Danimarka-Norveç Birliği nasıl kuruldu, neden ayrıldı?

Danimarka kralı Oluf, 1380’de Norveç tahtını miras alınca iki taç birleşti. Siz bu yazıda, hanedan ortaklığının kuruluşunu ve 1814 ayrılığının nedenlerini öğreneceksiniz. Napolyon savaşlarındaki yenilgi, Danimarka’yı Kiel Antlaşması’yla Norveç’i İsveç kralına bırakmaya zorladı. [1][8]

Ancak 1814’te Norveçliler, Kiel’de kararlaştırılan bu devri hemen kabul etmedi. Anayasa hazırladılar; ardından İsveç’le kurulan birlik içinde anayasal düzenlerini korudular. Öykünün düğümü, 1380’de paylaşılan hükümdarlıkla 1814’te savunulan halk egemenliği arasındadır. [1][9][11]

1380’deki hanedan birliği ile 1536–1537 düzenlemeleri arasında ne fark vardı?

Birliğin hanedan bağı, VI. Håkon ile Margrete’nin 1363’teki evliliğiyle kuruldu. Norveç kralı Håkon, Danimarka kralı IV. Valdemar’ın kızıyla evlenmiş oldu. Oluf, 1376’da Danimarka kralı seçildi; 1380’de ise Norveç tahtını miras aldı. Böylece iki krallığın ortaklığı, aynı kişinin iki tacı taşımasıyla başladı. [1]

Oluf’un 1387’deki ölümünün ardından Margrete, Danimarka ve Norveç’te yönetimi sürdürdü. Erik’in 1397’de Kalmar’da taç giymesi, İsveç’i de aynı hükümdarlık çatısına kattı. Danimarka ve Norveç arasındaki ortaklık, böylece Kalmar Birliği’nin parçası oldu. İsveç’in 1523’te ayrılmasından sonra ise iki krallık ortak hükümdarlığı sürdürdü. [1]

1450 Bergen Antlaşması, ortaklığın nasıl tanımlandığını açıkça gösteren bir düzenlemeydi. Antlaşma, Danimarka ve Norveç’in eşit krallıklar olarak yalnızca hükümdarı paylaşmasını öngörüyordu. Bu nedenle 1380’deki başlangıcı, sonraki merkezi yönetim düzeniyle aynı görmemelisiniz. Siz başlangıcı değerlendirirken, ortak hükümdarla ayrı siyasal kurumlar arasındaki farkı görebilirsiniz. [1]

III. Christian ile Danimarka Devlet Konseyi’nin 1536 düzenlemesi, bu dengeyi değiştirdi. Norveç, Danimarka tacına bağımlı kılındı; ayrı Norveç Devlet Konseyi ortadan kalktı. Dolayısıyla 1536–1537 dönüşümü, zaten mevcut olan ortaklıktaki Norveç kurumlarını zayıflattı. 1380 ortak hükümdarlığın başlangıcıyken, sonraki düzenlemeler yönetimin merkezileşmesini açıklayan dönüm noktalarıydı. [1][2]

Norveç Kopenhag’dan nasıl yönetiliyordu?

1536–1660 döneminde Norveç yönetiminde kral ile Danimarka Devlet Konseyi belirleyiciydi. İdari işler Danske Kancelli, devlet gelirleri ise Rentekammeret tarafından yürütülüyordu. Bu kurumlar, Norveç’in taşra yönetiminin merkezden denetlenmesine hizmet eden araçlardı. Yönetim ilişkisini anlamak için kararlarla gelirlerin hangi kurumlarda toplandığına bakabilirsiniz. [2]

1536–1660 döneminde Norveç’te len adı verilen idari bölgelerin dağılımı, bu yapının başka boyutuydu. En önemli bölgeler Danimarkalı soylulara, daha küçükleri Norveçli soylulara veriliyordu. Dolayısıyla merkezi denetim, yalnızca Kopenhag’daki kurumların görev dağılımından ibaret değildi. Norveç içindeki idari görevlerin kimlere verildiği de yönetimin işleyişini gösteriyordu. [2]

Bununla birlikte Norveç, 1536 sonrasında kendi hukukunu kullanmayı sürdürmeye devam etti. Ayrı kral tanıma törenleri de iki krallık arasındaki farkı görünür tutuyordu. Akershus’taki stattholder, kralın Norveç’te görev yapan en yüksek temsilcisi konumundaydı. Bu tablo, merkezi denetimle Norveç’e ait uygulamaların birlikte var olduğunu gösterir. [1]

Siz gündelik hayatla bağ kurmak isterseniz, devlet gelirlerinin yönetimini örnek alabilirsiniz. 1536–1660 döneminde Norveç’in gelirleriyle ilgilenen merkezi kurumun adı doğrudan Rentekammeret’ti. Birliğin yönetim yapısı, gelirlerin ve idari işlerin sorumluluğunda somutlaşıyordu. [2]

Reformasyon ve mutlak monarşi iki krallığı nasıl etkiledi?

