İskitlər: qızıl sənətinin ustaları türk idilərmi?

İskitlər haqqında axtarış etsəniz, qarşınıza iki mövzu çıxacaq. Biri qızıldır: döymə üsulu ilə zinət əşyalarına çevrilmiş marallar, panterlər və qrifonlar. Digəri isə Türkiyədəki oxucuları xüsusilə maraqlandıran sualdır: bu çöl süvariləri türk idilərmi? Bu məqalədə hər iki mövzuya növbə ilə baxır, sübutların göstərdiklərinə əsaslanırıq.

İskitlər kim idi?

İskitlər e.ə. I minillikdə Avrasiya (Avrasya) çöllərində yaşamış insanlar idi. Alimlər onları atlı köçəri həyat tərzi və İran dilləri ilə əlaqələndirirlər. Onların adına qonşularının — assuriyalıların, farsların və yunanların qeydlərində rast gəlinir.

Buna görə də onların tarixi əsasən kənardan baxanların dilindən danışılır. Necə yaşadıqlarını göstərən ən güclü sübutlar kurqan adlanan qəbir təpələrindən gəlir.

İskit adının mənası nədir?

Bir nəzəriyyə bu adı skuda şəklində bərpa edir və “oxatan” mənasında izah edir. Bu fikir cəlbedicidir. Ancaq Rüdiger Şmitt (Rüdiger Schmitt) “Encyclopaedia Iranica”da bu etimologiyanın qəti sübuta yetirilmədiyini qeyd edir. Siz də “oxatan” izahını təsdiqlənmiş fakt kimi deyil, ehtimal kimi qəbul edin.

Farslar Saka adını geniş mənada çöl köçəriləri üçün işlədirdilər. Müasir tədqiqatlarda saklar (Sakalar) dedikdə əsasən Orta Asiya (Orta Asya) və Şərqi Türküstanın İran dilli köçəriləri nəzərdə tutulur.

“Scythian” necə tələffüz olunur?

İngilis dilində iki variant var: /ˈsɪθiən/ və ya /ˈsɪðiən/. Hər ikisi aydın “s” və qısa “i” səsi ilə başlayır. Siz sözü “SITH-ee-un” və ya “SIDH-ee-un” şəklində səsləndirə bilərsiniz.

İskitlərin mənşəyi: haradan gəlmişdilər?

İngiliscə Vikipediya məqaləsi onların Orta Asiyadan Qara dəniz (Karadeniz) çöllərinə köçünü e.ə. IX–VIII əsrlərə aid edir. Arxeologiya da eyni istiqaməti göstərir. Tuvadakı Tunnug 1 kurqanı e.ə. 833–800-cü illərə tarixləndirilir. Burada silahlar, at ləvazimatı və heyvan üslubunda sənət nümunələri var. Bunlar tədqiqatçıların “iskit üçlüyü” adlandırdığı birliyin erkən formasıdır.

Beləliklə, iskit dünyasının kökləri Daxili Asiyanın dərinliklərinə uzanır. Qara dəniz çöllərindəki sonrakı iskitlər bu geniş çöl mədəniyyəti daxilində formalaşmışdılar.

İskitlər harada yaşayırdılar? Sözlərlə xəritə

Gözünüzün önünə uzun, yaşıl bir zolaq gətirin. Dar mənada tarixi İskitiya indiki Ukrayna (Ukrayna) və Rusiyanın (Rusya) cənubunda, Dunay (Tuna) ilə Don arasındakı Qara dənizin şimal çölləri idi. Daha şərqdə, Orta Asiya və Şərqi Türküstanda saklar yaşayırdılar. İskit-sak mədəniyyət dairəsinə aid Pazırıq qəbirləri də zehninizdəki xəritəyə daha bir nöqtə əlavə edir.

Krımda son iskit dövrünün bir mərkəzi yaşamağa davam etmişdi. İndiki Simferopol (Simferopol) yaxınlığındakı İskit Neapolu e.ə. III əsrin sonlarından eramızın III əsrinin ikinci yarısınadək mövcud olmuşdu.

İskitlər türk idilərmi?

Türkiyədən edilən axtarışların çoxunun arxasında bu sual dayanır. Ona görə cavabı birbaşa verək.

