Adrian divarı (Hadrian Duvarı) İngiltərənin (İngiltere) şimalındadır. Tayn (Tyne) çayı sahilindəki Wallsenddən Bowness-on-Solwayə qədər 118 kilometr uzanır. Romalılar onu təxminən eramızın 122-ci ilində tikməyə başlayıblar. Məqsəd sərhədi möhkəmləndirmək, basqınçıları ləngitmək və nəzarət olunan keçidlər vasitəsilə gediş-gəlişi və ticarəti tənzimləmək idi.
Bu sərhəddə maneələrlə yanaşı qapılar nə üçün lazım idi? Kiçik qalalar şimal və cənub girişlərini birləşdirirdi. Yaxınlıqdakı qüllələrdə isə keşik çəkən əsgərlər yerləşirdi. Siz bu əlaqələri izləsəniz, divarın işini daha asan anlayarsınız: onun marşrutu, müdafiə qurğuları və gündəlik fəaliyyəti vahid bir sistemin hissələri idi.
Adrian divarı nə vaxt və hansı marşrut boyunca tikilib?
Tikinti imperator Adrianın (Hadrianus) eramızın 122-ci ilində Britaniyaya (Britanya) səfəri ilə əlaqələndirilir. Divarın tamamlanması ən azı altı il çəkib. Britaniyada yerləşən üç legionun əsgərləri burada işləyib: II Augusta, VI Victrix və XX Valeria Victrix. Beləliklə, tikintidə bir neçə hərbi birləşmə iştirak edib.
Marşrut İngiltərənin şimalından keçirdi. Şərqdə Wallsenddən başlayır, qərbdə Bowness-on-Solwayə çatırdı. UNESCO onun uzunluğunu 118 kilometr göstərir. Bu iki məntəqə sərhədin yerini «Şotlandiya yaxınlığında bir Roma divarı» kimi ümumi təsvirdən daha dəqiq müəyyənləşdirir.
Mərkəzi hissədə, Sewingshields ilə Walltown arasında divar Whin Sillin şimala baxan sıldırım qayaları boyunca uzanırdı. Dik relyef təbii maneə yaradırdı. Başqa yerlərdə divarın şimalındakı böyük xəndək əlavə müdafiə təmin edirdi. Daş hörgü ilə relyefin əlaqəsi marşrut boyunca dəyişirdi.
Qərb hissəsi də başlanğıcda fərqli idi. İrtinq (Irthing) çayı ilə Solvey körfəzi (Solway Firth) arasında inşaatçılar əvvəlcə çim bloklarından istifadə etmişdilər. Sonradan bu çim divarı daşla əvəz olundu. Siz bütün sərhəd xəttini ilk gündən daş tikili kimi təsəvvür edirsinizsə, qərbdəki bu hissəni fərqli düşünməlisiniz.
Tikinti zamanı dəyişikliklər davam edirdi. İlkin plan tamamlanmamış divar xəttinə 14 böyük qala əlavə olundu. Bu qalalar kiçik qalaların və qüllələrin ilkin düzülüşünü dəyişdirdi. Günümüzə çatan sərhəd qurğuları layihə artıq icra olunarkən verilən qərarları da əks etdirir.
Divar müdafiədə, gediş-gəlişə nəzarətdə və ticarətdə hansı rolu oynayırdı?
Adrian divarı təxminən 300 il Roma imperiyasının (Roma İmparatorluğu) şimal-qərb sərhədinin əsas hissələrindən biri olub. Onun müdafiə rolu yalnız divarın özündən asılı deyildi. Xəndəklər, təbii sıldırımlar, müşahidə məntəqələri və yaxınlıqdakı qalalar birlikdə işləyirdi. Bu sistem hərəkəti çətinləşdirir və hərbi müdaxiləyə şərait yaradırdı.
Arxeoloq Nik Hodqson (Nick Hodgson) bildirir ki, fiziki maneələr basqın etmək üçün sərhədi keçən dəstələri ləngidirdi. Bu gecikmə yaxınlıqdakı qalalara əlavə qüvvə göndərmək üçün vaxt verirdi. Bu izaha görə, divarın əsas müdafiə dəyəri keçidi çətinləşdirmək və əsgərlərin cavab verməsi üçün vaxt qazandırmaq idi.