1536–1660 döneminin yöneticileri, Lutheran Kilisesi’ni kurarak kilise yönetimini sıkı denetime aldı. Bu süreçte Norveç’in dinsel düzeniyle siyasal kurumlarının dönüşümü birlikte ilerledi. Katolik Kilisesi’ni ve ülkenin siyasal özerkliğini savunan isim, Başpiskopos Olav Engelbrektsson’du. Engelbrektsson mücadelesini kaybetti ve 1537’de Norveç’ten kaçmak zorunda kaldı. [2][3]

Reformasyonun yönetim bakımından sonucu, kilise işlerinin hükümdarlık denetimine daha sıkı bağlanmasıydı. Aynı dönemde Norveç’in ayrı Devlet Konseyi’nin ortadan kalkması, siyasal yapıyı değiştirmişti. Böylece 1536–1537 düzenlemeleri, hem kilisenin yönetimini hem Norveç’in ayrı kurumlarını etkiledi. Bu iki gelişme, Kopenhag’ın güçlenmesini açıklarken birlikte değerlendirilmesi gereken olgulardır. [2][3]

III. Frederik, 1660’ta Danimarka Devlet Konseyi’ne kalıtsal monarşiyi kabul ettirdi. Konsey işlevini yitirirken, iki krallık mutlak hükümdarın yönetimi altına girdi. Önceki dönemde kralın yanında yer alan konseyin belirleyici rolü böylece sona erdi. Bu değişiklik, yalnız Norveç’i değil, ortaklığın Danimarka tarafındaki yönetimi de etkiledi. [2]

14 Kasım 1665 tarihli Kongeloven, Danimarka-Norveç mutlak monarşisinin hukuki temelini düzenledi. Dolayısıyla 1660’taki siyasal değişimi, hükümdarlık yetkisinin hukuki çerçevesinin belirlenmesi izledi. 1450’de eşit krallıklar olarak tanımlanan ortaklık, artık mutlak hükümdar tarafından yönetiliyordu. Birliğin uzun tarihindeki bu değişimler, 1380 düzeninin aynen sürmediğini gösterir. [1][2][5]

Napolyon savaşları ve Kiel Antlaşması birliği neden sona erdirdi?

Britanya, Napolyon’un Danimarka-Norveç donanmasını ele geçirmesinden korkarak Kopenhag’a saldırmaya karar verdi. 2 Eylül 1807’de başlayan saldırının ardından Britanya, donanmaya el koydu. Veliaht Frederik, 31 Ekim 1807’de Napolyon’la ittifak kurarak karşılık verdi. Danimarka-Norveç, bu ittifakla Britanya’ya karşı uygulanan Kıta Ablukası’na da katıldı. [7]

1807–1814 savaşları sırasında Britanya’nın deniz ablukası, Norveç’in tahıl ithalatını kesintiye uğrattı. Norveç bu ithalata bağımlıydı; kesinti, savaş karşıtlığını ve krala yönelik hoşnutsuzluğu artırdı. Siz savaşın gündelik yaşama etkisini, bu tahıl bağlantısı üzerinden düşünebilirsiniz. Diplomatik tercihlerin sonucu, Norveç için temel bir besin kaynağının akışında hissediliyordu. [8]

İsveç Veliahtı Carl Johan ile Rus Çarı Aleksandr, 1812’de anlaşmaya vardı. İsveç’in Napolyon karşıtı ittifaka katkısı karşılığında Norveç’i elde etmesi planlanıyordu. Böylece Norveç’in geleceği, Danimarka-Norveç yönetiminin dışındaki hükümdarlar arasında da görüşülüyordu. Bu anlaşma, Kiel’de ortaya çıkacak düzenlemenin diplomatik temelini oluşturan gelişmeydi. [9]

