SPQR latınca Senatus Populusque Romanus ifadəsinin qısaltmasıdır. Mənası “Roma Senatı və xalqı”dır. Roma (Roma) kitabələrində bu hərflər Senatı və Roma xalqını birlikdə təmsil edirdi. Respublika dövründə Populus xalq yığıncağını bildirirdi.
Bir hərf bu qısaltmanı ilk baxışda göründüyündən daha mürəkkəb edir: Q latınca sözə qoşulan və “və” mənasını verən şəkilçini bildirir. Siz ifadənin Respublika kitabələrindən imperator sikkələrinə və Romanın bələdiyyə fəvvarəsinə qədər istifadəsini izləsəniz, eyni sözlərin fərqli siyasi şəraitlərdə necə işləndiyini görə bilərsiniz.
SPQR latınca və Azərbaycan dilində nə deməkdir?
Tam latınca ifadə Senatus Populusque Romanus şəklindədir. Azərbaycan dilində qarşılığı “Roma Senatı və xalqı”dır. Qısaltma Senatı və xalqı Respublika dövründə Roma dövlətini təmsil edən vahid ifadədə birləşdirir.
Hərfləri ayrı-ayrılıqda oxumaq olar. S — Senatus, yəni Senatdır. P — Populus, yəni xalqdır. Q — “və” mənasını verən -que şəkilçisidir. R — Romanus sözüdür. Azərbaycan dilindəki ifadədə bu söz “Roma” kimi verilir.
Respublika dövrü üçün bu sözlərin hansı qurumları bildirdiyi əhəmiyyətlidir. Senatus Senatı, Populus isə xalq yığıncağını adlandırırdı. Beləliklə, ifadə hər iki qurumu birlikdə göstərirdi. “Xalq” sözünü yalnız Roma sakinlərinə ümumi istinad kimi başa düşsəniz, xalq yığıncağı ilə bağlı mənanı nəzərdən qaçırarsınız.
Siz bu ifadəyə müxtəlif qədim əşyalarda rast gələ bilərsiniz. O, daş və ya metal üzərindəki kitabələrlə elan edilən sənədlərdə işlənirdi. Abidələrdə və ictimai binalarda ithaf yazılarında, eləcə də bəzi Roma sikkələrində görünürdü. İstifadəsi tək bir material və ya abidə növü ilə məhdudlaşmırdı.
Q hərfi nəyi bildirir?
Q Populus sözünə qoşulan latınca -que şəkilçisini bildirir. Yaranan Populusque sözü bu ifadədə “və xalq” mənasını verir. Qısaltmada ayrıca hərflə göstərilsə də, bağlayıcı yazıda sözün tərkib hissəsidir.
Senatus Populusque Romanus üç sözdən ibarət olduğu halda, SPQR-in niyə dörd hərfdən yarandığı bununla izah olunur. Həm P, həm də Q Populusque sözündən götürülüb. Qısaltma ismi ona qoşulmuş bağlayıcıdan ayıraraq onların fərqli vəzifələrini göstərir.
Siz kitabədə tam ifadəni oxuyarkən Populusque sözünü bitişik axtarın. SPQR-i oxuyanda isə Q-nun Senatla xalq arasındakı əlaqəni yaratdığını yadda saxlayın. Bu hərf onların yanında başqa bir qurumu təqdim etmir.
Senat və Roma xalqı hansı siyasi legitimlik iddiasını ifadə edirdi?
Respublika dövründə ifadə Senatı və xalq yığıncağını birlikdə adlandıraraq Roma dövlətini təmsil edirdi. Onun siyasi iddiası bu birgə kimlikdə idi. Senatus Populusque Romanus ifadəsində dövlət hər iki qurum vasitəsilə göstərilirdi.
Qurumların sırası həmişə tanış olduğumuz şəkildə olmayıb. Lex məlum olan ən qədim kitabə nümunəsini təxminən e.ə. 189-cu ilə aid edir. Oradakı ifadə Populus Senatusque Romanus şəklindədir: xalq Senatdan əvvəl gəlir. Lex-in məlumatına görə, e.ə. I əsrdən etibarən Senat ardıcıl olaraq birinci yerdə göstərilir.
İmperiya dövrünə aid bir ithaf bu ifadənin şərəfləndirən tərəfi necə göstərə bildiyini açıqlayır. Trayan sütununda Senat və Roma xalqı abidəni ilahiləşdirilmiş Nervanın (Nerva) oğlu imperator Trayana (Trajan) ithaf edir. İthafı edən tərəf onlardır, ithafın ünvanlandığı şəxs isə imperatordur.
Bu mətn sizə ifadənin siyasi rolunu dəqiq anlamağa imkan verir. Respublika dövründə o, Senat və xalq yığıncağı vasitəsilə dövləti təmsil edirdi. Sütunun imperiya dövrünə aid ithafında isə hökmdara müraciət edən kollektiv tərəf kimi Senatı və xalqı adlandırırdı.
