Afina Akropolu (Atina Akropolisi) Yunanıstanın (Yunanistan) Afina (Atina) şəhərinin mərkəzindəki qayalı təpədir. Burada əsasən ilahə Afinaya (Athena) həsr olunmuş qədim ziyarətgah yerləşir. Parfenondan (Partenon) başqa, ərazidə Erexteyon (Erehteyon), möhtəşəm Propileylər (Propylaia) giriş kompleksi, Afina Nika məbədi (Athena Nike Tapınağı), digər ziyarətgahlar və tikili qalıqları var.
Bir ziyarətgahın müdafiə divarında yenidən istifadə edilmiş sütunlar niyə var? Bəs məbəddə nə üçün dövlətin pulu saxlanılırdı? Siz Parfenondan kənara baxanda bu detalların Akropolu ibadət, idarəçilik və müharibə ilə necə bağladığını görürsünüz. Tikililərdə təyinat dəyişikliyinin, söküntülərin və bərpanın izləri də qalır.
Akropol nə deməkdir və Afina Akropolu harada yerləşir?
Akropol sözü yunanca «ən yüksək nöqtə» mənasını verən akron və «şəhər» mənasını verən polis sözlərinin birləşməsidir. Yuxarı şəhər və ya içqala deməkdir. Buna görə də bu termin yalnız Afinaya aid deyil. Afina Akropolunda isə əsasən ilahə Afinaya həsr olunmuş ziyarətgah yerləşir.
Təpə Yunanıstanın paytaxtı Afinanın mərkəzindədir. UNESCO onun orta hündürlüyünü 156 metr, ölçülərini isə təxminən 170 × 350 metr göstərir. Qərb tərəfi istisna olmaqla, yamacları sıldırımdır. Qərbdəki Propileylər ziyarətgahın möhtəşəm girişini təşkil edir.
Qayanın özünün tikililərdən ayrı tarixi var. Tektonik üstəgəlmə nəticəsində əhəngdaşı kütləsi Afina şistlərinin üzərinə sürüşüb. Sonra eroziya bu kütləni ətrafından ayırıb. Beləliklə, ziyarətgahın altındakı təbii yüksəklik geoloji proseslər nəticəsində yaranıb.
Arxeoloji dəlillər insanların təpədə e.ə. IV minillikdə yaşadığını göstərir. E.ə. XIII əsrdə ilk müdafiə divarı yerli Miken (Miken) hökmdarının iqamətgahını əhatəyə alırdı. Təpədə yaşayış və istehkamlar bu gün qalan monumental tikililərdən çox əvvəl mövcud idi.
E.ə. VIII əsrdə Afina kultunun təşəkkül tapması təpənin dini əhəmiyyətini getdikcə artırdı. Afina şəhərin himayədar ilahəsi idi. Akropol istehkamlı iqamətgahdan dini mərkəzə çevrildi. Daha sonrakı tikinti proqramı isə onun ən tanınmış abidələrini meydana gətirdi.
Parfenon, Erexteyon, Propileylər və Afina Nika məbədi nə üçün tikilmişdi?
Dörd əsas abidənin Afina ziyarətgahında fərqli vəzifələri vardı. Parfenon Afinaya həsr olunmuşdu. Erexteyonda bir neçə kult bir araya gəlirdi. Propileylər möhtəşəm giriş rolunu oynayırdı. Kiçik Afina Nika məbədi isə hərbi qələbə bəxş edən Afinanın şərəfinə tikilmişdi.
Parfenon: Afinanın heykəli və dövlətin pulu
Parfenon e.ə. 447–438-ci illərdə tikilib. Fronton heykəlləri e.ə. 432-ci ildə tamamlanıb. Memarları İktin (İktinos) və Kallikrat (Kallikrates) idi. Ümumi işlərə və heykəltəraşlıq proqramına isə heykəltəraş Fidiy (Phidias) rəhbərlik edirdi.
Şərq hissəsinin içərisində Fidiyin qızıl və fil sümüyündən hazırladığı Afina heykəli dayanırdı. İlahə sağ əlində Nikanın (Nike) fiqurunu tuturdu. Heykəl binanın dini məzmununun bir hissəsi idi. Qərb otağının isə sənədlərlə təsdiqlənən başqa vəzifəsi vardı: burada Afinanın dövlət pulu saxlanılırdı.
