Caracalla kimdir? Roma vatandaşlığını neden genişletti?

Caracalla, genellikle 212’ye tarihlenen bir fermanla Roma vatandaşlığını hemen bütün özgür sakinlere genişleten imparatordu. Severuslar hanedanından gelen hükümdarın kararı için metinde dinsel şükran, antik anlatıda vergi gerekçesi bulunur. Siz burada bu açıklamaların neden birlikte değerlendirilmesi gerektiğini öğreneceksiniz. [1][4][7]

Kapüşonlu bir pelerin, Caracalla’nın bugün tanındığı lakabın kaynağı olmuştu. Ancak hükümdarın mirası, kardeşi Geta’nın öldürülmesinden milyonlarca kişinin hukuki statüsünün değişmesine uzanır. Bu bağlantıyı izlemek için aile mücadelesine, vatandaşlık fermanına ve askerlerle ilişkilerine bakmak gerekir. [3][5]

Caracalla kardeşi Geta ile ortak iktidarını nasıl sona erdirdi?

Caracalla’nın doğum adı Lucius Septimius Bassianus’tu; Septimius Severus ile Julia Domna’nın büyük oğluydu. Galya’daki Lugdunum’da, bugünkü Lyon’da doğdu ve 198’de babasının ortak imparatoru oldu. [1][2]

Doğum yılı konusunda kaynaklar birleşmez; Türkçe Vikipedi 186 yılını verir. İngilizce Wikipedia ile Giessen Üniversitesi 188’i kullanırken CNRS söyleşisi yaklaşık 186–188 aralığını belirtir. Dolayısıyla doğumunu tek bir kesin yılla anlatmak, kaynaklar arasındaki farklılığı gizler. [1][2][3][5]

Septimius Severus’un 211’de York’ta ölmesiyle Caracalla ve Geta, babaları olmadan yönetimi sürdürdü. Ancak ortak hükümdarlık, aynı yılın aralık ayında Geta’nın öldürülmesiyle sona erdi. Cinayet, Julia Domna’nın düzenlediği uzlaşma görüşmesinde, Caracalla’ya bağlı muhafızlar tarafından gerçekleştirildi. [1][2]

Geta’nın ölümünü, destekçilerinin tasfiyesi ve hatırasına yönelik sistemli müdahaleler izledi. Damnatio memoriae kapsamında adı yazıtlardan, papirüslerden ve tasvirlerden silindi. Böylece iktidar mücadelesi, yaşayan rakiplerin yanında Geta’nın görünür hatırasını da hedef aldı. [3]

Caracalla, kardeşi Geta’nın kendisine karşı komplo kurduğunu ileri sürüyordu. Giessen Üniversitesi’nin değerlendirmesi, bu açıklamayı bağımsız biçimde kanıtlanmış bir gerçek olarak kabul etmez. İddiayı, ölümcül kardeş rekabetinin taraflı anlatısı olarak ele almak gerekir. [5]

Aralık 211’deki cinayet, vatandaşlık fermanının siyasal yorumları için de bir bağlam sunar. Giessen’in aktardığı açıklamaya göre yeni yurttaşlar, bağış sayesinde Caracalla’ya bağlanabilirdi. Bu, kararın olası siyasal işlevini açıklayan bir yorumdur; kanıtlanmış tek neden değildir. [5]

Genellikle 212’ye tarihlenen Constitutio Antoniniana kimleri kapsıyordu?

Genellikle 212’ye tarihlenen Constitutio Antoniniana, Roma vatandaşlığını imparatorluğun hemen bütün özgür sakinlerine genişletti. Buradaki belirleyici kelime özgürdür; ferman köleleri özgürleştiren bir düzenleme değildi. [4][6][9]

Kadınlar da vatandaşlık genişlemesinin kapsamındaydı; karar yalnızca özgür erkeklerle sınırlı kalmadı. UNESCO, düzenlemenin Avrupa, Afrika ve Asya’daki milyonlarca kişiye ortak yurttaşlık sağladığını belirtir. Bu ortak statü, yerel hukuk geleneklerinin sürmesine de izin veriyordu. [9]

