BM Genel Kurulu, Filistin’de iki devlet öneren paylaşım planını 29 Kasım 1947’de kabul etti. 181 (II) sayılı karar, ekonomik birlikle bağlantılı Arap ve Yahudi devletlerinin kurulmasını öneriyordu. Kudüs içinse bu devletlerden ayrı, özel bir uluslararası yönetim öngörülüyordu. [1]
Aynı oylamada ABD ve Sovyetler Birliği kabul oyu verirken Türkiye ret oyu verdi. Siz bu yazıda planın haritasını, tarafların itirazlarını ve savaşın değiştirdiği sonucu öğreneceksiniz. Ayrıca Kudüs’ün özel statüsünün ve ortak ekonomik düzenin nasıl tasarlandığını göreceksiniz. [1][2]
Birleşmiş Milletler Filistin Paylaşım Planı ne öneriyordu?
Planın hareket noktası, Britanya Mandası’nın ardından Filistin’in yönetiminin nasıl düzenleneceği sorusuydu. Önerilen yapı, bağımsız Arap ve Yahudi devletlerini ekonomik birlik içinde buluşturuyordu. Kudüs ise iki devletten birinin parçası olmak yerine uluslararası yönetime ayrılıyordu. [1]
181 (II) metni, planın benimsenmesini ve uygulanmasını Britanya’ya ve diğer BM üyelerine tavsiye ediyordu. Bu ifade, kararın hukuki niteliğini tartışırken dikkat edilmesi gereken somut bir ayrıntıdır. Metindeki tavsiye ile kararın bağlayıcılığına ilişkin görüşler, aynı sorunun farklı boyutlarıdır. [1][3]
Oxford Bibliographies özeti, BM Sekretaryası, Sovyetler Birliği ve Yahudi Ajansı’nın kararı bağlayıcı gördüğünü kaydeder. Arap devletleri ise paylaşımı, Filistinli Arapların tek devlet yönündeki kendi kaderini tayin hakkına aykırı buluyordu. Dolayısıyla 181 (II) üzerindeki anlaşmazlık, yalnızca önerilen sınırların nereden geçeceğiyle ilgili değildi. [3]
Plan, Britanya kuvvetlerinin en geç 1 Ağustos 1948’e kadar çekilmesini öngörüyordu. Devletler ve Kudüs rejimi, tahliyeden iki ay sonra kurulacak biçimde tasarlanmıştı. Bunun için belirlenen son tarih ise metinde 1 Ekim 1948 olarak yer alıyordu. Bu takvim, planın geleceğe dönük kuruluş düzenini gösteriyordu; gerçekleşen olayların takvimi değildi. [2][4]
1947 Birleşmiş Milletler Filistin Paylaşım Planı nasıl hazırlandı?
Britanya, Filistin’in geleceği konusunda Birleşmiş Milletler’den öneri isteyince özel bir komite kuruldu. 15 Mayıs 1947’de oluşturulan UNSCOP, toplam 11 ülkenin temsil edildiği bir yapıydı. Komitenin görevi, Filistin’in geleceği için öneriler geliştirecek araştırmayı yürütmekti. [5]
UNSCOP’un 3 Eylül 1947 tarihli raporunda, üyelerin tamamı aynı çözümde birleşmedi. Yedi üye, ekonomik birlikle bağlantılı devletler kurulmasını öngören paylaşım seçeneğini destekledi. Hindistan, İran ve Yugoslavya federal çözümü savunurken Avustralya oylamada çekimser kaldı. [5]
Böylece komite raporunda, paylaşım önerisinin yanında federal bir çözüm de bulunuyordu. Siz 1947 tartışmasını incelerken, komite içindeki bu görüş ayrılığını da hesaba katmalısınız. Genel Kurulun kabul ettiği paylaşım, UNSCOP üyelerinin tamamının üzerinde birleştiği öneri değildi. [5]
Yahudi örgütleri UNSCOP’la işbirliği yaparken Arap Yüksek Komitesi çalışmalara katılmadı. Komite, bağımsızlığın ele alınmamasını ve Avrupa’daki Yahudi mülteciler meselesinin Filistin’den ayrılmamasını gerekçe gösterdi. Bu nedenle raporun hazırlanışında, örgütlerin komiteyle kurduğu ilişki de birbirinden farklıydı. [6]
29 Kasım 1947’de paylaşım önerisi, Genel Kurulda 33 kabul oyuyla benimsendi. Oylamada 13 ret ve 10 çekimser oy bulunurken bir üye katılmadı. Komitenin çoğunluk önerisi böylece Genel Kurulun 181 (II) sayılı kararına dönüştü. [4]
Paylaşım haritasında hangi bölgeler vardı, Kudüs nasıl yönetilecekti?