Erexteyon: bir dam altında bir neçə kult
E.ə. 421–406-cı illərdə İoniya orderində tikilmiş Erexteyonun şərq hissəsində Afina Poliasın (Athena Polias) taxtadan hazırlanmış kult heykəli yerləşirdi. Qərb hissəsi Poseydon (Poseidon), Hefest (Hephaistos) və yerli qəhrəman Butesin (Boutes) kultlarına ayrılmışdı. Beləliklə, məbədin dini vəzifələri yalnız Afina ilə məhdudlaşmırdı.
Cənub-qərb küncündə kariatida (karyatid) adlanan altı qadın fiquru eyvanın damını saxlayırdı. Bu fiqurlar binanın memarlıq dayaqları idi. Siz onların tanış görünüşünü konkret vəzifə ilə əlaqələndirə bilərsiniz: onlar eyvanın üstündəki damı daşıyırdı.
Propileylər: ziyarətgahın girişi
Mnesikl (Mnesikles) Propileyləri e.ə. 437–432-ci illərdə Akropolun qərb tərəfində tikib. Bu kompleks Afina ziyarətgahının möhtəşəm girişini təşkil edirdi. Yeri və vəzifəsi onu ərazidəki məbədlərdən fərqləndirirdi.
Peloponnes müharibəsinin (Peloponez Savaşı) başlanması tikintini dayandırdı. İlkin layihənin bəzi hissələri yarımçıq qaldı. Buna görə Propileylər həm tikinti proqramının iddiasını, həm də müharibənin yaratdığı fasiləni əks etdirir.
Afina Nika məbədi: hərbi qələbə
Memarlığı Kallikrata aid edilən Afina Nika məbədi İoniya orderində kiçik məbəddir. O, cənub-qərb girişini qoruyan daha qədim Miken bastionunun üzərində dayanır. Məbəd Afinanın hərbi qələbə bəxş etmək qüdrətinə həsr olunub. Beləliklə, onun dini təyinatı müdafiə mövqeyi ilə əlaqələnir.
Qurumların məlumatlarında tikinti tarixləri fərqlənir. Akropolun Bərpası Xidməti e.ə. 427–424-cü illəri göstərir. Akropol Muzeyi isə e.ə. 426–421-ci illəri qeyd edir. Hər ikisi məbədi e.ə. 420-ci illərə aid edir, lakin göstərdikləri tarix aralıqları fərqlidir.
Dörd əsas abidədən başqa
Akropolda Artemida Bravroniya (Artemis Brauronia), Zevs Poliey (Zeus Polieus) və Pandion (Pandion) ziyarətgahları da var. Roma və Avqust məbədinin (Roma ve Augustus Tapınağı) qalıqları da ərazidəki abidələr sırasındadır. Siz Akropolu yalnız Parfenondan ibarət saysanız, bu digər ibadət yerlərini nəzərdən qaçırarsınız.
Fars istilası və Periklin tikinti proqramı ziyarətgahı necə dəyişdirdi?
E.ə. 480-ci ildə fars ordusu Afinanı talan etdi. Dağıntılar Afinanın köhnə məbədini və tikintisi tamamlanmamış Qədim Parfenonu da əhatə etdi. Hər ikisi yandırıldı və zədələndi. Sonrakı monumental ziyarətgah əvvəlki dövrdən bütöv qalmamışdı. O, bu dağıntılardan sonra yarandı.
E.ə. V əsrdə aparılan işlər zirvənin istifadəyə yararlı hissəsini yenidən formalaşdırdı. Ümumi uzunluğu təxminən 740 metr olan möhkəm çevrə divarları torpaq dolğularını saxlayırdı. Terraslama təpənin üst səthini 29,000 kvadrat metrə çatdırdı. Ziyarətgahın inkişafı təkcə binaların tikintisini əhatə etmirdi. Onların dayandığı zəmin və ərazinin sərhədləri üzərində də böyük iş görülmüşdü.
E.ə. V əsrdə Periklin (Perikles) rəhbərlik etdiyi proqram Akropolla bağlanan monumental tikililər qrupunu yaratdı: Parfenon, Propileylər, Erexteyon və Afina Nika məbədi. Onlar müxtəlif tarixlərdə tikildi. Birlikdə ziyarətgahın əsas məbədlərini və möhtəşəm girişini təşkil etdilər.
Xronologiya
- E.ə. IV minillik: Dəlillər təpədə insanların məskunlaşdığını göstərir.