Hodqson bu fikri divarın müdafiə və ya taktiki məqsəd daşımadığını irəli sürən şərhlərə qarşı qoyur. Bu fərq əhəmiyyətlidir. Maneənin hərbi vəzifə yerinə yetirməsi üçün bütün keçidlərin qarşısını alması vacib deyil. Hodqsonun sərhədə verdiyi izahda basqınçıları ləngitmək özlüyündə mühüm məqsəd idi.
Sıldırımların təbii maneə yaratmadığı yerlərdə şimal xəndəyi müdafiəni gücləndirirdi. Wallsenddə aparılan qazıntılarda xəndəklə divar arasında sıra ilə düzülmüş çuxurlar da tapılıb. Bunlar ucları itilənmiş budaqlardan düzəldilən maneələrin bərkidildiyi yuvalar kimi şərh olunur. Belə maneələr Hodqsonun ləngitmə ilə bağlı izahına uyğun gəlir.
Qapıların başqa bir vəzifəsi də vardı. Hodqson keçid məntəqələrini şimaldan gələn insanlarla Roma ərazisi arasında ticarəti və əlaqələri tənzimləyən yerlər kimi təsvir edir. Beləliklə, sərhəd həm maneə yaradır, həm də nəzarətli keçidi təmin edirdi. Müdafiə maneələri ilə yanaşı, qapılar da onun təyinatının bir hissəsi idi.
Siz gündəlik həyatda istifadə etdiyiniz nəzarətli bir girişi düşünün. Maneə hərəkəti girişə nəzarət oluna bilən nöqtəyə yönəldir. Bu müqayisə divarın qapılarını anlamağa kömək edir. Burada kiçik qalaların içindən keçən yollar şimal və cənub qapılarını birləşdirirdi. Beləcə, sərhədi keçmək üçün müəyyən marşrutlar yaranırdı.
Qalalar, qapılar və qarnizonlar necə işləyirdi?
«Milecastle» adlanan kiçik qalalar təxminən bir Roma mili ara ilə yerləşirdi. Onların içindəki yollar divarın əks tərəflərində olan qapıları birləşdirirdi. Siz müdafiə olunan sərhəddən insanların necə keçdiyini anlamaq istəyirsinizsə, bu qarşılıqlı girişlərdən başlaya bilərsiniz.
Hər iki kiçik qala arasında iki gözətçi qülləsi vardı. Bir Roma mili təxminən 1,48 kilometr idi. Beləliklə, qüllələr bu məsafəni üç müşahidə aralığına bölürdü. Bu düzülüş kiçik qalalar arasındakı xətt boyunca müşahidə məntəqələrinin paylanmasını təmin edirdi.
Qüllələr gündəlik hərbi həyat üçün də istifadə olunurdu. Kiçik əsgər qrupları patrul və müşahidə vəzifələrini yerinə yetirərkən burada yemək bişirir, yatır və dincəlirdilər. Deməli, gözətçi qülləsi həm müşahidə məntəqəsi, həm də bu işi görən əsgərlərin növbələr arasında yaşaya bildiyi yer idi.
Qarnizonlar əsasən imperiyanın müxtəlif yerlərindən toplanan köməkçi qoşun əsgərlərindən — auxilia üzvlərindən ibarət idi. Böyük qalalarda 500 və ya 1 000 nəfərlik hissələr yerləşirdi. Bu qüvvələri tikintidə iştirak edən legion əsgərlərindən fərqləndirmək lazımdır. Dəlillər həm inşaatçıları, həm də sərhəddə əsasən xidmət edən qoşunları müəyyənləşdirir.
Divarın cənubunda Vallum yerləşirdi. Onun səciyyəvi kəsiyi iki torpaq sədd arasındakı təxminən altı metr enində və üç metr dərinliyində xəndəkdən ibarət idi. Şimal xəndəyi ilə birlikdə bu qurğu sərhədin niyə daha geniş torpaq istehkamları və hərbi tikililər sistemi kimi anlaşılmalı olduğunu göstərir.