İngilizce Wikipedia’nın alan hesabı, önerilen Yahudi devleti için 15.264 kilometrekare veriyor. Aynı hesapta Arap devletine 11.592, Kudüs bölgesine ise 176 kilometrekare ayrılıyor. Bunlar, planlanan alanları gösteriyor; 1949 ateşkesleri sonrasındaki fiilî kontrol alanlarını göstermiyor. [4][7]
Önerilen Yahudi devleti, Doğu Celile’yi ve Hayfa çevresinden uzanan kıyı ovasını kapsıyordu. Negev Çölü’nün büyük bölümü de bu devletin sınırları içinde tasarlanmıştı. Böylece plandaki Yahudi devleti, hem kıyı bölgelerini hem çöl alanlarını içeriyordu. [4]
Önerilen Arap devleti, Celile’nin orta ve batı kesimlerinin bir bölümünü içeriyordu. Samiriye ve Yahudiye dağlık alanları da bu devletin sınırları içinde bulunuyordu. Güneyde ise Gazze’yi kapsayan kıyı bölgesi Arap devletine ayrılmış alanlar arasındaydı. [4]
Yafa’nın konumu, paylaşım haritasındaki sınırların nasıl düzenlendiğini gösteren somut bir örnektir. Kent, Yahudi devletinin kıyı bölgesi içinde Arap devletine bağlı anklav olarak tasarlanmıştı. Buradaki anklav, çevresindeki alan başka devlete ayrılırken Yafa’nın Arap devletine bağlanması demekti. [2]
Kudüs ve Beytüllahim çevresi içinse corpus separatum adı verilen ayrı statü öngörülüyordu. Bu uluslararası bölgenin yönetimi, plan uyarınca BM Vesayet Konseyi’ne bırakılacaktı. Siz haritada Kudüs’ü ararken, onu devletlere ayrılan bölgelerden ayrı değerlendirmelisiniz. [2]
Plan neden kabul edildi, neden reddedildi?
ABD Ulusal Arşivleri’ne göre Yahudi örgütlerinin çoğu, kabul edilen paylaşım planını benimsedi. Buradaki çoğunluk ifadesi, bütün Yahudi örgütlerinin aynı tutumu aldığı anlamına gelmiyor. Kaynağın aktardığı kabul, özellikle örgütlerin çoğunluğuna ilişkin bir değerlendirme olarak okunmalıdır. [8]
Filistinli Araplar, paylaşımın Yahudileri kayırdığı gerekçesiyle plana karşı çıkan taraftı. Kurulacak Yahudi devletinde kalacak Arap nüfusun durumu da reddin gerekçeleri arasındaydı. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi, bu nüfus açısından adaletsizlik itirazını özellikle kaydeder. [7]
Arap devletlerinin hukuki itirazında, Filistinli Arapların kendi kaderini tayin hakkı bulunuyordu. Oxford Bibliographies, tek devlet kurma yönündeki talebin paylaşım kararıyla çatıştığını aktarır. Dolayısıyla tarafların ayrılığı, kurulacak siyasi düzenin kendisini de kapsayan bir anlaşmazlıktı. [3]
181 (II) metni, kurulacak devletlerde ırk, din, dil veya cinsiyet temelinde ayrımcılığı yasaklıyordu. Azınlıkların kendi dillerinde eğitim görmesi de planın güvenceye aldığı haklar arasındaydı. Bu hükümler, önerilen devletlerde yaşayan farklı toplulukların haklarına ilişkin düzenlemelerdi. [2]
Ancak haklara ilişkin bu hükümler, paylaşım konusundaki karşıt tutumları ortadan kaldırmadı. Filistinli Araplar planı reddederken Yahudi örgütlerinin çoğu kabul yönünde tutum aldı. Aynı belge, böylece taraflar açısından farklı siyasi sonuçlar ve beklentiler taşıyordu. [7][8]
Karardan savaşa geçiş nasıl oldu?
