Didgeridoo, geleneksel örneklerinde termitlerin oyduğu ağaç gövdelerinden yapılan boru biçimli bir üflemeli çalgıdır. Avustralya’nın kuzeyindeki Aborjin halklarının geliştirdiği çalgı, dudak titreşimiyle ses verir. Geleneksel yurdu, Kuzey Toprakları’ndaki Arnhem Land ve Top End bölgeleridir.
Çalgının üflenen ucuna bazen balmumu uygulanır. Siz bu yazıda didgeridoo’nun kökenini, yerel adlarını ve nasıl çalındığını öğreneceksiniz. Arnhem Land’deki kullanımını öğrenmek, gündelik hayatta dinlediğiniz bir kaydı anlamlandırmanıza da yardımcı olabilir.
Didgeridoo nedir, adı ne demek?
Didgeridoo’nun temel özelliği, borunun dar ucunda dudak titreşimiyle ses üretilmesidir. Çalgının adı ise Aborjin dillerinden gelen yerel bir ad değildir. Yaygın açıklamaya göre ad, çalgının sesini taklit eden yansıma bir sözcüktür. Dolayısıyla didgeridoo adıyla yerel dillerdeki karşılıklarını birbirinden ayırmak gerekir.
İngilizce telaffuzu /ˌdɪdʒəriˈduː/ biçimindedir; Türkçeye yaklaşık “dicıriduu” olarak aktarılabilir. Son hece vurgulanır; siz sözcüğü seslendirirken sondaki uzun “uu” sesini belirginleştirebilirsiniz. Kuzeydoğu Arnhem Land’deki Yolngu halkları ise yiḏaki veya yidaki adını kullanır. Bu ad, özellikle onların yaptığı ve çaldığı çalgı türünü belirtir.
Maningrida çevresinde kullanılan adlar da bölgenin farklı dillerine göre değişir. Kunwinjku, Kune ve Kuninjku dillerinde mako veya mago adları kullanılır. Burarra ve Gun-nartpa dillerindeki karşılığı ise ngorla olarak kaydedilmiştir. Bu adlar, aynı bölgedeki çalgı geleneğinin tek bir yerel sözcükle anlatılmadığını gösterir.
Modern didgeridoolar genellikle silindirik veya konik biçimde, 1–3 metre uzunluğundadır. Çoğu yaklaşık 1,2 metre ölçülse de bütün örnekler aynı boyda değildir. Brüksel’deki müze koleksiyonunda bulunan beş örneğin uzunlukları 83–132 santimetre arasında değişir. Bu nedenle yaklaşık 1,2 metrelik ölçüyü, değişmez bir yapım şartı olarak düşünmemek gerekir.
Didgeridoo’nun kökeni neresi, geçmişi ne kadar eski?
Didgeridoo’nun geleneksel coğrafyası, Avustralya’nın kuzeyindeki Arnhem Land ve Top End bölgeleridir. Ancak coğrafi kökeni belirtmek, çalgının kesin icat tarihini belirlemek anlamına gelmez. Arnhem Land’deki tasvirler, yaklaşık 1.500 yıl önce başlayan kaya sanatı evresine yerleştirilir. Bu evrenin başlangıcı, didgeridoo’nun ilk kez yapıldığı tarihi doğrudan vermez.
Ginga Wardelirrhmeng’deki kaya resmi, çalgıyı bir törenin içindeki kullanım bağlamıyla gösterir. Resimde Ubarr törenine katılan bir didgeridoo icracısı ve iki şarkıcı bulunur. Buradaki somut kanıt, çalgıyla şarkının birlikte tasvir edilmiş olmasıdır. Görselin ait olduğu evreyle çalgının icadını aynı tarih olarak okumamak gerekir.
Etnomüzikolog Alice M. Moyle, 1981 tarihli makalesinde farklı bir köken kuramı önermiştir. Yerli bambuların dağılımından hareketle, ilk çalgıların Kuzey Toprakları’nın kuzeybatısından çıktığını savunmuştur. Arnhem Land’e yayılmanın ise son 1.000 yıl veya daha kısa sürede gerçekleştiğini öne sürmüştür. Bu açıklama, üzerinde uzlaşılmış kesin bir tarih yerine araştırmacının kuramıdır.
Brüksel’deki Musical Instruments Museum, yaklaşık 1.500 yıllık tasvirleri geçmişe ilişkin kanıt olarak aktarır. Bununla birlikte, didgeridoo kullanımının muhtemelen tasvirlerden daha eski olduğunu da belirtir. Böylece kaya sanatı, yayılma kuramı ve olası eski kullanım ayrı değerlendirmeler olarak kalır. Didgeridoo’nun kesin yaşı konusunda tek bir rakam vermek bu ayrımları ortadan kaldırır.
Didgeridoo hangi ağaçtan, nasıl yapılır?
Maningrida çevresindeki didgeridooların çoğu, belirli okaliptüs türlerinin genç gövdelerinden yapılır. Kullanılan türler arasında Eucalyptus tetradonta ve Eucalyptus miniata öne çıkar. Ustalar, termitlerin içini oyduğu ve çalgı yapımına uygun gövdeleri arar. Böylece geleneksel yapımın başlangıcında, ağacın içindeki doğal boşluğun bulunması yer alır.
