Miletli Fales (Miletli Thales) e.ə. VII əsrin sonları və VI əsrdə İoniyanın (İyonya) Milet (Milet) şəhərində yaşamış Sokratdan əvvəlki yunan filosofu idi. O, suyu təbiətin ilkin əsası sayırdı. Adı həndəsəyə, astronomiyaya və maqnitlərin öyrənilməsinə verilən töhfələrlə bağlıdır.
Su ilə bağlı fikirləri ilə tanınan bir mütəfəkkirin adı üçbucaqlar və Günəş tutulması ilə necə əlaqələnir? Siz Mileti gəzirsinizsə və ya erkən fəlsəfəni öyrənirsinizsə, bu əlaqələr onun həyatını anlamağınıza kömək edəcək. Falesin şöhrəti fəlsəfi fikirlərə, riyazi ənənələrə və sonrakı müəlliflərin yazdıqlarına əsaslanır.
Miletli Fales harada doğulub və harada yaşayıb?
Fales Miletdə doğulub. Qədim şəhər Türkiyənin (Türkiye) Aydın vilayətinin Didim rayonunda, Balat yaxınlığında yerləşir. Milet İoniyanın bir hissəsi idi. Erkən təbiət filosofları Fales, Anaksimandr (Anaksimandros) və Anaksimen (Anaksimenes) burada fəaliyyət göstəriblər.
Bu mütəfəkkirlər Milet məktəbi ilə əlaqələndirilir. Fales qədim yunan ənənəsindəki Yeddi müdrikdən də biri idi. Bu ənənədəki yeri onun müdrikliyi ilə bağlı şöhrətini təbiətin ilk tədqiqatçılarından biri kimi mövqeyi ilə birləşdirir.
Türkiyəyə səyahət edirsinizsə, bu coğrafi əlaqəni asanlıqla görə bilərsiniz. Falesin adı ilə bağlı Milet indiki Balat yaxınlığındakı qədim şəhərdir. MacTutor da onun vəfat yerini Milet kimi göstərir.
Miletli Falesin doğum və ölüm tarixləri
Falesin dəqiq doğum və ölüm tarixləri məlum deyil. Geniş yayılan tarixləndirmələrdən birinə görə, o, təxminən e.ə. 626–623-cü illərdə doğulub və e.ə. 548–545-ci illərdə vəfat edib. Sent-Endryus Universitetinin MacTutor bioqrafiyasında isə təxminən e.ə. 624–547-ci illər göstərilir.
Bu təxminlər onun həyatını e.ə. VII əsrin sonlarına və VI əsrə aid edir. Siz bu tarixləri təxmini zaman göstəriciləri kimi qəbul etməlisiniz. Heç bir qeyd vermədən konkret bir il seçmək onun bioqrafiyasını mövcud məlumatların imkan verdiyindən daha dəqiq göstərərdi.
Diogen Laertinin (Diogenes Laertios) qeydə aldığı sonrakı bir rəvayətə görə, Fales yarışları izləyərkən istidən və susuzluqdan ölüb. Bu hekayə onun ölümü ətrafında yaranmış ənənənin bir hissəsidir. Son anları haqqında etibarlı məlumat sayılmır.
Miletli Falesin adı necə tələffüz olunur?
Falesin ingiliscə Thales adı /ˈθeɪliːz/ kimi tələffüz olunur. Bunu “THAY-leez” şəklində göstərmək olar. Onun qədim yunanca adı Θαλῆς kimi yazılır. İngiliscə tələffüzdə vurğu ilk hecaya düşür.
Miletli Falesin fəlsəfəsi: niyə su?
Aristotel (Aristoteles) Falesi təbiətin təməl prinsiplərini araşdıran ilk filosof sayırdı. Aristotelin ona aid etdiyi nəzəriyyədə su arxedir: hər şeyin başlanğıcı və ya təməl prinsipi. Buna görə də su Falesin təbiət izahında əsas yer tutur.
Su nəzəriyyəsi suyu başqa maddələr arasında bir maddə kimi nəzərdən keçirmir. Bu nəzəriyyə bütün varlıqların əsası ilə bağlıdır. Falesin adı ilə əlaqələndirilən başlıca fəlsəfi fikir budur. O, dünyadakı müxtəlif varlıqlar üçün vahid başlanğıc prinsipi irəli sürür.
