntılardan tapılmış het dilində lövhələr nümayiş etdirilir. Bu əşyalar muzey kolleksiyasını adı məlum olan qazıntı sahəsi ilə əlaqələndirir. Komananın ildə iki dəfə keçirilən ziyarət bayramları kimi, onlar da hekayəni Tokatın mərkəzindəki abidələrdən kənara genişləndirir.

Tokat Muzeyi: keçmişin toplanması və nümayişi

Tokatda muzey fəaliyyəti 1926-cı ildə başlayıb. Təqaüdçü müəllim Halis Turgut Cinlioğlu topladığı tarixi əşyaları Göymədrəsədə bir araya gətirib. Beləliklə, keçmiş xəstəxana şəhərin muzey kolleksiyalarının ilk məkanına çevrilib.

2012-ci ildə Tokat Muzeyi Göymədrəsədən Sulusokakdakı Arastalı Bədəstənə (Arastalı Bedesten) köçüb. Burada rəsmi açılış 18 sentyabr 2012-ci ildə keçirilib. Binanın mərkəzi hissəsi doqquz günbəzli bölmədən ibarətdir. Şərq və qərb arasta hissələrində qarşı-qarşıya yerləşən iyirmi dükan var.

Xronologiya

• E.ə. 5400–3000: Tokat ətrafındakı ərazidə Eneolit dövrü məskunlaşması.
• 1074: Əmir Danişmənd Tokatı fəth edir.
• 1150-ci illər: Tokat və Niksar Yağıbasan mədrəsələri tikilir.
• 1175: Tokat Anadolu Səlcuqlarının hakimiyyətinə keçir.
• 1250: Xıdırlıq körpüsü tikilir.
• 1398: İldırım Bəyazid Tokatı Osmanlı ərazisinə qatır.
• 1455: Osmanlı təhrirində 46 məhəllə qeydə alınır.
• 1572: Əli Paşa hamamının daxil olduğu külliyəyə aid tarix.
• 1626–1632: Daşxan tikilir.
• 1679: Ulu məsciddə kitabədə göstərilən yenilənmə aparılır.
• 1746: Lətifoğlu imarəti tikilir.
• 1926: Göymədrəsədə muzey üçün əşyaların toplanmasına başlanır.
• 2009: Komanada qazıntılar başlayır.
• 2012: Tokat Muzeyi Arastalı Bədəstənə köçür.

Tez-tez verilən suallar

Tokat adı haradan gəlir?

Bir nəzəriyyə onu Bizans şəhəri Dokeya ilə əlaqələndirir. Alternativ izahlar adı Toqayıt türklərinə, “divarlarla əhatələnmiş şəhər” mənasında toh-kat və ya “yaxşı bəslənmiş at” mənasında tok-at ifadələrinə bağlayır. Bu izahlar rəqabət aparan təkliflər olaraq qalır.

Tokat ətrafında məskunlaşma nə vaxt başlayıb?

Ətraf ərazidə məskunlaşma burada e.ə. 5400–3000-ci illərə aid edilən Eneolit dövrünə qədər uzanır. Bölgənin bu tarixini indiki şəhərin əsasının qoyulmasından fərqləndirmək lazımdır.

Tokat nə vaxt Osmanlı hakimiyyətinə keçib?

Tokat 1398-ci ildə Osmanlı ərazisinə daxil olub. İldırım Bəyazid Qazi Bürhanəddinin öldürülməsindən sonra şəhəri Osmanlı ərazisinə qatıb.

Tokat Muzeyi 2012-ci ildə hara köçüb?

Göymədrəsədən Sulusokakdakı Arastalı Bədəstənə köçüb. Yeni binada rəsmi açılış 18 sentyabr 2012-ci ildə keçirilib.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Tokat islamansiklopedisi.org.tr
2. Wikipedia — Tokat (şəhər)) tr.wikipedia.org
3. Komana Arxeoloji Tədqiqat Layihəsi — Çöl tədqiqatları komana.org
4. Türk Maarif Ensiklopediyası — Yağıbasan mədrəsəsi turkmaarifansiklopedisi.org.tr
5. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Göymədrəsə kulturportali.gov.tr
6. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Ulu məscidin inventar qeydi kulturportali.gov.tr
7. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Ulu məscid kulturportali.gov.tr
8. Tokat İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Karvansaralar, hamamlar və körpülər tokat.ktb.gov.tr
9. Avtomobil Yolları Baş İdarəsi — Tarixi Xıdırlıq körpüsü kgm.gov.tr
10. Tokat İl Ətraf Mühit, Şəhərsalma və İqlim Dəyişikliyi Müdirliyi — Gəzməli yerlər tokat.csb.gov.tr
11. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Lətifoğlu imarəti muze.gov.tr
12. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Tokat Muzeyi muze.gov.tr

FAQ

Image: Tokat Arastalı Bedesten and Tokat Castle 048.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0