Adrian divarı İngiltərə ilə Şotlandiya arasında sərhəd olubmu?
Adrian divarı bütövlükdə İngiltərə ərazisindədir. O, heç vaxt İngiltərə ilə Şotlandiya (İskoçya) arasında sərhəd olmayıb. Divarın mövqeyi Roma sərhədinin tarixinə aiddir. Onun Wallsenddən Bowness-on-Solwayə uzanan xəttini sonradan yaranmış ölkə sərhədi ilə qarışdırmaq olmaz.
Romanın sərhəd siyasəti bu xəttdən kənara da keçmişdi. Eramızın 142-ci ilində Antonin Pi (Antoninus Pius) indiki Şotlandiya ərazisində Antonin divarının (Antoninus Duvarı) tikintisinə başladı. Təxminən 60 kilometr uzunluğundakı bu divar Roma sərhədini müvəqqəti olaraq Adrian divarından şimala çəkdi.
Antonin divarı təxminən 20 il istifadə olunduqdan sonra tərk edildi. Roma ordusu daha sonra Adrian divarına qayıtdı. Adrian divarı yenidən əsas sərhəd xətti oldu. Bu yerdəyişmə onun uzunmüddətli əhəmiyyəti daxilində daha şimaldakı başqa bir divarın onu əvəz etdiyi dövrün də olduğunu izah edir.
Xronologiya
- Eramızın 122-ci ili: Adrian Britaniyaya səfər etdi. Adrian divarının tikintisinin başlanması adətən bu ilə aid edilir.
- Eramızın 142-ci ili: Antonin Pi daha şimalda Antonin divarını tikməyə başladı.
- Təxminən 20 il istifadədən sonra: Antonin divarı tərk edildi və Roma ordusu Adrian divarına qayıtdı.
- Eramızın 403–406-cı illəri: Divar boyunca tapılan ən gec tarixli Roma sikkələri zərb olundu.
- XIX əsrin ortalarından: Con Kleyton, Con Hodqson və Con Kollinqvud Bryus divarın araşdırılması və qorunması işində önə çıxdılar.
- 1987: Adrian divarı UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edildi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Bəzi hissələrin bünövrələri planın dəyişdirildiyini göstərir. Daha enli bünövrələr artıq hazırlanmışdı ki, inşaatçılar divarın müəyyən hissələrinin nəzərdə tutulan enini azaltdılar. Sonra daha dar daş hörgü həmin geniş əsasların üzərinə qoyuldu. Beləcə, dəyişdirilmiş layihənin fiziki izləri qaldı.
Sərhəd xətti Şimali Tayn (North Tyne), İrtinq və İden (Eden) çaylarını körpülərlə keçirdi. Əvvəlcə bu keçidlər yalnız piyadalar üçün idi. II əsrin ikinci yarısında onlar nəqliyyat vasitələri üçün uyğunlaşdırıldı. Körpülərin keçid imkanlarının dəyişməsi sərhəd qurğularının ilkin tikintidən sonra yenidən dəyişdirilməsinə daha bir nümunədir.
Romalılar divar boyunca yerləşən qalaların adlarını daşıyan kiçik suvenir qablar da hazırlayırdılar. Onların bəzəklərində divarın özünü təsvir etdiyi düşünülən formalar vardı. Bu əşyalar sərhədi insanın əlində tuta biləcəyi bir əşyanın ölçüsünə gətirirdi. Hərbi məntəqələrin adları qabın üzərində qeyd olunurdu.
Divar boyunca tapılan ən gec tarixli Roma sikkələri eramızın 403–406-cı illərində zərb olunub. Onlar da tikinti tarixləri, dəyişən müdafiə qurğuları və sonrakı təkrar istifadə ilə yanaşı divarın tarixinin bir hissəsidir.
Roma hakimiyyətindən sonra divarın başına nə gəldi?