Maningrida’daki ustalar, uygun ağacı değerlendirirken kabuğun küçük bir bölümünü kaldırır. Ardından gövdeye vurarak çıkan sesi dinler ve içerideki boşluğu değerlendirir. Siz burada, ağaç seçiminin yalnız dış görünüşe dayanmadığını görebilirsiniz. Gövdenin çıkardığı ses, daha çalgı tamamlanmadan ustanın değerlendirmesine katılır.
Kesilen gövdenin içindeki termit artıkları temizlenir, dış kabuğu soyularak uçları düzeltilir. Bu işlemler, termitlerin oluşturduğu boşluğu çalgının kullanılabilir gövdesine dönüştüren yapım aşamalarıdır. Maningrida’daki bu uygulama, termitlerin oyduğu her gövdenin olduğu gibi kullanılmadığını gösterir. Ustanın seçimi, temizliği ve düzeltmesi, çalgının hazırlanmasının birbirini izleyen parçalarıdır.
Üflenen uca bazen boru çapını daraltmak amacıyla balmumu da uygulanır. Bu uygulama, dudak temasını rahatlatmaya da yarar. Balmumu kullanımı her örnek için zorunlu bir özellik olarak anlatılmaz. Buradaki uygulama, özellikle icracının ağzıyla temas eden dar uçla ilgilidir.
Didgeridoo nasıl çalınır, sesi neden kesilmez?
İcracı, didgeridoo’nun dar ucunu ağzıyla kapatarak dudaklarını titreştirir ve temel sesi oluşturur. Bu hareket, tuba gibi bakır üflemelilerdeki dudak kullanımına benzer. Dolayısıyla temel sesin başlangıcında, doğrudan icracının dudaklarında oluşan titreşim bulunur. Borunun içine hava gönderilmesi, bu dudak hareketiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Sesin sürdürülmesinde kullanılan teknik, döngüsel nefes adıyla bilinen hava yönetimi yöntemidir. İcracı, yanaklarında biriktirdiği havayı çalgıya gönderirken burnundan kısa bir nefes alır. Böylece akciğerlerini yeniden doldurduğu sırada çalgıya giden hava devam eder. Siz bir kayıtta kesintisiz pes ses duyduğunuzda, bu tekniğin işlevini düşünebilirsiniz.
Nefes döngüsünün ritmik vurgulanması, sürekli pes sesi nabız gibi atan örüntülere dönüştürür. İcracı ayrıca ağız boşluğunun biçimini değiştirerek çalgıdan duyulan tınıyı dönüştürebilir. Çalmayı sürdürürken ses tellerini kullanması, hayvan çağrılarının taklit edilmesine de olanak verir. Böylece aynı icrada nefes, dudak titreşimi ve ağız boşluğunun biçimi birlikte rol oynar.
Didgeridoo’nun uzunluğu da duyduğunuz sesin pesliği üzerinde etkili olan özelliklerdendir. Genel olarak çalgı uzadıkça daha pes ses verir; ancak uzunluk tek belirleyici değildir. Borunun ucunun genişleme biçimi de ses yüksekliğini etkileyen özellikler arasında bulunur. Bu nedenle farklı gövdelerin seslerini yalnız metre ölçülerine bakarak karşılaştırmak yeterli değildir.
Arnhem Land’de didgeridoo hangi amaçlarla kullanılır?
Maningrida’da didgeridoo, halka açık değişim ve diplomasi törenlerindeki şarkılara eşlik eder. Cenazelerde ve bazı ölüm ritüellerinde söylenen şarkılarda da çalgı kullanılır. Bu kullanım alanları, didgeridoo’yu yalnız başına dinlenen bir ses olarak düşünmenin sınırını gösterir. Çalgı, burada belirli toplumsal olayların ve şarkıların içindeki göreviyle tanımlanır.
Batı ve orta Arnhem Land geleneklerinde didgeridoo genellikle solo çalgı olarak kullanılmaz. Ayrıca bölgenin en gizli ve kutsal törenlerinde yer almadığı belirtilir. Bu iki bilgi, çalgının bütün törenlerde aynı biçimde kullanılmadığını açıkça gösterir. Maningrida çevresindeki uygulamaları, bütün Aborjin halklarına ait tek bir kurala dönüştürmemek gerekir.
Arnhem Land kökenli Yothu Yindi, didgeridoo’nun uluslararası tanınırlığına katkıda bulunan Aborjin rock gruplarındandır. Çalgının rock gruplarındaki varlığı, geleneksel şarkı eşliğinin yanında başka bir kullanım bağlamı sunar. Siz didgeridoo’yu böyle bir kayıtta duyduğunuzda, Arnhem Land bağlantısını da hatırlayabilirsiniz. Ancak bu kayıt bağlamı, Maningrida’daki tören kullanımının bütün ayrıntılarını tek başına anlatmaz.