- E.ə. XIII əsr: İlk divar Miken hökmdarının iqamətgahını əhatəyə alır.
- E.ə. VIII əsr: Afina kultu təpənin dini rolunu gücləndirir.
- E.ə. 480: Fars qüvvələri əvvəlki məbədləri və yarımçıq Qədim Parfenonu dağıdır.
- E.ə. V əsr: Divarlar, dolğular və terraslar ziyarətgahı genişləndirir.
- E.ə. 447–438: Parfenon tikilir.
- E.ə. 437–432: Propileylər tikilir.
- E.ə. 432: Parfenonun fronton heykəlləri tamamlanır.
- E.ə. 420-ci illər: Afina Nika məbədi tikilir.
- E.ə. 421–406: Erexteyon tikilir.
- Təxminən e.ə. 410: Afina Nika bastionuna mərmər məhəccər əlavə edilir.
- 1205: Parfenon Afinanın Müqəddəs Tanrı Anasına həsr olunur.
- Osmanlı dövrü: Parfenon məscid kimi istifadə edilir.
- 1686: Afina Nika məbədi müdafiə tikintisinə material əldə etmək üçün sökülür.
- 1687: Venesiyalıların top atəşi zamanı barıt partlayışı Parfenonu viran qoyur.
- 1835–1845: Afina Nika məbədi yenidən yığılır.
- 1875: Propileylərin üzərindəki frank qülləsi sökülür.
- 1975: ESMA yaradılır və kompleks konservasiya işləri başlayır.
- 1979: Kariatidalar qorunmaq üçün muzeyə köçürülür.
- 1987: Akropol UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz detallar
Şimal divarında farsların dağıntılarından sonra yenidən istifadə edilmiş 26 yarımçıq, yivsiz mərmər sütun barabanı var. Bu memarlıq hissələri müdafiə qurğularına daxil edilib. Beləcə, zədələnmiş binaların materialı ziyarətgahı əhatələyən divarların tərkibində bu günədək qalır.
E.ə. 433-cü ildən Parfenonun qərb otağında — opistodomda — Afinanın dövlət pulu saxlanılırdı. Bu, Afinaya həsr olunmuş binanın maliyyə funksiyasını da sənədləşdirir. Şərq hissəsinin içərisində qızıl və fil sümüyündən hazırlanmış heykəl dayanırdı. Dövlət vəsaiti isə qərbdə qorunurdu.
Təxminən e.ə. 410-cu ildə Afina Nika bastionuna qanadlı Nika fiqurlarının relyefləri ilə bəzədilmiş mərmər məhəccər əlavə edildi. O, təhlükəli kənarda ziyarətçiləri qoruyurdu. Siz adi bir balkonun məhəccərini düşünün: qədim maneə də yıxılmanın qarşısını almaq kimi praktik problemi həll edirdi.
Müasir bərpa işlərində çatışmayan hissələri tamamlamaq üçün Penteli dağından (Penteli Dağı) gətirilən ağ mərmərdən istifadə olunur. Qədim inşaatçılar da həmin dağın daşından istifadə edirdilər. Beləliklə, yeni material bugünkü konservasiya işlərini qədim abidələrin material mənbəyi ilə bağlayır.
Akropol zamanla necə istifadə edilib və bərpa olunub?
Parfenon son antik dövrdə kilsəyə çevrildi. 1205-ci ildə Afinanın Müqəddəs Tanrı Anasına həsr olundu. Osmanlı hakimiyyəti dövründə məscid kimi fəaliyyət göstərdi. Ardıcıl dəyişən bu dini istifadələr binanın tarixini ilkin olaraq Afinaya həsr olunduğu dövrdən xeyli sonraya daşıdı.
Propileylərin də vəzifəsi dəyişdi. Orta əsrlərdə frank və florensiyalı hökmdarlar onu saraya çevirdilər. Cənub qanadının üzərindəki frank qülləsi 1875-ci ildə söküldü. Beləliklə, giriş kompleksinin sonrakı tarixinə həm yaşayış üçün uyğunlaşdırılma, həm də sonradan əlavə edilmiş tikilinin aradan götürülməsi daxildir.
1686-cı ildə osmanlılar Afina Nika məbədini sökdülər. Daşlarından girişin müdafiəsini gücləndirmək üçün istifadə etdilər. Növbəti il venesiyalıların top atəşi Parfenona dəydi və osmanlıların içəridə saxladığı barıtı alışdırdı. Partlayış binanın böyük hissələrini dağıtdı.
