کاراکالا که بود و چرا شهروندی روم را گسترش داد؟

کاراکالا (Caracalla) امپراتور روم از دودمان سورانی (Severus Hanedanı) بود. او با فرمان آنتونینی (Constitutio Antoniniana)، که معمولاً به سال 212 نسبت داده می‌شود، شهروندی روم را به تقریباً همه ساکنان آزاد امپراتوری گسترش داد. در متن فرمان، از خدایان جاودان سپاسگزاری شده است. توضیح‌های دیگری نیز این اعطای شهروندی را به مالیات‌ستانی و تقویت حکومت او پس از قتل برادرش گتا (Geta) مرتبط می‌دانند. هیچ‌یک از این انگیزه‌ها را نباید توضیحی قطعی و نهایی دانست.

اعطای شهروندی پس از قتلی در خانواده امپراتوری رخ داد، اما پیامدهای آن به میلیون‌ها نفر در اروپا، آفریقا و آسیا رسید. اگر شما مسیر زندگی کاراکالا را از فرمانروایی مشترک با گتا تا مرگش میان شانلی‌اورفا (Şanlıurfa) و حران (Harran) امروزی دنبال کنید، پیوند شهروندی، حمایت ارتش و قدرت امپراتور روشن‌تر می‌شود. پاپیروس باقی‌مانده نیز کمک می‌کند هدف اعلام‌شده امپراتور را از انگیزه‌هایی که به او نسبت داده‌اند، جدا کنیم.

کاراکالا پیش از فرمان شهروندی که بود؟

کاراکالا با نام لوکیوس سپتیمیوس باسیانوس (Lucius Septimius Bassianus) در لوگدونوم (Lugdunum)، لیون (Lyon) امروزی، در سرزمین گل (Galya) به دنیا آمد. او پسر بزرگ سپتیمیوس سوروس (Septimius Severus) و جولیا دومنا (Julia Domna) بود. تولد او را بین سال‌های 186 و 188 می‌دانند و منابع درباره سال آن اختلاف دارند. او در سال 198 هم‌امپراتور پدرش شد.

وقتی سپتیمیوس سوروس در سال 211 در یورک (York) درگذشت، پسرانش به فرمانروایی مشترک ادامه دادند. این حکومت مشترک در دسامبر همان سال پایان یافت؛ گتا کشته شد و کاراکالا فرمانروای یگانه شد.

کاراکالا چگونه به فرمانروایی مشترک با گتا پایان داد؟

جولیا دومنا در دسامبر 211 جلسه‌ای برای آشتی پسرانش ترتیب داد. نگهبانان وفادار به کاراکالا در همان جلسه گتا را کشتند. این قتل، فرمانروایی را یکسره در اختیار کاراکالا گذاشت. با این حال، تلاش برای از میان بردن جایگاه برادرش پس از آن هم ادامه یافت.

هواداران گتا هدف پاکسازی قرار گرفتند. نام و تصویر او نیز در چارچوب رویه‌ای موسوم به محو یادبود، یا damnatio memoriae، هدف قرار گرفت. نامش را از کتیبه‌ها و پاپیروس‌ها پاک کردند و به تصویرها و پیکره‌هایش آسیب زدند. بنابراین، این سرکوب هم دامان افراد مرتبط با گتا را گرفت و هم اسنادی را که می‌توانستند یاد او را زنده نگه دارند.

کاراکالا ادعا کرد که گتا علیه او توطئه کرده بود. این ادعا باید به خود او نسبت داده شود. دانشگاه گیسن (Giessen Üniversitesi) آن را روایتی جانبدارانه از رقابت مرگبار دو برادر می‌داند، نه توضیحی که مستقلاً اثبات شده باشد. این تمایز اهمیت دارد، چون اعطای شهروندی پس از همین کشمکش بر سر فرمانروایی یگانه رخ داد.

فرمان آنتونینی سال 212 شامل چه کسانی شد؟

فرمان آنتونینی شهروندی روم را به تقریباً همه ساکنان آزاد امپراتوری گسترش داد. زنان آزاد نیز مشمول آن بودند. این اقدام، افراد برده را آزاد نکرد. بنابراین، در کنار گستردگی فرمان باید مرز روشن آن را هم دید: شهروندی در میان جمعیت آزاد گسترش یافت.

برداشت رایج این است که گروهی موسوم به ددیتیسی‌ها (dediticii) از فرمان مستثنا بودند. هویت دقیق این گروه همچنان روشن نیست. پس شما باید عبارت «تقریباً همه ساکنان آزاد» را با دقت بخوانید. این عبارت گستردگی اعطای شهروندی را نشان می‌دهد، بی‌آنکه چنین القا کند که استثنای مورد اختلاف کاملاً شناخته شده است.