Kısa kronoloji
Didgeridoo’nun geçmişi, Arnhem Land kaya tasvirleriyle yazılı kayıtlar birlikte değerlendirilerek izlenebilir. Aşağıdaki tarihler, çalgının tek bir kesin icat tarihini oluşturmaz.
- Yaklaşık 1.500 yıl önce başlayan evre Arnhem Land’deki didgeridoo tasvirleri, kaya sanatının bu dönemde başlayan evresine yerleştirilir.
- 1835 T. B. Wilson’ın Narrative of a Voyage Round the World kitabında, Raffles Bay’den bir icracının çizimi yayımlanır.
- 1908 Hamilton Spectator gazetesinde çalgının adı “did-gery-do” yazımıyla görülür.
- 1938 A. P. Elkin, bilinen dağılımı doğu Kimberley ve Kuzey Toprakları’nın kuzey üçte biri olarak kaydeder.
- 1981 Alice M. Moyle, çalgının kökeni ve Arnhem Land’e yayılması hakkındaki makalesini yayımlar.
- 2006 BMJ’de, 25 yetişkinin katıldığı dört aylık didgeridoo eğitimi araştırması yayımlanır.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Hamilton Spectator gazetesinin 1908 tarihli sayısında kullanılan yazım, bugünkü biçimden farklıdır. Gazetede çalgıdan “did-gery-do” biçiminde söz edilmesi, adın tarihsel yazımlarından birini gösterir. Bu kayıt, sözcüğün Aborjin dillerinden geldiği anlamına gelen bir kanıt değildir. Adın kökeniyle yazılı kayıtlardaki biçimini ayrı değerlendirmek burada da gerekir.
Döngüsel nefes, didgeridoo ile anlatılsa da yalnız bu çalgıya özgü değildir. Teknik, Endonezya flütlerinde, obua ve flüt icrasında da kullanılır. Dolayısıyla kesintisiz hava akışını sağlayan yöntem, farklı çalgılarda da karşımıza çıkar. Didgeridoo’daki kullanımının belirgin yönlerinden biri, nefes döngüsünün ritmik olarak vurgulanabilmesidir.
Didgeridoo ile uyku apnesi araştırmasının sonucu neydi?
Milo A. Puhan ve arkadaşlarının BMJ’de 2006’da yayımlanan çalışması, 25 yetişkini incelemiştir. Katılımcılarda orta dereceli obstrüktif uyku apnesi ve horlama bulunduğu belirtilmiştir. Randomize araştırmada, dört aylık didgeridoo eğitiminin sonuçları kontrol grubuyla karşılaştırılmıştır. Böylece çalışma, belirli bir katılımcı grubunda ve belirli bir sürede yürütülmüştür.
Didgeridoo grubunda gündüz uykululuğu puanı, kontrol grubuna göre 3 puan daha fazla azalmıştır. Apne-hipopne indeksindeki azalma farkı ise saatte 6,2 olay olarak kaydedilmiştir. Buna karşılık, genel uyku kalitesindeki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Araştırmacılar, küçük örneklem nedeniyle ön bulguların daha büyük deneylerle doğrulanması gerektiğini belirtmiştir.
Sık sorulan sorular
Didgeridoo ne demek, nasıl telaffuz edilir?
Didgeridoo adı Aborjin dillerinden gelmez; yaygın açıklama, çalgının sesini taklit ettiğidir. İngilizce söyleyişi Türkçeye yaklaşık “dicıriduu” biçiminde aktarılabilir ve son hecesi vurgulanır.
Didgeridoo kaç yıllık bir çalgıdır?
Didgeridoo’nun kesin yaşı üzerinde uzlaşma bulunmaz; Arnhem Land tasvirleri yaklaşık 1.500 yıl önce başlayan kaya sanatı evresine yerleştirilir. Bu tarihlendirme, çalgının tam olarak ne zaman icat edildiğini göstermez.
Didgeridoo sesi kesilmeden nasıl devam eder?
İcracı, döngüsel nefes sırasında yanaklarında biriktirdiği havayı çalgıya göndermeyi sürdürür. Aynı sırada burnundan kısa bir nefes alarak akciğerlerini yeniden doldurur.
Yidaki ve didgeridoo aynı anlama mı gelir?
Yidaki, kuzeydoğu Arnhem Land’deki Yolngu halklarının kullandığı yerel bir addır. Özellikle bu toplulukların yaptığı ve çaldığı çalgı türünü belirtir.
Kaynaklar
- Musical Instruments Museum — Didjeridoo mim.be
- Maningrida Arts & Culture — About musical instruments maningrida.com
- Türkçe Vikipedi — Didgeridoo tr.wikipedia.org
- English Wikipedia — Didgeridoo en.wikipedia.org
- Alice M. Moyle — The Australian didjeridu: A late musical intrusion tandfonline.com
- The Didjeridu, UNSW newt.phys.unsw.edu.au
- Puhan ve arkadaşları — BMJ çalışması, PubMed pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Puhan ve arkadaşları — BMJ, tam metin bmj.com
Görsel: Didgeridoo street player-2.jpg — Didgeridoo_street_player.jpg: Noel Feans
derivative work: To, CC BY 2.0