SPQR imperatorlar dövründə niyə işlədilməyə davam etdi?
Avqustun (Augustus) monarxiya hakimiyyəti ilə ali dövlət hakimiyyətini ifadə edən rəsmi mətnlərdə SPQR-in yerini imperatorun adı və titulları tutmağa başladı. Həmin mətnlərdə imperator hakimiyyəti hökmdarın öz adı və titulları vasitəsilə göstərildikcə ifadənin mövqeyi də dəyişdi.
Bununla belə, Senatus Populusque Romanus imperiya dövründə dövləti adlandırmağa davam etdi. Bu, xüsusilə imperatorların şərəfinə təqdim olunan kitabələrə aid idi. Belə istifadədə dövlət imperator vəzifəsindən ayrıca ifadə edilə bilirdi. Bu da Senatın və xalqın şərəfləndirən tərəf kimi göstərilməsinə imkan verirdi.
Avqust dövrünün bir sikkəsi hərflərin istifadəsinə tarixi müəyyən edilmiş nümunədir. Metropoliten İncəsənət Muzeyində inventar nömrəsi 99.35.6 olan, e.ə. 20–19-cu illərə aid Avqust qızıl aureusu saxlanılır. Onun üzərində CL V yazılmış qalxanı əhatə edən dəfnə budaqları ilə yanaşı SPQR də var.
Trayanın bürünc dupondisində daha açıq ithaf görünür. Hallie Ford İncəsənət Muzeyi onu təxminən eramızın 98–117-ci illərinə aid edir. Sikkənin arxa üzündə SPQR OPTIMO PRINCIPI yazılıb. Bu, Senatın və Roma xalqının “ən yaxşı hökmdar”a ithafını ifadə edir.
Həmin sikkədə S-C də var. Bu hərflər “Senatın qərarı ilə” mənasını verən Senatus Consulto ifadəsinin qısaltmasıdır. Yazıları ayrı anlamaq vacibdir: SPQR Senatı və xalqı adlandırır, S-C isə konkret olaraq Senat qərarına istinad edir.
Qədim kitabələr və sikkələr SPQR-in müasir Romada istifadəsi ilə necə bağlıdır?
Qədim kitabələr və sikkələr həm tam ifadəni, həm də onun qısaltmasını qoruyub saxlayır. Trayan sütununun ilkin ithafının birinci sətrində Senatus Populusque Romanus tam yazılıb. Avqustun aureusunda və Trayanın dupondisində isə yığcam SPQR forması görünür.
Trayan sütununun açılışı eramızın 113-cü ilinin 12 mayında olub. İthaf yazısı Senatı və xalqı ithaf edən tərəf kimi göstərir. Mətn abidənin məqsədini də bildirir: böyük tikinti işləri zamanı götürülmüş təpənin və torpağın hündürlüyünü göstərmək.
Müasir Roma eyni dörd hərfdən bələdiyyə kimliyində istifadə edir. Şəhərin 1884-cü ildə rəsmən qəbul edilmiş gerbində purpur rəngli fon üzərində SPQR hərfləri və qızılı yunan xaçı yerləşir. Onların üstündə qızılı tac var. Tacın səkkiz gülşəkilli bəzəyindən beşi görünür.
Piazza della Cancelleria (Piazza della Cancelleria) meydanındakı fəvvarə qısaltmanı gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirir. SPQR suyun axdığı düzbucaqlı hovuzun üzərində yerləşir və bələdiyyəni bildirir. Siz bu yazını adi bir ictimai xidmətlə əlaqələndirə bilərsiniz: hərflər qədim abidə və sikkələrlə yanaşı şəhər fəvvarəsində də görünür.
Bu əşyaların istifadə şəraiti fərqli olsa da, hamısında eyni ifadə var. Trayanın dupondisində o, imperatora ithafın bir hissəsidir. Romanın gerbində və Cancelleria fəvvarəsində isə müasir bələdiyyəni bildirir. Eyni qısaltma bu istifadələri həm görünüş, həm də söz baxımından birləşdirir.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 189-cu il: Lex-in qeydə aldığı erkən kitabədə xalqı birinci yerə qoyan Populus Senatusque Romanus ifadəsi işlənir.
- E.ə. I əsr: Lex-in məlumatına görə, Senat ifadədə ardıcıl olaraq birinci yeri tutur.
- E.ə. 20–19-cu illər: Metropoliten Muzeyindəki Avqust qızıl aureusunun üzərində SPQR var.
- Təxminən eramızın 98–117-ci illəri: Hallie Ford Muzeyindəki Trayan dupondisinin üzərində SPQR OPTIMO PRINCIPI var.
- Eramızın 113-cü ilinin 12 mayı: Senatın və xalqın ithafını daşıyan Trayan sütununun açılışı olur.