29 Kasım 1947 kararını, Britanya Mandası altındaki Filistin’de topluluklar arası iç savaş izledi. 1947–1948 dönemindeki çatışmalar, Arap ve Yahudi toplulukları arasında yaşandı. Bu aşama, Mayıs 1948’de başlayan devletlerarası savaş evresinden ayrı değerlendirilmelidir. [4]
David Ben-Gurion, 14 Mayıs 1948’de İsrail Devleti’nin kuruluşunu ilan eden isimdi. ABD Başkanı Harry Truman, yeni devleti kuruluşun ilan edildiği aynı gün tanıdı. Böylece planın ardından gelen süreçte, İsrail’in kuruluş ilanı ve ABD’nin tanıması gerçekleşti. [9]
15 Mayıs 1948’de Arap devletlerinin Filistin’e askerî müdahalesiyle savaş devletlerarası aşamaya geçti. Karardan sonra başlayan iç savaş ile bu müdahale, çatışmanın farklı evreleriydi. Siz olayları sıralarken, 29 Kasım kararıyla 15 Mayıs müdahalesini birbirine karıştırmamalısınız. [4]
1949 ateşkesleri sonunda İsrail, planda Arap devletine ayrılan bazı bölgeleri de kontrol ediyordu. Gazze Mısır’ın kontrolünde kalırken Batı Şeria üzerinde Ürdün’ün kontrolü bulunuyordu. Bu sonuç, paylaşım haritasıyla ateşkesler sonrasındaki kontrol hatları arasındaki farkı gösteriyordu. [7]
UNHCR’nin tarihsel değerlendirmesine göre çatışmalar sırasında yaklaşık 750.000 Filistinli çıkarıldı veya kaçmak zorunda kaldı. Değerlendirme, İsrail’in kuruluşundan önceki ve sonraki çatışmalarda Yahudi güçlerinin kontrolündeki bölgeleri kapsıyor. Dolayısıyla savaşın sonucu, değişen kontrol alanlarının yanında büyük bir mülteci nüfusuydu. [10]
Oxford Bibliographies, savaş nedeniyle paylaşım planının öngörüldüğü biçimde uygulanmadığını açıkça belirtir. Bu nedenle 181 (II), gerçekleşmiş sınır düzeni olarak okunamaz. Kararın önerdiği siyasi yapı ile savaş sonunda oluşan durum birbirinden ayrılmalıdır. [3][7]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki kronoloji, UNSCOP’un kuruluşundan Lozan Protokolü’ne uzanan olayları tarih sırasıyla bir araya getiriyor. Hazırlık, karar, savaş ve müzakere aşamaları bu sıralamada ayrı ayrı görülebiliyor. [3][4][5][7][9]
- 15 Mayıs 1947 Filistin’in geleceğini araştırmak üzere UNSCOP kuruldu.
- 3 Eylül 1947 UNSCOP raporu, çoğunluğun paylaşım ve azınlığın federal çözüm önerilerini sundu.
- 29 Kasım 1947 Genel Kurul, 181 (II) sayılı paylaşım kararını kabul etti.
- 1947–1948 Paylaşım kararının ardından Filistin’de Arap ve Yahudi toplulukları arasında iç savaş yaşandı.
- 14 Mayıs 1948 David Ben-Gurion, İsrail Devleti’nin kuruluşunu ilan etti.
- 15 Mayıs 1948 Arap devletlerinin askerî müdahalesiyle savaş devletlerarası aşamaya geçti.
- 1949 Ateşkes anlaşmaları, paylaşım haritasından farklı kontrol hatları oluşturdu.