پیش از سال 212، اعطای شهروندی اغلب بر گروه‌های منتخب، از جمله نخبگان ایالت‌ها و کهنه‌سربازان، متمرکز بود. کاراکالا مقیاس این رویه را تغییر داد. میلیون‌ها نفر در اروپا، آفریقا و آسیا به جایگاه شهروندی مشترکی دست یافتند. در عین حال، سنت‌های حقوقی محلی اجازه ادامه حیات داشتند.

فرمان را معمولاً به سال 212 نسبت می‌دهند. روز دقیق انتشار آن را نمی‌توان از پاپیروس ناقص باقی‌مانده تعیین کرد. فرمان عفوی روی همان برگ، تاریخ 11 ژوئیه 212 را دارد. اما نمی‌توان این تاریخ را خودبه‌خود تاریخ اعطای شهروندی هم دانست.

فرمان چه ارتباطی با مالیات، قانون و یکپارچگی اجتماعی داشت؟

متن باقی‌مانده توضیحی دینی ارائه می‌کند. کاراکالا اعطای شهروندی را سپاسگزاری از خدایان جاودان برای نجات خود از خطری بزرگ معرفی می‌کند. او همچنین از وارد کردن شهروندان جدید به آن اجتماع دینی سخن می‌گوید. این توجیهی است که خود امپراتور برای اقدامش اعلام کرده است.

یک تفسیر سیاسی، اعطای شهروندی را به مرگ گتا پیوند می‌دهد. دانشگاه گیسن توضیح می‌دهد که ایجاد شهروندان جدید می‌توانست به جلب وفاداری آنان به کاراکالا و تحکیم اقتدار او کمک کند. این همچنان تفسیری از هدف اعطای شهروندی است. چنین برداشتی، فرمان را در چارچوب کشمکشی قرار می‌دهد که او را به فرمانروای یگانه تبدیل کرده بود.

کاسیوس دیو (Cassius Dio) توضیح دیگری می‌دهد. او انگیزه اصلی گسترش شهروندی را افزایش شمار افرادی می‌داند که مشمول مالیات بر ارث و آزادسازی بردگان می‌شدند. کاراکالا مالیات بر ارث را از 5 درصد به 10 درصد افزایش داد و برخی معافیت‌ها را حذف کرد. بنابراین، شهروندی می‌توانست در کنار پیامدهای حقوقی، تعهدات مالی هم به همراه داشته باشد.

در برابر توضیح مالی، استدلال مخالفی هم وجود دارد. شرح منتشرشده از سوی دانشگاه گرونوبل آلپ (Grenoble Alpes Üniversitesi) به ناپدید شدن تقریباً کامل مالیات سرانه از اسناد مصری پس از صدور فرمان اشاره می‌کند. بنا بر این استدلال، بعید بود درآمد بیشتر از مالیات بر ارث و آزادسازی بردگان، آن کاهش درآمد را جبران کند. پس توضیح دیو باید در جایگاه ادعای یک نویسنده باستانی باقی بماند، نه پاسخ نهایی.

برای درک تأثیر فرمان بر زندگی روزمره، قراردادها، ازدواج و ارث را در نظر بگیرید. شهروندی روم بر شیوه انجام این امور طبق حقوق رومی برای شهروندان جدید اثر می‌گذاشت. اگر شما می‌خواهید پیوند فرمان با تصمیم‌های عادی زندگی را ببینید، این‌ها نقطه‌های شروع ملموسی هستند: توافق‌ها، ترتیبات خانوادگی و انتقال دارایی.

جایگاه شهروندی مشترک، در میان جمعیت آزاد امپراتوری اثر یکپارچه‌کننده هم داشت. با این حال، سنت‌های حقوقی محلی ادامه یافتند. این اعطای شهروندی، میلیون‌ها نفر را در یک گروه مشترک شهروندی جای داد، بی‌آنکه لازم باشد همه عرف‌های حقوقی موجود از میان بروند. گستردگی فرمان و محدودیت‌های آن باید در کنار هم توضیح داده شوند.

لشکرکشی‌ها و سیاست‌های ارتش چه اثری بر حکومت او داشتند؟

کاراکالا با افزایش دستمزد و دادن پاداش‌های نقدی، وفاداری ارتش را تقویت کرد. این پرداخت‌ها بر منابع مالی دولت فشار می‌آوردند. بنابراین، هنگام ارزیابی حکومت او باید حمایت ارتش و مالیات‌ستانی را در کنار هم دید. البته هزینه‌های نظامی به‌تنهایی روشن نمی‌کنند که چرا او فرمان شهروندی را صادر کرد.

کاراکالا در لشکرکشی سال‌های 213–214 در مرز ژرمن‌ها، در کنار اقدام نظامی از توافق‌های دیپلماتیک هم استفاده کرد. استحکامات مرزی در رایتیا (Raetia) و گرمانیای علیا (Germania Superior) تقویت شدند. پس فعالیت او در امتداد آن مرز، هم عملیات نظامی را در بر می‌گرفت و هم توافق‌های حاصل از مذاکره را.