Roma hakimiyyətindən sonra divarın daşları yaxınlıqdakı qəsrlərdə, kilsələrdə, təsərrüfat tikililərində və evlərdə yenidən istifadə olundu. Nəticədə sərhədin bəzi hissələri çox fərqli məqsədlərə xidmət edən tikililər üçün inşaat materialına çevrildi.
XIX əsrin ortalarından Con Kleyton (John Clayton), Con Hodqson (John Hodgson) və Con Kollinqvud Bryus (John Collingwood Bruce) divarın araşdırılması və qorunması işində önə çıxdılar. Onların fəaliyyəti divarın mühafizə tarixinin bir hissəsidir. 1987-ci ildə Adrian divarı UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edildi.
Tez-tez verilən suallar
Adrian divarı haradan başlayır və harada bitir?
Şərqdə Tayn çayı sahilindəki Wallsendlə qərbdəki Bowness-on-Solway arasında uzanır. Bütün marşrut İngiltərənin şimalındadır. UNESCO onun uzunluğunu 118 kilometr göstərir.
Tikinti nə qədər çəkib?
Tikintinin başlanması adətən təxminən eramızın 122-ci ilinə aid edilir və Adrianın Britaniyaya səfəri ilə əlaqələndirilir. İşlərin tamamlanması ən azı altı il çəkib. İlkin layihə bitməmiş plan dəyişdirilib.
İnsanlar divardan keçə bilirdilərmi?
Bəli. Kiçik qalaların içində şimal və cənub qapılarını birləşdirən yollar vardı. Nik Hodqsona görə, keçid məntəqələri ticarəti və şimaldan Roma ərazisinə gələn insanlarla əlaqələri tənzimləyirdi.
Qarnizonlarda kimlər xidmət edirdi?
Qarnizonlar əsasən imperiyanın müxtəlif yerlərindən toplanan auxilia əsgərlərindən ibarət idi. Böyük qalalarda 500 və ya 1 000 nəfərlik hissələr yerləşirdi. Daha kiçik qruplar isə gözətçi qüllələrindən müşahidə, patrul vəzifələri və gündəlik yaşayış üçün istifadə edirdi.
Mənbələr
- English Heritage — Adrian divarının tarixi english-heritage.org.uk
- UNESCO — Roma imperiyasının sərhədləri whc.unesco.org
- Adrian divarının idarəetmə planı — Təsvir visithadrianswall.co.uk
- English Heritage — Adrian divarının əhəmiyyəti english-heritage.org.uk
- Archaeology — Müdafiə strategiyası archaeology.org
- English Heritage — Leahill və Piper Sike qüllələrinin tarixi production.english-heritage.org.uk
- Wikipedia — Adrian divarı en.wikipedia.org
- Vikipedi — Adrian divarı tr.wikipedia.org
FAQ
Adrian divarı haradadır?
Adrian divarı bütövlükdə İngiltərənin şimalındadır. Şərqdə Tayn çayı sahilindəki Wallsenddən qərbdəki Bowness-on-Solwayə qədər uzanır.
Romalılar Adrian divarını niyə tikiblər?
Divarın maneələri basqınçı dəstələrin hərəkətini ləngidir, yaxınlıqdakı qalalara əlavə qüvvə göndərmək üçün vaxt qazandırırdı. Qapılar isə şimaldan gələn insanların gediş-gəlişini, ticarəti və onlarla əlaqələri tənzimləyirdi.
Adrian divarı nə vaxt tikilib?
Tikintinin başlanması adətən təxminən eramızın 122-ci ilinə aid edilir və Adrianın Britaniyaya səfəri ilə əlaqələndirilir. İşlərin tamamlanması ən azı altı il çəkib.
Adrian divarı İngiltərə ilə Şotlandiya arasında sərhəd olubmu?
Xeyr. Divar bütövlükdə İngiltərə ərazisindədir və heç vaxt İngiltərə ilə Şotlandiya arasında sərhəd olmayıb.
Image: 2018-06-07 Sycamore Gap Tree (Acer pseudoplatanus), next to Hadrian’s Wall UK.jpg — Gordon Leggett, CC BY-SA 4.0