• Dil. İskit dili ənənəvi olaraq şimal-şərqi İran dilləri qrupuna daxil edilir.
• Sübut problemi. İskit dilində orijinal, bütöv mətnlər günümüzə çatmayıb. Alimlər əsasən Assuriya (Asur), fars və yunan mənbələrində qorunmuş şəxs və tayfa adlarına əsaslanırlar.
• Türk mənşəyi iddiası. Bəzi tədqiqatçılar həqiqətən də türk mənşəyi fikrini müdafiə edirlər. Ancaq türkcə Vikipediyanın iskitlər haqqında məqaləsi bu baxışı çoxluğun qəbul etdiyi İran təsnifatına qarşı irəli sürülən mənşə iddiaları arasında təqdim edir.
• Genetika. 2025-ci ildə dərc olunmuş “İskitiyanın genetik tarixi” tədqiqatı müxtəlif dövr və bölgələrdəki Avropa iskitləri arasında genetik müxtəliflik aşkar edib. Tədqiqatın nəticəsinə görə, ortaq çöl mədəniyyəti vahid etnik mənşə demək deyildi.

Mövcud elmi mənzərə belədir: əsas elmi təsnifat iskitləri İran xalqlarına aid edir. Türk mənşəyi fikri mübahisəli azlıq mövqeyidir. “İskit” adı isə çox güman ki, müxtəlif qrupların paylaşdığı mədəniyyəti ifadə edirdi.

İskitlər və sarmatlar

“İranın Kembric tarixi” həm iskitləri, həm də sarmatları (Sarmatlar) qədim Cənub-Şərqi Avropanın əsas İran dilli xalqları sırasında göstərir.

E.ə. III–II əsrlərdə sarmatların yayılması Qara dənizin şimal çöllərində iskit hökmranlığına son qoyan əsas hadisələrdən biri oldu.

Bibliyada iskitlər

İskit adı Əhdi-Cədiddə (Yeni Ahit), Koloslulara məktubun (Koloselilere Mektup) 3:11 ayəsində keçir. Burada Məsihdə (Mesih) aradan qalxdığı bildirilən ayrılıqlar sadalanır: yunan və yəhudi, qul və azad insan.

Hindistanda iskitlər

Sak qrupları Hindistan yarımqitəsinə çatmışdılar. Müasir alimlər onları Hind-İskitlər adlandırırlar. Buradakı ilk Hind-İskit hökmdarı sayılan Mauesin sikkələri Kəşmir, Hazara ve Taksila (Taksila) ətrafında sakların mövcudluğunu göstərən əsas sübutlar arasındadır.

Qədim yazılı mənbələrdə iskitlər

Onların yazılı izi Assuriyadan başlayır. Asarhaddonun (Esarhaddon) salnamələri e.ə. 680/679–678/677-ci illərə aid hadisələrdə İšpakāianın başçılıq etdiyi qoşunlardan bəhs edir. Təxminən e.ə. 672-ci ildə iskit hökmdarı Partatua Asarhaddonun qızı ilə evlənmək istəyərək ittifaq təklif etmişdi.

Farslar onlarla daha sonra qarşılaşdılar. I Daranın (I. Darius) iskit yürüşü üçün e.ə. 520 ilə 507-ci illər arasındakı tarixlər irəli sürülüb. “Encyclopaedia Iranica” ən mümkün tarix kimi e.ə. 513-cü ili göstərir və yürüşü uğursuz sayır.

İskit hökmdarı Atey (Ateas) e.ə. 339-cu ildə Makedoniyalı II Filiplə döyüşdə həlak oldu.

Bu gün iskitlər

İndi iskit dövləti və ya iskit adlı xalq yoxdur. Yaşayan ən aydın bağ dillə bağlıdır. “Encyclopaedia Iranica” müasir osetin dilini iskit-sarmat-alan dil materialı ilə əlaqəli, yaşayan İran dili kimi təqdim edir.

Səyahət edənlər tapıntıları muzeylərdə görə bilərlər. Həm Sankt-Peterburqdakı (Sankt-Peterburg) Ermitaj (Ermitaj), həm də Metropoliten İncəsənət Muzeyi iskit mədəniyyət dairəsinə aid əşyalar saxlayır.

Qızıl sənəti: heyvan üslubu

İskitlərin heyvan üslubunda marallar, panterlər, çöl donuzları və yırtıcı quşlar zinət əşyalarını, qabları və at qoşqularını bəzəyirdi. Süvarilər bu əşyaları yalnız nümayiş etdirmir, taxır və istifadə edirdilər.

Metropoliten Muzeyi bir məqama diqqət çəkir: e.ə. 340–320-ci illərə aid qızıl qın örtüyü, ehtimal ki, yunan emalatxanasında hazırlanıb. Deməli, iskit qəbrindən çıxan hər qızıl əşyanı mütləq iskit sənətkarı düzəltməyib.

