Aşanti İmparatorluğu nerede kuruldu? Kumasi ve altın

Aşanti geleneğinde Altın Tabure’ye, Asante kralının bile oturmasına izin verilmezdi. Siz bu yazıda Asante birliğinin kuruluşunu, altın ticaretini ve bu simgenin anlamını öğreneceksiniz. Taburenin temsil ettiği siyasi birlik, bugünkü Gana’nın iç kesimlerinde şekillendi. V&A, Wikipedia

Aşanti İmparatorluğu, Kumasi merkezli bir Akan devleti olarak Batı Afrika’da gelişti. Yerel altın yatakları kralların gücünü beslerken saray, uluslararası altın ticaretinin odaklarından biriydi. Şehrin tarihi; madencileri, tüccarları, saray görevlilerini ve İngiliz müdahalelerini birlikte ele almayı gerektirir. Wikipedia, V&A

Aşanti İmparatorluğu nerede ve nasıl kuruldu?

Aşanti İmparatorluğu’nun kuruluş merkezi, bugünkü Gana’nın iç kesimlerindeki Kumasi şehriydi. Devlet, Batı Afrika’daki Akan topluluklarının siyasi tarihi içinde yer alıyordu. Siz haritada başlangıç noktasını ararken önce Gana’yı, ardından Kumasi’yi bulabilirsiniz. İmparatorluğun kuruluş merkeziyle sonradan genişleyen egemenlik alanını böyle ayırt edebilirsiniz. Wikipedia

Osei Tutu ve dinî danışmanı Okomfo Anokye, birliğin oluşumunda belirleyici roller üstlendi. Asante birliği, bu isimlerin önderliğinde 17. yüzyılın sonlarında şekillendi. Kumasi ise Osei Tutu’nun faaliyetleri sonucunda 1695’te başkent olarak öne çıktı. Dolayısıyla kuruluş, Kumasi çevresindeki siyasi birleşmeyle birlikte ele alınmalıdır. Wikipedia — Asante Empire, Wikipedia — Kumasi

Asante koalisyonu, 1701’de Feyiase’de Denkyira’yı yenerek onun üstünlüğünü sona erdirdi. Bu zafer, Kumasi merkezli birliğin güçlenmesinde belirleyici bir aşama oldu. Birliğin şekillenmesiyle Denkyira karşısındaki zafer, kuruluş anlatısının birbirini tamamlayan parçalarıdır. Böylece 17. yüzyıl sonlarındaki birleşmeyi, 1701’deki askerî sonuçla birlikte okuyabilirsiniz. Wikipedia

Asante egemenliği, zamanla bugünkü Gana’nın büyük bölümünü kapsayacak biçimde genişledi. Fildişi Sahili ve Togo’nun bazı kesimleri de bu egemenlik alanına girdi. Kumasi, genişleyen devletin merkezindeki şehir olarak tarihsel anlatının odağında kaldı. Kuruluş yerini soran bir öğrenci için temel coğrafi yanıt, bugünkü Gana’dır. Wikipedia

Altın ticareti Kumasi’yi nasıl besledi?

Yerel altın yatakları, Asante krallarının gücünü besleyen ekonomik kaynaklar arasındaydı. Kumasi sarayı da uluslararası altın ticaretinin odaklarından biri hâline geldi. Altının çıkarılması, ölçülmesi ve işlenmesi, bu ekonominin farklı aşamalarını oluşturuyordu. Asante bölgesinde altın, dere ve akarsu yataklarından toplanarak elde ediliyordu. Daha derin maden çukurları da altın çıkarılan yerler arasındaydı. V&A, Metropolitan Müzesi

Akan tüccarları, altın tozunu ölçmek için abramo denen küçük pirinç ağırlıklar kullanıyordu. Siz alışverişte bir ürünün gramını kontrol ederken benzer bir ölçme ihtiyacıyla karşılaşırsınız. Asante ticaretinde bu ihtiyacın somut araçları, altın tozuyla kullanılan ağırlıklardı. Altının ticari değerini anlamak için ölçme işlemini de hesaba katmak gerekir. Metropolitan Müzesi