Falesə aid edilən əlaqəli bir kosmoloji nəzəriyyəyə görə, Yer suyun üzərində üzür. Bu, Yerin mövqeyi və nəyə söykəndiyi barədə ayrıca iddiadır. Hər iki fikir suyun onun adına bağlanan izahlarda nə qədər geniş yer tutduğunu göstərir.
Oxford Classical Dictionary bu fikirlərlə Misir (Mısır) və Babil (Babil) yaradılış mifləri arasındakı oxşarlıqları qeyd edir. Deməli, Falesin düşüncəsində suya verilən əhəmiyyətin həmin ənənələrdə də qarşılığı var. Onun nəzəriyyəsini əvvəlki mədəniyyətlərdə heç bir bənzəri olmayan fikir kimi təqdim etmək olmaz.
Burada Faleslə onun fikirlərini şərh edən müəllifləri ayırmaq vacibdir. Su nəzəriyyəsini Aristotel nəql edir. Falesin öz əsərlərindən isə heç biri günümüzə çatmayıb. Onun fəlsəfəsi oxucuya nəyə inandığını izah edən sonrakı mətnlər vasitəsilə gəlib çatır.
Falesin riyaziyyata töhfələri nələrdir?
Falesin adı iki həndəsi nəticə ilə bağlıdır. Çevrə haqqında teoremə görə, diametrin uclarını çevrə üzərindəki üçüncü nöqtə ilə birləşdirəndə yaranan üçbucağın həmin üçüncü nöqtədəki bucağı düz bucaq olur. Bu bucaq 90°-dir.
Siz bu şəkli çəksəniz, diametrin düz bucağın qarşısındakı tərəf olduğunu görəcəksiniz. Üçüncü nöqtə mütləq çevrə üzərində yerləşməlidir. Bu şərtlər teoremin məzmununu müəyyən edir. “Yarımçevrəyə söykənən bucaq” ifadəsinin nə demək olduğunu da izah edir.
Fales teoremi adı kəsiklər teoremi üçün də işlədilir. Bu teorem bucağın tərəflərini kəsən paralel xətlərlə bağlıdır. Yaranan üçbucaqlar oxşardır və onların uyğun uzunluqları mütənasibdir. Bu, çevrə haqqında teoremdən ayrı bir nəticədir.
Sonrakı antik mənbələr daha bir neçə müddəanı Falesə aid edir. Bunlardan biri diametrin dairəni iki bərabər hissəyə bölməsidir. Bərabəryanlı üçbucağın oturacağına bitişik bucaqların bərabərliyi və qarşılıqlı bucaqların bərabərliyi də həmin müddəalar arasındadır.
Falesin formal həndəsi isbatlar qurub-qurmadığı mübahisəlidir. Van der Varden (Van der Waerden) bu fikri müdafiə edirdi. Bertran Rassel (Bertrand Russell) isə sonrakı yunan riyaziyyatında rast gəlinən deduktiv tipli isbatlara dair sübut olmadığını bildirirdi. Bir müddəanın Falesə aid edilməsi onun həmin nəticəni necə əsaslandırdığını müəyyənləşdirmir.
Çevrə haqqında teorem təxminən e.ə. 300-cü ildə yazılmış Evklidin (Öklid) “Başlanğıclar” əsərinin III kitabında, 31-ci müddəədə yer alır. Bu, müddəanın həmin sonrakı riyazi əsərdə qeydə alındığını göstərir. Öz-özlüyündə Falesin necə düşündüyünün təfərrüatlarını müəyyən etmir.
Fales piramidanı necə ölçüb?
Falesin piramidanı ölçməsi haqqında məlumatlarda fərqli üsullar təsvir olunur. Hieronim (Hieronymus) cismin uzunluğu ilə kölgəsinin uzunluğunun bərabər olduğu andan istifadə edildiyini yazır. Plutarx (Plutarkhos) isə çubuqla piramidanın kölgələrinin nisbətlər əsasında müqayisəsini təsvir edir.
Hər iki versiya həndəsəni praktik ölçmə məsələsi ilə əlaqələndirir. Fərq ölçmə qaydasındadır. Birinci üsul müəyyən anda uzunluqların bərabər olmasına, digəri isə nisbətlərə əsaslanır. Buna görə hekayəni izah edərkən bu iki məlumatı ayrı saxlamaq lazımdır.