VI. Frederik, 1813’te taraf değiştirmeye çalıştı; ancak müttefikler Norveç’in bırakılmasını istedi. Kral bu şartı kabul etmeyerek Napolyon’un yanında kalmaya devam etti. Napolyon’un Ekim 1813’te Leipzig’de yenilmesini, İsveç ordusunun Güney Danimarka’yı işgali izledi. Askerî baskı, Danimarka kralının Norveç üzerindeki konumunu korumasını engelleyen gelişme oldu. [8]

VI. Frederik, 14 Ocak 1814 Kiel Antlaşması’yla Norveç’i bırakmaya zorlandı. Antlaşma, Norveç’in İsveç kralına devredilmesini öngörerek Danimarka’yla ortak hükümdarlığı sona erdirdi. Bununla birlikte İzlanda, Grönland ve Faroe Adaları Danimarka’ya bağlı kalmayı sürdürdü. Bu nedenle ayrılıkta Norveç’le tarihsel bağları bulunan bütün topraklar birlikte devredilmedi. [8][10]

Norveç 1814’te neden doğrudan İsveç yönetimini kabul etmedi?

Kiel Antlaşması’na direniş, öncelikle Norveç’in geleceğini kimin belirleyebileceği sorusuna dayanıyordu. Norveçli hukukçular, kralın halkı bağlılık yemininden çözmesiyle egemenliğin halka döndüğünü savunuyordu. Buna karşılık Kiel düzenlemesi, hükümdarın ülkeyi başka bir hükümdara devredebileceği anlayışına dayanıyordu. 1814 tartışmasında anlaşmazlık, ülkenin devri konusunda karar verme hakkıyla ilgiliydi. [9]

İsveç’e karşı geçmiş savaşlardan beslenen düşmanlık da 1814 direnişini güçlendirdi. Norveç ordusunun kendi ülkesinde yenilmediği düşüncesi, devrin kabulünü ayrıca zorlaştırıyordu. Dolayısıyla Danimarka kralının askerî yenilgisi, Norveç’te aynı siyasi sonucu kendiliğinden doğurmadı. Kiel’de imzalanan antlaşmayla Norveç’te benimsenen gelecek arasında açık bir uyuşmazlık oluştu. [9]

16 Şubat 1814 Eidsvoll toplantısında Christian Frederik’e farklı bir yol önerildi. Miras hakkıyla kral olmak yerine, halkın seçeceği meclisin kararını beklemeliydi. Bu meclis hem anayasayı hazırlayacak hem ülkenin kralını seçmiş olacaktı. Böylece Norveç’in yönetimini belirleme süreci, hanedan mirasından meclisin kararına yöneliyordu. [11]

Eidsvoll Meclisi’nde yaklaşık 80 temsilci, Norveç’in bağımsızlığını savunan tarafta yer aldı. Yaklaşık 30 temsilci ise büyük güçlerin desteği olmadan bağımsızlığı gerçekçi bulmuyordu. Bu grup, İsveç’le daha gevşek bir birlik kurulmasını savunmayı tercih ediyordu. 17 Mayıs 1814’te anayasanın imzalanmasına başlandı; Christian Frederik oybirliğiyle kral seçildi. [11]

Büyük güçler Norveç’in bağımsızlığını kabul etmedi ve İsveç’i desteklemeyi sürdürdü. İsveç’in Temmuz 1814 sonundaki saldırısı, anayasal girişimi askerî çatışmayla karşılaştırdı. 14 Ağustos Moss Sözleşmesi, anayasanın birliğe uyarlanarak korunmasını ve Christian Frederik’in çekilmesini öngördü. Storting, 4 Kasım’da uyarlanmış anayasayı kabul edip XIII. Karl’ı kral seçti. Böylece Norveç, anayasasını koruyarak İsveç’le ortak hükümdarlık düzenine girmiş oldu. [8][11]

Kısa kronoloji

1380’de başlayan ortak hükümdarlık, 14 Ocak 1814 Kiel Antlaşması’yla sona erdi. Aşağıdaki sıralama, kuruluşu yönetim değişikliklerinden ve İsveç’le kurulan birlikten ayırır. [1][2][8][11]