Kwame Arhin’in 1978 tarihli çalışması, çıkarılan altından yüzde 50 vergi alındığını belirtir. Çalışma, altın külçeleri üzerindeki hükümdarlık hakkına ilişkin sınırları da ele alır. Bu hak, yerel yöneticinin izin verilen payıyla sınırlandırılıyordu. Vergi ve külçe üzerindeki haklar, altının yönetimle ilişkisini somutlaştırır. Journal des Africanistes

1. yüzyıl madencilik merkezlerinde, madenci aletleri yapan uzman demirciler bulunuyordu. Ahşap ustaları da aynı üretim çevresinin bir parçası olarak çalışıyordu. Demirciler, kıyıdaki Avrupa ticaret kuruluşlarından hurda demir temin ediyordu. Böylece altın madenciliğinin yanında alet üretimini sağlayan zanaatlar da görülür. Journal des Africanistes persee.fr

Asante ekonomisi, altınla birlikte tarım ürünlerinin ve köleleştirilmiş insanların ticaretini içeriyordu. Gareth Austin, servet kaynaklarının neredeyse tamamen devlet denetiminde olduğu görüşünü sorgular. Onun 1807–1883 dönemine ilişkin değerlendirmesi, özel girişimle iç ticaretin ağırlığını vurgular. Bu, devlet denetiminin kapsamı konusunda tarihçiler arasında bulunan bir yorum ayrılığıdır. Wikipedia, Cambridge University Press

Austin’in 1807–1896 dönemini inceleyen çalışması, şeflerin elindeki köleleştirilmiş nüfus yoğunlaşmasını vurgular. Köleleştirilmiş insanlar ve onların soyundan gelenler, en fazla şeflerin elinde yoğunlaşıyordu. Ivor Wilks ise içeride kullanılan köleleştirilmiş emeğin ekonomik ağırlığını öne çıkarır. Wilks’e göre ekonomi, ihracat amacıyla yapılan köle akınlarına dayanmıyordu. Bu görüş, Asante’nin köle ticaretine katıldığı olgusunu ortadan kaldırmaz. Cambridge University Press, Wikipedia

Altın Tabure neyi temsil ediyordu?

Asante inancında altın, güneşin yeryüzündeki karşılığı olarak kabul ediliyordu. Aynı zamanda kra denen yaşamsal ruhun maddi görünümü sayılıyordu. Bu inanç, altının saray kültüründeki yerini anlamak için somut bir başlangıçtır. Altın eşyaların ekonomik değeriyle dinî anlamı, Asante sarayında birlikte bulunuyordu. Metropolitan Müzesi

Saray geleneğine göre Altın Tabure, 1701’de gökten Osei Tutu’nun kucağına indi. Bu anlatı, hükümdarlığın ilahî onayını açıklayan bir kuruluş efsanesidir. Gökten iniş anlatısını, 1701’deki Feyiase zaferinden farklı bir düzlemde değerlendirmek gerekir. Biri saray geleneğinin inanç anlatısı, diğeri Denkyira karşısındaki askerî zaferdir. Metropolitan Müzesi, Wikipedia

Metropolitan Müzesi, Altın Tabure’nin temsil işlevini ulusal bayrağın işlevine benzetir. Tabure, Asante toplumunun siyasi ve kültürel ruhunu temsil eden nesneydi. Siz gündelik hayatta bayrakların ortak kimliği nasıl temsil ettiğini düşünerek yaklaşabilirsiniz. Bu benzetme, Altın Tabure’nin anlamını tanıdık bir simge üzerinden açıklamaya yardımcı olur. Metropolitan Müzesi

İngiliz müdahaleleri ve Yaa Asantewaa direnişi nasıl gelişti?