E.ə. IV əsrə aid qızıl sinə bəzəyi olan Tovsta Mohıla (Tovsta Mohyla) pektoralı 21 iyun 1971-ci ildə Boris Mozolevskinin (Boris Mozolevsky) rəhbərlik etdiyi qazıntıda tapılıb.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Pektoralın çəkisi və ölçüsü. Tovsta Mohıla pektoralının çəkisi təxminən 1,150 qram, eni isə 30.5 santimetrdir. Dörd konsentrik qövs arasında üç bəzək zolağı var.
• Qızıl geyimə tikilirdi. Maykopdan (Maykop) tapılmış e.ə. V əsrə aid qızıl bəzəklərdəki dəliklər onların geyimlərə və ucu şiş papaqlara tikildiyini göstərir.
• Qrifonlu döymə. Pazırıq mədəniyyətinin e.ə. V əsrə aid “Buz şahzadəsi”nin çiynindəki döymədə üslublaşdırılmış buynuzları və qrifon başları olan maral təsvir edilib. Eyni motivlər qızıl bəzəklərdə də görünür.
• Düyünlü xalça. Beşinci Pazırıq kurqanından 1949-cu ildə tapılmış yun xalça e.ə. V–IV əsrlərə aid edilir. Ermitajın qeydinə görə, ölçüsü 183 × 200 santimetrdir. Siz də evdə düyünlü yun xalçanın üzərinə növbəti dəfə ayaq basanda xatırlayın: bu texnikanın nümunəsi iki min ildən çox əvvəlki köçəri qəbrində var.
• Kannabisə dair sübutlar azdır. 2019-cu ildə aparılmış elmi icmal iskitlərlə əlaqələndirilən kannabis tapıntılarını cəmi səkkiz arxeoloji yaşayış məskəni və ya qəbiristanlıqda müəyyən edib. Geniş yayılmış təsəvvür sübutların göstərdiyindən daha böyükdür.

Xronologiya

• E.ə. IX–VIII əsrlər: İskitlər Orta Asiyadan Qara dənizin şimal çöllərinə köçürlər.
• E.ə. 833–800-cü illər: Tuvadakı Tunnug 1 kurqanının aid edildiyi tarix.
• E.ə. 680/679–678/677-ci illər: Asarhaddonun salnamələri İšpakāianın başçılıq etdiyi qoşunlardan bəhs edir.
• Təxminən e.ə. 672-ci il: Partatua evlilik yolu ilə Assuriya sülaləsinə ittifaq təklif edir.
• Ehtimalən e.ə. 513-cü il: I Daranın uğursuz iskit yürüşü.
• E.ə. V–IV əsrlər: Ermitajdakı Pazırıq düyünlü xalçasının aid edildiyi dövr.
• E.ə. 339-cu il: Atey Makedoniyalı II Filiplə döyüşdə həlak olur.
• E.ə. III–II əsrlər: Sarmatların yayılması Qara dənizin şimal çöllərində iskit hökmranlığına son qoyur.
• E.ə. III əsrin sonları: İskit Neapolu son iskit dövrünün mərkəzi kimi inkişaf edir.
• Eramızın III əsrinin ikinci yarısı: İskit Neapolunun mövcudluğuna son qoyulur.
• 1949: Beşinci Pazırıq kurqanında düyünlü xalça tapılır.
• 21 iyun 1971: Tovsta Mohıla pektoralı aşkar edilir.

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. Encyclopaedia Iranica, “İskitlər” iranicaonline.org
2. Encyclopaedia Iranica, “İskit dili” iranicaonline.org
3. Encyclopaedia Iranica, “Hind-İskit sülaləsi” iranicaonline.org
4. Wikipedia, “İskitlər” en.wikipedia.org
5. Wikipedia, “İskit Neapolu” en.wikipedia.org
6. Vikipedi, “İskitlər” tr.wikipedia.org
7. Science Advances, “İskitiyanın genetik tarixi” pmc.ncbi.nlm.nih.gov
8. Kembric Universiteti Nəşriyyatı, “İskitlər” resolve.cambridge.org
9. Metropoliten İncəsənət Muzeyi, “Qızıl, qrifonlar və yunanlar” metmuseum.org
10. Metropoliten İncəsənət Muzeyinin Bülleteni, “Qədim Yaxın Şərq incəsənəti” resources.metmuseum.org
11. Antiquity, “Ən erkən iskit heyvan üslublu əşyalar toplusunun genişləndirilməsi” cambridge.org
12. Arts, “Tovsta Mohıla pektoralı” mdpi.com

Image: Pektoral111.JPG — Terminator, Public domain