212 öncesindeki vatandaşlık bağışları çoğunlukla eyalet seçkinleri veya gaziler gibi belirli gruplara yöneliyordu. Caracalla’nın kararı, bu seçici uygulamanın ölçeğini değiştirerek çok daha geniş bir nüfusu kapsadı. Dolayısıyla yenilik, vatandaşlık bağışının ilk kez ortaya çıkması değildi. [6]

Fermanın yaygın yorumunda dediticii adı verilen topluluk, vatandaşlık genişlemesinin dışında bırakılır. Ancak Giessen Üniversitesi, bu grubun kimliğinin bugün de kesin biçimde belirlenemediğini vurgular. Bu nedenle dediticii için kesin bir toplumsal veya coğrafi tanım vermek yanıltıcı olur. [4]

Siz 212 kararını okurken, herkesi kapsadığı düşüncesiyle hemen bütün özgür sakinleri ayırmalısınız. Kadınların dahil olması, kölelerin özgürleşmesi anlamına gelmediği gibi tartışmalı istisnayı da ortadan kaldırmaz. Fermanın kapsamını doğru anlatmak, bu ayrımları aynı anda korumayı gerektirir. [4][9]

Fermanın vergi, hukuk ve toplumsal bütünleşmeyle ilişkisi neydi?

Fermanın korunmuş metni, Caracalla’nın büyük bir tehlikeden kurtuluşu için tanrılara teşekkür etmesini öne çıkarır. İmparator, yeni yurttaşları da bu dinsel topluluğa katmayı gerekçe gösterir. Metnin sunduğu açıklama budur; vergi yorumu ise Cassius Dio’nun anlatısından gelir. [7]

Cassius Dio, genişlemenin asıl amacını yurttaşlardan alınan belirli vergilerin mükelleflerini artırmakla açıklar. Burada söz konusu olanlar, miras ve köle azat etme vergileridir. Bu açıklama, bütün vergilerin aynı biçimde genişlediği şeklinde okunmamalıdır. [7]

Caracalla’nın miras vergisini yüzde 5’ten yüzde 10’a yükseltmesi, mali tartışmaya somut dayanak sağlar. İmparator ayrıca bazı vergi muafiyetlerini de kaldırmıştı. Bu uygulamalar, Dio’nun açıklamasını değerlendirmeyi gerekli kılar; fakat tek başına bütün gerekçeleri kanıtlamaz. [5][7]

Grenoble’de yayımlanan açıklama, Mısır kayıtlarından hareketle vergi yorumuna karşı çıkar. Bu değerlendirmeye göre ferman sonrasında baş vergisi kayıtlarda neredeyse kaybolur. Miras ve azat vergilerindeki kazancın bu kaybı karşılaması olası görülmez. [7]

Mısır örneği, vatandaşlık genişlemesinin mali sonucunu yalnızca yeni mükellefler üzerinden hesaplamanın sorununu gösterir. Bir verginin kapsamı genişlerken başka bir gelir kaleminde kayıp yaşanmış olabilir. Bu nedenle Dio’nun iddiası, fermanın tartışmasız ekonomik bilançosu olarak sunulamaz. [7]

Hukuki sonuçlar ise yeni yurttaşların sözleşme, evlilik ve miras işlemlerine kadar uzanıyordu. Giessen Üniversitesi, bu alanlarda Roma hukukuna göre işlem yapabilmenin sonuçlarını vurgular. Vatandaşlık böylece yalnızca imparatora bağlılığı anlatan bir sıfat olmaktan daha fazlasını ifade ediyordu. [8]

Siz bugün bir sözleşme imzalarken veya miras işlemi yaparken hukuki statünüzün etkisini düşünebilirsiniz. Roma örneğindeki gündelik bağlantı da sözleşme, evlilik ve miras alanlarında görülür. Bununla birlikte UNESCO’nun belirttiği yerel hukuk devamlılığı, bütün işlemlerin tek biçime dönüştüğünü söylemeyi engeller. [8][9]

Toplumsal bütünleşme açısından ortak vatandaşlık, Avrupa, Afrika ve Asya’daki insanları aynı statüde buluşturdu. Ancak ortak statü sağlanması, yerel hukuk geleneklerinin ortadan kalkması anlamına gelmiyordu. Fermanın genişliğiyle yerel uygulamaların devamlılığını birlikte düşünmek, değişimin sınırlarını da gösterir. [9]

Geta’nın öldürülmesinden sonraki siyasal bağlılık yorumu, bu hukuki sonuçlardan ayrı değerlendirilmelidir. Yeni yurttaşları Caracalla’ya bağlama ihtimali, Giessen’in sunduğu açıklamalardan biridir. Dinsel gerekçe, mali iddia ve siyasal yorum, aynı kanıt türüne dayanmaz. [5][7]

Askerî seferleri ve orduya yönelik politikaları iktidarını nasıl etkiledi?