İngiliz birlikleri, 4 Şubat 1874’te Kumasi kraliyet sarayını yağmaladı. Saraydan alınanlar arasında yüzlerce altın hükümdarlık eşyası da bulunuyordu. Bu olay, Kumasi’nin saray tarihiyle altın eşyaların sonraki hikâyesini birleştirir. Hükümdarlık eşyalarının şehirden uzaklaştırılması, İngiliz askerî müdahalesinin somut sonuçlarından biriydi. V&A

İngiliz kuvvetleri, Ocak 1896’da Kumasi’yi işgal ederek Prempeh I’i tutukladı. Asantehene unvanını taşıyan Prempeh I, hükümdarlıktan bu müdahaleyle uzaklaştırıldı. Ardından Vali Frederick Mitchell Hodgson, Altın Tabure hakkında bir talepte bulundu. Hodgson, 28 Mart 1900’de Asante önderlerine hitaben bu isteğini açıkladı. İngiliz kraliçesinin temsilcisi sıfatıyla Altın Tabure’ye oturmak istediğini söyledi. Oxford University Press

Ejisu’nun kraliçe annesi ve naibi Yaa Asantewaa, 1900’de direnişe önderlik etti. Bu direniş, İngiliz sömürge gücüne karşı yürütülen Asante mücadelesiydi. Savaşlar ve İngiliz ilhakının ardından Asante’nin bağımsız siyasi dönemi sona erdi. Asante, 1 Ocak 1902’de resmen sömürge yönetimine bağlanmış oldu. British Museum, Wikipedia

Kumasi çevresindeki tarihî yapılarda neler görülür?

UNESCO’nun Asante Geleneksel Yapıları alanı, Kumasi çevresindeki on kutsal yapıdan oluşur. Abirim, Besease ve Patakro, bu yapıların bulunduğu yerler arasındadır. Alan, 1980’de kültürel kriter (v) kapsamında Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi. Böylece Kumasi’nin tarihini araştırırken saray kültürünün yanında kutsal yapıları da inceleyebilirsiniz. UNESCO

Bu kutsal yapılar, avlular çevresinde ahşap, bambu ve toprak sıvayla inşa edilmişti. Çatıları başlangıçta bitkisel örtüler kullanılarak kapatılmış, yapılar avluların etrafında düzenlenmişti. Ahşap, bambu ve toprak, Asante yapı geleneğinin somut malzemelerini gösterir. Altın eşyalarla bilinen saray kültürünün yanında, bu malzemeler farklı bir miras sunar. UNESCO

Duvar kabartmalarında hayvanlar, kuşlar, bitkiler ve spiral biçimli motifler bulunur. Bu motifler, Adinkra sembolleriyle bağlantılı düşünceleri ve inançları duvarlara taşır. UNESCO’nun belgelediği dinî uygulamalar, belirli sorunlar öncesinde tanrısal varlıklara danışmayı içerir. Önemli girişimlerden önce danışma da bu kutsal yapıların dinî yaşamıyla bağlantılıdır. Siz bir kabartmayı incelerken, Adinkra bağlantısını da göz önünde tutabilirsiniz. UNESCO

Kısa kronoloji

Aşağıdaki sıralama, Kumasi merkezli birliğin oluşumuyla sömürge müdahalelerini aynı çizgide gösterir. 1980 ve 2024 kayıtları ise tarihî mirasın sonraki görünürlüğünü izler.

1. 17. yüzyıl sonları Osei Tutu ve Okomfo Anokye önderliğinde Asante birliği şekillendi.
2. 1695 Kumasi, Osei Tutu döneminde başkent olarak öne çıktı.
3. 1701 Feyiase zaferi, Denkyira üstünlüğünü sona erdirerek birliği güçlendirdi.
4. 1817 Thomas Bowdich, Kumasi’de altın işleme tekniklerini belgeledi.
5. 4 Şubat 1874 İngiliz birlikleri, Kumasi kraliyet sarayındaki altın eşyaları yağmaladı.
6. Ocak 1896 İngilizler Kumasi’yi işgal etti ve Prempeh I’i tutukladı.
7. 28 Mart 1900 Hodgson, Altın Tabure’ye oturmak istediğini Asante önderlerine açıkladı.
8. 1900 Yaa Asantewaa, İngiliz sömürge gücüne karşı direnişe önderlik etti.
9. 1 Ocak 1902 Asante, İngiliz ilhakının ardından sömürge yönetimine bağlandı.
10. 1980 Asante Geleneksel Yapıları, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi.
11. 2024 V&A koleksiyonundaki 17 hükümdarlık eşyası Kumasi’de yeniden sergilendi.