Astronomiya və Günəş tutulmasının qabaqcadan söylənməsi
Herodot (Herodotos) Falesin e.ə. 585-ci il mayın 28-i ilə əlaqələndirilən Günəş tutulmasını qabaqcadan söylədiyini yazır. Onun məlumatına görə, tutulma midiyalılarla lidiyalılar arasındakı döyüşü dayandırıb. Bu, Falesin astronom kimi şöhrəti ilə bağlı ən məşhur hadisələrdən biridir.
Tutulmanın qabaqcadan söylənməsi mübahisəlidir. Ceyms Lonqriq (James Longrigg) bu proqnozun hadisədən sonra Falesə aid edilmiş ola biləcəyini irəli sürüb. Buna görə tutulma hekayəsini iki hissə ilə vermək lazımdır: Herodotun məlumatı və Falesin hadisəni əvvəlcədən söyləməsinin mübahisəli olması barədə qeyd.
Başqa ənənələr Falesi vaxtın hesablanması və dənizçilikdə istiqamətin müəyyən edilməsi ilə əlaqələndirir. Diogen Laerti ilin 365 günə bölünməsini ona aid edir. Halbuki misirlilər ilin bu uzunluğunu artıq bilirdilər. Kallimaxın (Kallimakhos) nəql etdiyi bir ənənəyə görə, o, Milet dənizçilərinə istiqaməti Kiçik Ayı (Küçük Ayı) bürcü ilə müəyyən etməyi məsləhət görüb.
Miletli Fales və elektrik
Bəzən kəhrəbanın elektrostatik cazibəsini ilk dəfə Falesin müşahidə etdiyi bildirilir. Caley və Richards bu fikrə etiraz edirlər. Onlar bu aidetmənin dolayı məlumatlara əsaslandığını bildirir və Aristotelin müvafiq mətnində kəhrəbanın qeyd olunmadığını vurğulayırlar.
Başqa bir məlumat maqnitlə bağlıdır. Aristotelin yazdığına görə, Fales dəmiri hərəkət etdirdiyi üçün maqnitin ruhu olduğunu düşünürdü. Bu fikir hərəkət və canlılıqla bağlıdır. Onu kəhrəbanın elektrik cazibəsi barədə mübahisəli hekayədən ayırmaq lazımdır.
Miletli Falesin kitabları və kəlamları
Falesə aid edilən heç bir əsər günümüzə çatmayıb. Antik mənbələrdə “Gündönümü haqqında” və “Gecə-gündüz bərabərliyi haqqında” adlı mətnlər xatırlanır. Bu adlar onunla əlaqələndirilən əsərlər barədə qeydlərdə yer alır. Lakin həmin mətnlər qorunub qalmadığı üçün bu gün onları Falesin kitabları kimi oxumaq mümkün deyil.
“Özünü tanı” kəlamı da ona aid edilir, amma müəllifliyi mübahisəlidir. Diogen Laerti Antisfenin (Antisthenes) həmin kəlamı Femonoeyə (Phemonoe) aid etdiyini yazır. Buna görə onu Falesin etibarlı şəkildə sənədləşdirilmiş sitatı kimi deyil, müəllifliyi mübahisəli kəlam kimi təqdim etmək daha doğrudur.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 626–623-cü illər: Falesin Miletdə təxmini doğum dövrü.
- E.ə. 585-ci il mayın 28-i: Herodotun Fales tərəfindən qabaqcadan söyləndiyini bildirdiyi Günəş tutulması ilə əlaqələndirilən tarix.
- Təxminən e.ə. 548–545-ci illər: Falesin təxmini ölüm dövrü.
- Təxminən e.ə. 300-cü il: Evklidin “Başlanğıclar” əsərində diametrə söykənən bucağın düz bucaq olması haqqında müddəə yer alır.
Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Aristotelin “Siyasət” əsərində Falesin bir ticarət təşəbbüsü nəql olunur. O, Milet və Xiosda (Sakız) zeytun sıxma preslərini əvvəlcədən icarəyə götürüb. Sonra məhsul yığımı vaxtı onları başqalarına icarəyə verərək pul qazanıb. Bunu gündəlik həyatla əlaqələndirmək üçün sizin sonradan insanların ehtiyac duyacağını gözlədiyiniz bir şeyi əvvəlcədən ödənişlə təmin etdiyinizi düşünün. Bu hekayədə qazancın əsasında əvvəlcədən icarəyə götürmək dayanır.