Caracalla, asker maaşlarını artırarak ve para bağışları dağıtarak ordunun bağlılığını güçlendirdi. Giessen Üniversitesi, bu harcamaların devlet maliyesini zorladığını da belirtir. Dolayısıyla ordu desteğinin sürdürülmesiyle mali yük arasında doğrudan bir bağlantı bulunuyordu. [5]

Bu harcamalar, miras vergisindeki artışın tartışıldığı ekonomik ortamı anlamaya yardımcı olur. Ancak asker ödemelerinin varlığı, vatandaşlık fermanının yalnızca bu giderleri karşılamak için çıkarıldığını kanıtlamaz. Caracalla’nın mali tercihleri ile kararın bütün nedenleri birbirine eşitlenmemelidir. [5][7]

Caracalla’nın 213–214 yıllarındaki Germen sınırı seferi, askerî başarılarla diplomatik anlaşmaları birleştirdi. Raetia ve Germania Superior sınır tahkimatları da bu dönemde güçlendirildi. Dolayısıyla sınır politikası, yalnızca savaş alanındaki çatışmalardan oluşan bir faaliyet değildi. [2]

216’da Partlara karşı doğu seferine girişen Caracalla, bu harekâtı tamamlayamadı. 8 Nisan 217’de Edessa ile Carrhae arasındaki yolda öldürüldü. Bugünkü adlarıyla Şanlıurfa ile Harran arasındaki bu ölümün ardından Macrinus imparator oldu. [2]

Askerî önderlik mesajı, Caracalla’nın resmî portrelerinde de bilinçli biçimde kurulmuştu. Metropolitan Museum, kısa saç, kısa sakal ve çatık kaşları bu mesajla ilişkilendirir. Bu tasvirler, imparatoru enerjik bir askerî önder olarak göstermek üzere tasarlanmıştı. [10]

Antik yazarların düşmanca tasvirleri nasıl eleştirel okunmalıdır?

Cassius Dio, Caracalla’nın çağdaşı olan bir senatördü ve imparatorun askerlerle yakınlığını eleştiriyordu. CNRS söyleşisi, senatörler yerine askerlere yönelen bu yakınlığın anlatıya etkisini vurgular. Dolayısıyla Dio’nun değerlendirmelerini, yazarın siyasal konumunu hesaba katarak okumak gerekir. [3]

Çağdaş olması, Cassius Dio’nun aktardığı bütün amaç açıklamalarını kendiliğinden kesinleştirmez. Clare Rowan, Dio’nun olay örgüsünü genel olarak doğru bulurken atfettiği amaçlara kuşkuyla yaklaşır. Bu ayrım, özellikle vatandaşlığın yalnızca vergi için genişletildiği iddiasında işe yarar. [2]

Siz Dio’nun vergi açıklamasını okurken, fermanın korunmuş metnindeki dinsel gerekçeyi de karşılaştırabilirsiniz. Biri imparatorun kararını nasıl sunduğunu, diğeri bir senatörün kararı nasıl yorumladığını gösterir. Bunları yan yana koymak, kaynakların farklı sorulara cevap verdiğini görmenizi sağlar. [3][7]

Geta’nın öldürülmesini kabul etmekle Caracalla’nın komplo savunmasını kabul etmek aynı şey değildir. Cinayetin anlatısı ile hükümdarın kendi gerekçesi ayrı ayrı değerlendirilebilir. Giessen’in yaklaşımı, kardeş rekabetindeki taraflı açıklamayı bağımsız kanıt yerine koymamayı gerektirir. [2][5]