- 12 Mayıs 1949 Lozan Protokolü, 181 (II)’yi toprak müzakereleri için temel kabul etti.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Türkiye, 181 (II) oylamasında ret oyu veren ülkeler arasında yer alıyordu. ABD ve Sovyetler Birliği kabul oyu verirken manda yönetimini sürdüren Britanya çekimser kaldı. Bu oylar, aynı karar karşısında söz konusu devletlerin farklı tutumlarını gösteriyor. [2]
Planın ekonomik birliği, gümrük birliğini ve ortak bir para sistemini içeriyordu. Para düzeni, metinde tek döviz kuruna dayanan sistem olarak tarif ediliyordu. Demiryolu, posta, liman ve havaalanları da ortak yarara göre işletilecekti. [2]
Gündelik hayatla bağlantı kurmak için posta hizmetlerini ve demiryolu ulaşımını düşünebilirsiniz. 181 (II), bu hizmetleri kurulacak devletler arasındaki ekonomik birliğin parçası yapıyordu. Dolayısıyla paylaşım önerisi, sınırların yanında ulaşımın, haberleşmenin ve paranın düzenlenmesini de kapsıyordu. [2]
Kudüs’ün uluslararası statüsünün, ilk on yılın sonunda yeniden incelenmesi de öngörülüyordu. Kent sakinleri, olası değişiklikler hakkındaki görüşlerini referandum yoluyla bildirebilecekti. Böylece Kudüs düzenlemesi, gelecekte yeniden değerlendirme yapılmasına ilişkin bir mekanizma da içeriyordu. [2]
İsrail ile Mısır, Ürdün, Lübnan ve Suriye, Lozan Protokolü’nde 181 (II)’yi yeniden ele aldı. 12 Mayıs 1949 tarihli protokol, kararı toprak meselesinin görüşülmesi için temel kabul ediyordu. Bu, planın uygulanmasından farklı olarak müzakereler için dayanak kabul edilmesi anlamına geliyordu. [3]
Sık sorulan sorular
1947 Birleşmiş Milletler Filistin Paylaşım Planı ne zaman kabul edildi?
BM Genel Kurulu, planı 29 Kasım 1947’de 181 (II) sayılı kararla kabul etti. Oylamada 33 kabul, 13 ret ve 10 çekimser oy kullanıldı.
Türkiye, Filistin Paylaşım Planı oylamasında nasıl oy verdi?
Türkiye, 29 Kasım 1947’de yapılan Genel Kurul oylamasında ret oyu verdi. ABD ve Sovyetler Birliği kabul oyu verirken Britanya çekimser kaldı.
Kudüs, paylaşım planında hangi devlete bırakılıyordu?
Kudüs ve Beytüllahim çevresi, önerilen Arap veya Yahudi devletine bağlanmıyordu. Bölge için BM Vesayet Konseyi yönetiminde özel bir uluslararası statü öngörülüyordu.
1947 Filistin Paylaşım Planı uygulandı mı?
Oxford Bibliographies değerlendirmesine göre plan, savaş nedeniyle öngörüldüğü biçimde uygulanmadı. 1949 ateşkesleri sonunda oluşan kontrol hatları, paylaşım planındaki haritadan farklıydı.
Kaynaklar
- Birleşmiş Milletler — Genel Kurul Kararı 181 (II) un.org
- Yale Üniversitesi Avalon Project — Karar 181 avalon.law.yale.edu
- Oxford Bibliographies — The UN Partition Plan for Palestine and International Law academic.oup.com
- İngilizce Wikipedia — United Nations Partition Plan for Palestine en.wikipedia.org
- İngilizce Wikipedia — United Nations Special Committee on Palestine en.wikipedia.org
- Birleşmiş Milletler — The United Nations and the Question of Palestine un.org
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — The Arab-Israeli War of 1948 history.state.gov
- ABD Ulusal Arşivleri — 50th Anniversary of the State of Israel archives.gov
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — Creation of Israel, 1948 history.state.gov
- UNHCR — The State of the World’s Refugees 2000, Bölüm 1 unhcr.org
Görsel: UN Palestine Partition Versions 1947.jpg — Zero0000A/RES/181(II), Public domain