1. 1363 VI. Håkon ile Margrete evlendi.
2. 1380 Oluf Norveç tahtını miras aldı; ortak hükümdarlık başladı.
3. 1397 Danimarka, Norveç ve İsveç Kalmar Birliği’nde birleşti.
4. 1450 Bergen Antlaşması, iki krallığın eşitliğini öngördü.
5. 1523 İsveç ayrıldı; Danimarka-Norveç ortaklığı devam etti.
6. 1536–1537 Norveç’in ayrı konseyi kaldırıldı; Olav Engelbrektsson ülkeden kaçtı.
7. 1660 Mutlak monarşiye geçiş başladı.
8. 1807 Kopenhag saldırısını Napolyon’la kurulan ittifak izledi.
9. 14 Ocak 1814 Kiel Antlaşması, Norveç’in İsveç kralına bırakılmasını öngördü.
10. 17 Mayıs 1814 Anayasanın imzalanmasına başlandı; Christian Frederik kral seçildi.
11. 14 Ağustos 1814 Moss Sözleşmesi, anayasanın korunacağı uzlaşmayı sağladı.
12. 4 Kasım 1814 Uyarlanan anayasa kabul edildi; XIII. Karl kral seçildi.

Kronolojideki kuruluş ve yönetim bilgileri Lex ile Oslo Üniversitesi’ne dayanmaktadır. 1814’teki anayasal kararların tarihleri ise Norveç Parlamentosu tarafından verilen sırayı izler. [1][2][7][8][11]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Olav Engelbrektsson, 1537’de Hollanda’ya kaçarken kendi arşivini de yanında götürdü. Başpiskopos, aynı zamanda Norveç Devlet Konseyi’nin başkanı olarak görev yapıyordu. Arşivi, Reformasyon dönemi Norveç siyasetinin başlıca kaynakları arasında yer alıyor. Dolayısıyla siyasal mücadelenin kaybedilmesi, bu belgelerin de yolculuğa çıkmasıyla sonuçlandı. [4]

Akershus’ta 1666’da kurulan Norveç Overhofret mahkemesi, yargıdaki merkezi bağlantıyı gösterir. Bu mahkemenin kararları, Kopenhag’daki Højesteret’e götürülerek yeniden inceletilebiliyordu. Böylece Norveç’in en yüksek temyiz mercii, Danimarka’da bulunan bir mahkemeydi. Siz yönetimin coğrafyasını düşünürken, bu yargısal bağlantıyı da hesaba katabilirsiniz. [6]

Norveç’in geleceğini belirleyen Ocak 1814 Kiel görüşmelerine hiçbir Norveçli katılmadı. Üstelik Kiel düzenlemesi, Norveç’in yasalarını ve kurumlarını korumasını güvenceye alıyordu. Christian Frederik, İsveç’in Norveç’e yönelik bu tavizlerinin halka duyurulmasını engelledi. Bu ayrıntı, antlaşmanın şartlarıyla halka aktarılan bilgiler arasındaki farkı gösteriyor. [9]

Eidsvoll’daki 1814 Kurucu Meclisi, toplam 112 üyeden oluşan bir meclisti. Ancak uzaklık ve zaman darlığı nedeniyle Kuzey Norveç burada temsil edilmedi. Dolayısıyla anayasanın hazırlanmasına katılan mecliste, ülkenin bütün bölgelerinden temsilciler bulunmuyordu. [11]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Lex — Danmark-Norge lex.dk
2. Oslo Üniversitesi, Norgeshistorie — Kongen og det danske riksrådet 1536–1660 norgeshistorie.no
3. Norges Bank — 1537–1625 norges-bank.no
4. Norveç Ulusal Arşivi — Erkebiskop Olav Engelbrektssons arkiv 1277–1537 nasjonalarkivet.no
5. İngilizce Wikipedia — Denmark–Norway en.wikipedia.org
6. Norveç Hükûmeti — NOU 2001:32, Rett på sak regjeringen.no
7. Oslo Üniversitesi, Norgeshistorie — Danmark-Norges utenrikspolitikk 1797–1807 norgeshistorie.no
8. Oslo Üniversitesi, Norgeshistorie — Utenrikspolitikk 1807–1814 norgeshistorie.no
9. Oslo Üniversitesi, Norgeshistorie — Den uakseptable Kieltraktaten norgeshistorie.no
10. Türkçe Vikipedi — Danimarka-Norveç tr.wikipedia.org
11. Norveç Parlamentosu — Eidsvoll og Grunnloven 1814 stortinget.no

Görsel: 1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics – Geographicus – Scandinavia-homann-1730.jpg — Johann Homann, Public domain