Metropolitan Museum’un portre açıklaması da görüntüleri doğrudan kişilik kanıtına dönüştürmemek gerektiğini düşündürür. Çatık kaşlar ve kısa sakal, tasarlanmış askerî önderlik mesajının parçalarıydı. Portre burada Caracalla’nın nasıl görünmek istediğine ilişkin somut bir görsel kaynak sunar. [10]

Kısa kronoloji

Caracalla’nın yaşamıyla vatandaşlık fermanının korunma tarihini ayırmak için aşağıdaki sıralama kullanılabilir. Doğum yılı ve fermanın tarihlenmesindeki belirsizlikler, ilgili satırlarda ayrıca korunmuştur. [1][2][4][9]

1. MS 186–188 Lugdunum’da doğdu; doğum yılı kaynaklara göre değişir.
2. MS 198 Babası Septimius Severus’un ortak imparatoru oldu.
3. MS 211 Septimius Severus York’ta öldü; oğulları ortak yönetimi sürdürdü.
4. MS Aralık 211 Geta öldürüldü; Caracalla tek hükümdar kaldı.
5. MS 212 Genellikle bu yıla tarihlenen vatandaşlık fermanı çıkarıldı.
6. MS 213–214 Germen sınırında askerî sefer ve diplomasi yürüttü.
7. MS 216 Partlara karşı doğu seferine girişti.
8. MS 8 Nisan 217 Edessa–Carrhae yolunda öldürüldü.
9. 2017 Giessen’deki ferman papirüsü UNESCO Dünya Belleği Sicili’ne alındı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Caracalla lakabının kapüşonlu bir pelerinden gelmesi, hükümdarın adını gündelik giyime bağlar. Buna karşılık doğum adı Lucius Septimius Bassianus, aile kökenini izlemeyi sağlar. Aynı kişiyi anlatan bu adlar, farklı bağlamlarda karşınıza çıkabilir. [1][5]

212’den sonra çok sayıda yeni yurttaşın Aurelius adını alması, vatandaşlık bağışının izlenebilir sonuçlarındandır. CNRS söyleşisi, bu değişimin yazıtlarda ve kişi adlarında görülebildiğini belirtir. Böylece hukuki kararın etkisi, insanların kayıtlara geçen adlarında da belirir. [3]

Fermanın sözlerini aktaran günümüze ulaşmış tek papirüs nüshası, Giessen koleksiyonunda korunur. Bu belge 2017’de UNESCO Dünya Belleği Sicili’ne alınmıştır. Papirüsün parçalı durumu, fermanın kesin yayımlanma gününü belirlemeyi ise engeller. [7][9]

Aynı yapraktaki af kararında bulunan 11 Temmuz 212 tarihi, vatandaşlık fermanına otomatik uygulanamaz. Grenoble’deki açıklama, bu iki metnin tarihlendirilmesini birbirinden ayırır. Dolayısıyla yaygın 212 tarihlemesiyle kesin bir yayımlanma günü bildirmek farklı iddialardır. [7]

Metropolitan Museum’daki Caracalla mermer başının saç ve sakalında negatif oyma tekniği kullanılmıştır. Taş yüzeyine keskiyle açılan küçük izler, bu işlemenin somut özelliğidir. Müzenin kubbeli ve tonozlu Büyük Salonu da Roma’daki Caracalla Hamamları’ndan esinlenmiştir. [10]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Caracalla tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Caracalla en.wikipedia.org
3. CNRS — François Chausson ile Caracalla söyleşisi news.cnrs.fr
4. Giessen Üniversitesi — Der Text constitutio.de
5. Giessen Üniversitesi — Caracalla und seine Motive constitutio.de
6. Alman UNESCO Komisyonu — Constitutio Antoniniana unesco.de
7. Grenoble Alpes Üniversitesi — Edicts of Caracalla droitromain.univ-grenoble-alpes.fr
8. Giessen Üniversitesi — Recht constitutio.de
9. UNESCO — Constitutio Antoniniana unesco.org
10. Metropolitan Museum of Art — Roman Art: A Resource for Educators, s. 67–68 resources.metmuseum.org

Görsel: Caracalla MAN Napoli Inv6033 n01.jpg — Wikimedia Commons, CC BY 2.5