Afina Nika məbədinin 1835–1845-ci illərdə yenidən yığılması Akropol abidələrində ilk bərpa müdaxiləsi oldu. Məbədin tarixinə sökülmə, daşlarının başqa məqsədlə istifadəsi və yenidən qurulma daxildir.
Akropol Abidələrinin Qorunması Komitəsi — ESMA — 1975-ci ildə yaradıldı. İlk diqqət Erexteyona yönəldildi. Kariatidalar açıq havada qalmağın yaratdığı zədələrdən qorunmaq üçün 1979-cu ildə muzeyə köçürüldü.
1975-ci ildə başlanmış kompleks konservasiya proqramı müdaxiləni zəruri hədlə məhdudlaşdırmaq və görülən işləri geri çevrilə bilən etmək prinsiplərinə əsaslanır. 1987-ci ildə Akropol UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edildi. İbadət, müharibə və təmir nəticəsində dəfələrlə dəyişmiş tikililərin tarixində konservasiya daha bir mərhələ təşkil edir.
Tez-tez verilən suallar
Akropol və Parfenon eyni şeydir?
Akropol Afinanın mərkəzindəki təpə və ziyarətgahdır. Parfenon onun daxilindəki tikililərdən biridir. Erexteyon, Propileylər və Afina Nika məbədi də monumental tikililər qrupuna daxildir.
Dörd əsas abidədən başqa burada nələr var?
Ərazidə Artemida Bravroniya, Zevs Poliey və Pandion ziyarətgahları var. Roma və Avqust məbədinin qalıqları da burada qorunur.
Parfenonun 1687-ci ildə dağılmasına nə səbəb oldu?
Venesiyalıların top atəşi osmanlıların içəridə saxladığı barıtı alışdırdı. Yaranan partlayış Parfenonun böyük hissələrini dağıtdı.
Kariatidalar niyə muzeyə köçürüldü?
Onlar açıq havada qalmağın yaratdığı zədələrdən qorunmaq üçün 1979-cu ildə köçürüldü. ESMA 1975-ci ildə yaradılandan sonra ilk işlərin yönəldiyi bina Erexteyon idi.
Mənbələr
- Vikipediya — Afina Akropolu en.wikipedia.org
- Yunanıstanın UNESCO abidələri — Afina Akropolu greekunescomonuments.gr
- UNESCO — Akropol, Afina whc.unesco.org
- Afina Universiteti, Pergamos — 3.11 Akropol, Afina pergamos.lib.uoa.gr
- Akropolun Bərpası Xidməti — Çevrə divarları ysma.gr
- Akropolun Bərpası Xidməti — Parfenon ysma.gr
- Akropolun Bərpası Xidməti — Propileylər ysma.gr
- Akropolun Bərpası Xidməti — Erexteyon ysma.gr
- Akropolun Bərpası Xidməti — Afina Nika məbədi ysma.gr
- Akropol Muzeyi — Afina Nika məbədi theacropolismuseum.gr
- Akropol Muzeyi — Muzeyin tarixi theacropolismuseum.gr
- Yunanıstan Mədəniyyət Nazirliyi — UNESCO culture.gov.gr
FAQ
Akropol və Parfenon eyni şeydir?
Akropol Afinanın mərkəzindəki qayalı təpə və oradakı ziyarətgahdır. Parfenon həmin ərazidəki tikililərdən biridir. Burada Erexteyon, Propileylər və Afina Nika məbədi də yerləşir.
Akropolda dörd əsas abidədən başqa nələr var?
Burada Artemida Bravroniya, Zevs Poliey və Pandion ziyarətgahları, həmçinin Roma və Avqust məbədinin qalıqları var.
Parfenon 1687-ci ildə niyə bu qədər dağıldı?
Venesiya mühasirəsi zamanı top atəşi Parfenona dəydi və osmanlıların içəridə saxladığı barıtı alışdırdı. Partlayış binanın böyük hissələrini dağıtdı.
Kariatidalar niyə muzeyə köçürüldü?
Kariatidalar açıq havada qalmağın yaratdığı zədələrdən qorunmaq üçün 1979-cu ildə muzeyə köçürüldü. Onların qorunması Akropolda aparılan müasir konservasiya işlərinin bir hissəsi idi.
Image: Attica 06-13 Athens 50 View from Philopappos – Acropolis Hill.jpg — A.Savin, CC BY-SA 3.0