- 1581–1586: Ambrogio Brambilla (Ambrogio Brambilla) sütunu təsvir edən qravürasında ithafın ilk sətrini SPQR kimi qısaldır.
- 1884: Roma üzərində SPQR olan bələdiyyə gerbini rəsmən qəbul edir.
- 1928: Publio Morbiducci (Publio Morbiducci) Piazza della Cancelleria meydanındakı SPQR yazılı fəvvarənin yaradılmasına gətirən bələdiyyə müsabiqəsində qalib gəlir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Tanış qısaltma abidənin təsvirində edilmiş dəyişikliyi gizlədə bilər. Ambrogio Brambillanın 1581–1586-cı illərə aid Trayan sütunu qravürası başlanğıc ifadəni SPQR kimi verir. Orijinal kitabədə isə Senatus Populusque Romanus tam yazılıb. Beləliklə, qravüra və abidə eyni ifadəni fərqli formalarda təqdim edir.
Trayanın dupondisi sözləri konkret bir səhnə ilə də birləşdirir. Sülh ilahəsi Paks (Pax) bir əlində bolluq buynuzu tutur. Digər əli ilə dakların silahlarından ibarət yığını yandırır. Bu təsvir sikkədə SPQR OPTIMO PRINCIPI ithafı ilə birlikdə yer alır.
Cancelleria fəvvarəsi bələdiyyənin əvəzetmə layihəsinin bir hissəsidir. 1928-ci ildə Roma on kiçik çuqun fəvvarəni bədii tərtibatlı fəvvarələrlə əvəzləmək üçün müsabiqə keçirdi. Müsabiqəni Publio Morbiducci qazandı. Piazza della Cancelleria meydanındakı fəvvarə onun əsəridir. Düzbucaqlı hovuzun üzərindəki SPQR yazısı bələdiyyəni bildirir.
Tez-tez verilən suallar
SPQR dörd ayrı latın sözünü bildirirmi?
Tam ifadə üç sözdən ibarətdir: Senatus Populusque Romanus. Q Populus sözünə qoşulan və “və” mənasını verən -que şəkilçisini bildirir.
Romada imperatorlar hakimiyyətə gələndə SPQR yox oldumu?
İfadə imperiya dövründə də, xüsusilə imperatorların şərəfinə ithaflarda işlənməyə davam etdi. Trayanın dupondisi və Trayan sütunundakı ithaf buna nümunədir.
SPQR və S-C eyni qısaltmadırmı?
SPQR “Roma Senatı və xalqı” deməkdir. S-C isə Senatus Consulto, yəni “Senatın qərarı ilə” mənasını verir. Yuxarıda təsvir edilən Trayan dupondisində hər ikisi var.
SPQR müasir Romada harada görünür?
O, Romanın 1884-cü ildə rəsmən qəbul edilmiş bələdiyyə gerbində görünür. Piazza della Cancelleria meydanındakı fəvvarənin hovuzunda da var.
Mənbələr
- Vikipediya — SPQR en.wikipedia.org
- Lex — Senatus Populusque Romanus lex.dk
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Avqustun qızıl aureusu metmuseum.org
- Willamette Universiteti, Hallie Ford İncəsənət Muzeyi — Trayan, bürünc dupondi library.willamette.edu
- Museo Galileo — Trayan sütunu museogalileo.it
- Çikaqo Universitetinin Kitabxanası — Speculum Romanae Magnificentiae, A41 speculum.lib.uchicago.edu
- Turismo Roma — Roma haqqında qısa məlumat turismoroma.it
- Turismo Roma — Piazza della Cancelleria fəvvarəsi turismoroma.it
FAQ
SPQR Azərbaycan dilində nə deməkdir?
SPQR Senatus Populusque Romanus ifadəsinin qısaltmasıdır və “Roma Senatı və xalqı” deməkdir. Respublika dövründə bu ifadə Senatı və xalq yığıncağını birlikdə adlandırırdı.
SPQR-də Q hərfi nə deməkdir?
Q latınca “və” mənasını verən -que şəkilçisini bildirir. Bu şəkilçi Populus sözünə qoşularaq Populusque formasını yaradır.
SPQR niyə imperator dövrünün sikkələrində görünür?
İfadə imperiya dövründə də dövləti adlandırmaq üçün işlənirdi. Xüsusilə imperatorlara ithaflarda istifadə olunurdu. Trayanın bürünc dupondisindəki SPQR OPTIMO PRINCIPI yazısı Senatın və Roma xalqının “ən yaxşı hökmdar”a ithafıdır.
SPQR Romada hələ də işlədilirmi?
Bəli. Romanın 1884-cü ildə rəsmən qəbul edilmiş bələdiyyə gerbində SPQR var. Piazza della Cancelleria meydanındakı fəvvarədə də bu hərflər bələdiyyəni bildirir.
Image: Rome SPQR 1979-08-06.jpg — Heinrich Stürzl, CC BY-SA 4.0