Kronolojinin kaynakları: Asante Empire, Kumasi, V&A, Oxford University Press, British Museum, UNESCO.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Asante tüccarları, Avrupalılarla alışveriş yaparken Avrupa ağırlık sistemini kullanıyordu. İç ticarette ise mithqal temelli kendi ağırlık sistemlerini kullanıyorlardı. Aynı ticaret dünyasında, muhataba göre farklı ölçü sistemleri devreye giriyordu. Bu ayrıntı, altın tozunu tartan abramo ağırlıklarının kullanımını tamamlar. Metropolitan Müzesi — Geometric gold weight, Gold in Asante Courtly Arts

Thomas Bowdich, 1817’de Kumasi’de kuyumcuların uyguladığı kayıp mum dökümünü kaydetti. Bu teknikte balmumu model, kil kalıp ve odun kömürü ateşi kullanılıyordu. Böylece altın işçiliğinin arkasındaki belirli malzemeleri ve yöntemi öğrenebiliyoruz. Bowdich’in kaydı, Kumasi’deki kuyumculuğun somut bir üretim örneğini verir. V&A

Kralın ruhunu arındıran akrafo görevlileri, belirli bir doğum günü bağlantısıyla seçiliyordu. Bu görevliler, kralla haftanın aynı gününde doğmuş kadın ve erkekler arasından geliyordu. Seçimdeki bu ölçüt, saray görevleriyle Asante inançları arasındaki bağı gösterir. Altının kra ile ilişkilendirilmesi de aynı inanç dünyasının bir parçasıydı. Metropolitan Müzesi

V&A koleksiyonundaki 17 Asante hükümdarlık eşyası, 2024’te Kumasi’de yeniden sergilendi. Eşyalar, 150 yılı aşkın bir aradan sonra şehirde yeniden görülebildi. Bu sergileme, 1874’te yağmalanan saray eşyalarının tarihiyle birlikte değerlendirilebilir. Kumasi’nin altın mirası, böylece madenciliğin yanında eşyaların yer değiştirmesini de içerir. V&A

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Asante Empire en.wikipedia.org
2. Wikipedia — Kumasi en.wikipedia.org
3. Victoria and Albert Museum — A history of Asante gold at the V&A vam.ac.uk
4. The Metropolitan Museum of Art — Geometric gold weight: altın çıkarma yöntemleri metmuseum.org
5. The Metropolitan Museum of Art — Gold in Asante Courtly Arts metmuseum.org
6. The Metropolitan Museum of Art — Geometric gold weight: ağırlık sistemleri metmuseum.org
7. Journal des Africanistes — Gold-mining and trading among the Ashanti of Ghana: vergi ve hükümdarlık hakları persee.fr
8. Journal des Africanistes — Gold-mining and trading among the Ashanti of Ghana: madencilik zanaatları persee.fr
9. Cambridge University Press — ‘No Elders Were Present’: Commoners and Private Ownership In Asante, 1807–96 cambridge.org
10. UNESCO World Heritage Centre — Asante Traditional Buildings whc.unesco.org
11. Oxford University Press — Collecting Mania, Racial Science, and Cultural Conversion through Forcible Expeditions academic.oup.com
12. British Museum — African Kingdoms Timeline britishmuseum.org

Görsel: Ashanti Yam Ceremony 1817.jpg — Thomas E. Bowdich, Public domain