Platonun (Platon) “Teetet” dialoqunun 174a hissəsində Falesin ulduzlara baxarkən quyuya düşməsindən danışılır. Bu epizod onun astronomiyaya marağını başına gələn ani bir hadisə ilə birləşdirir. Bu, Platonun qoruyub çatdırdığı lətifədir. Etibarlı şəkildə təsdiqlənmiş hadisə sayılmır.
Herodot Falesin adını siyasi təkliflə də əlaqələndirir. Onun yazdığına görə, Fales İoniya şəhərlərini mərkəzi Teosda (Teos) olan ortaq siyasi birlik yaratmağa çağırıb. Bu ənənə onun maraqlarının adətən onunla əlaqələndirilən təbiət və riyaziyyat məsələlərindən daha geniş olduğunu göstərir.
Falesin təsviri nəyi göstərir?
Falesin geniş yayılan büstlərindən biri eramızın II əsrinə aid Roma (Roma) nüsxəsidir. Siz bu təsvirlə qarşılaşsanız, onun tarixini nəzərə alın. Bu, filosofun sonrakı dövrdə hazırlanmış təsviridir. Onun sağlığında yaradılmış portret deyil.
Tez-tez verilən suallar
Fales harada doğulub?
Fales Türkiyənin Aydın vilayətinin Didim rayonunda, Balat yaxınlığında yerləşən qədim İoniya şəhəri Miletdə doğulub. MacTutor Mileti onun vəfat yeri kimi də göstərir.
Falesin su nəzəriyyəsi nə idi?
Aristotelin məlumatına görə, Fales suyu hər şeyin arxesi, yəni təməl prinsipi sayırdı. Ona aid edilən kosmoloji nəzəriyyəyə görə isə Yer suyun üzərində üzürdü.
Fales riyaziyyata hansı töhfələri verib?
Falesin adı çevrələr, üçbucaqlar və bucaqlar haqqında müddəalarla bağlıdır. Həm çevrədə düz bucaq haqqında teorem, həm də paralel xətlər və mütənasib uzunluqlarla bağlı kəsiklər teoremi onun adını daşıyır.
Fales elektriki kəşf edibmi?
Kəhrəbanın elektrostatik cazibəsini ilk dəfə Falesin müşahidə etdiyi iddiası mübahisəlidir. Caley və Richards dolayı məlumatlara əsaslanan bu aidetməni şübhə altına alırlar. Onlar Aristotelin müvafiq mətnində kəhrəbanın qeyd edilmədiyini bildirirlər.
Mənbələr
- Vikipediya — Thales tr.wikipedia.org
- Sent-Endryus Universiteti, MacTutor — Miletli Fales mathshistory.st-andrews.ac.uk
- Vikipediya — Miletli Fales en.wikipedia.org
- Vikipediya — Milet en.wikipedia.org
- İnternet Fəlsəfə Ensiklopediyası — Miletli Fales iep.utm.edu
- Oksford Klassik Antik Dövr Lüğəti — Miletli Fales academic.oup.com
- Vikipediya — Fales teoremi en.wikipedia.org
- J. Paul Getty Muzeyi — Kəhrəbanın xüsusiyyətləri getty.edu
FAQ
Miletli Fales harada doğulub?
Fales Türkiyənin Aydın vilayətinin Didim rayonunda, indiki Balat yaxınlığında yerləşən qədim İoniya şəhəri Miletdə doğulub.
Falesin su nəzəriyyəsi nə idi?
Aristotelin məlumatına görə, Fales suyu hər şeyin təməl prinsipi, yəni arxesi sayırdı. Ona aid edilən kosmoloji nəzəriyyəyə görə isə Yer suyun üzərində üzürdü.
Fales riyaziyyata hansı töhfələri verib?
Falesin adı çevrələr, üçbucaqlar və bucaqlar haqqında həndəsi müddəalarla bağlıdır. Həm çevrənin diametri üzərində qurulan üçbucağın düz bucağı haqqında teorem, həm də paralel xətlər və mütənasib uzunluqlarla bağlı kəsiklər teoremi onun adını daşıyır.
Fales elektriki kəşf edibmi?
Kəhrəbanın elektrostatik cazibəsini ilk dəfə Falesin müşahidə etdiyi iddiası mübahisəlidir. Caley və Richards bu fikrin dolayı məlumatlara əsaslandığını bildirirlər. Onlar Aristotelin müvafiq mətnində kəhrəbanın qeyd edilmədiyini vurğulayırlar.
Image: Thalès from Lives 1761.png — Flappiefh, CC0