او در سال 216 لشکرکشی شرقی خود را علیه اشکانیان (Partlar) آغاز کرد. مرگش در سال 217 مانع تکمیل آن شد. در 8 آوریل 217، در جاده میان ادسا (Edessa) و کاره (Carrhae)، یعنی شانلی‌اورفا و حران امروزی، کشته شد. پس از او ماکرینوس (Macrinus) امپراتور شد.

اگر شما در ترکیه سفر می‌کنید، شانلی‌اورفا و حران پیوند جغرافیایی مستقیمی با آخرین لشکرکشی کاراکالا دارند. جاده میان این دو مکان بخشی از روایت ترور اوست. حکومتش پس از سال‌هایی که وفاداری ارتش پشتوانه قدرت او بود، در همان‌جا پایان یافت.

روایت‌های خصمانه باستانی را چگونه نقادانه بخوانیم؟

کاسیوس دیو سناتور و هم‌عصر کاراکالا بود. او از نزدیکی امپراتور به سربازان، به جای سناتورها، انتقاد می‌کرد. هنگام خواندن روایتش باید جایگاه سیاسی او را در نظر گرفت؛ به‌ویژه جایی که برای اقدامات امپراتور انگیزه تعیین می‌کند.

کلر روآن (Clare Rowan) میان گزارش دیو از رویدادها و نیت‌هایی که به کاراکالا نسبت می‌دهد، تفاوت می‌گذارد. او ترتیب رویدادهای گزارش‌شده توسط دیو را در کلیت آن می‌پذیرد، اما توضیح‌های او درباره انگیزه‌ها را زیر سؤال می‌برد. این تمایز به‌ویژه برای سنجش این ادعا مفید است که شهروندی فقط برای افزایش درآمد مالیاتی گسترش یافت.

زبان دینی فرمان، توضیح مالی دیو و تفسیر مبتنی بر یکپارچگی سیاسی، انواع متفاوتی از شواهد و استدلال را نمایندگی می‌کنند. متن باقی‌مانده نشان می‌دهد کاراکالا در ملأعام چه اعلام کرده است. دیو توضیحی انتقادی از یک نویسنده هم‌عصر ارائه می‌کند. تفسیر سیاسی نیز اعطای شهروندی را به شرایط پس از قتل گتا پیوند می‌دهد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

«کاراکالا» لقبی برگرفته از ردای کلاه‌داری بود که امپراتور می‌پوشید. نام او هنگام تولد لوکیوس سپتیمیوس باسیانوس بود. پس نام آشنایی که با فرمان شهروندی او گره خورده، در اصل از یک پوشاک آمده است.

پس از سال 212، بسیاری از شهروندان جدید نام اورلیوس (Aurelius) را برگزیدند. به این ترتیب، گسترش شهروندی در نام اشخاص و کتیبه‌ها ردپایی به جا گذاشت. بنابراین، می‌توان این تغییر حقوقی را با شواهدی فراتر از متن خود فرمان هم دنبال کرد.

در چهره‌نگاره‌های رسمی کاراکالا، موی کوتاه، ریش کوتاه و پیشانی درهم‌کشیده به کار می‌رفت تا تصویری از یک رهبر نظامی پرانرژی ارائه شود. موزه هنر متروپولیتن (Metropolitan Sanat Müzesi) توضیح می‌دهد که مو و ریش سرِ مرمرین موجود در مجموعه‌اش، با ضربه‌های کوچک قلم حجاری روی سطح سنگ شکل گرفته‌اند.

تنها نسخه پاپیروسی باقی‌مانده که متن فرمان را منتقل می‌کند، متعلق به مجموعه گیسن است. این نسخه در سال 2017 وارد فهرست حافظه جهانی یونسکو (UNESCO) شد. ناقص بودن آن از دلایل اصلی نامشخص بودن تاریخ دقیق انتشار فرمان است.

خط زمانی

• 186–188: کاراکالا در لوگدونوم به دنیا آمد؛ منابع درباره سال تولد اختلاف دارند.
• 198: او هم‌امپراتور سپتیمیوس سوروس شد.
• 211: سپتیمیوس سوروس در یورک درگذشت.
• دسامبر 211: گتا کشته شد و کاراکالا فرمانروای یگانه شد.
• 212: فرمان آنتونینی، که معمولاً به این سال نسبت داده می‌شود، شهروندی را به تقریباً همه ساکنان آزاد گسترش داد.
• 213–214: کاراکالا در مرز ژرمن‌ها به لشکرکشی و دیپلماسی پرداخت.
• 216: او لشکرکشی خود علیه اشکانیان را آغاز کرد.
• 8 آوریل 217: او میان ادسا و کاره کشته شد.
• 2017: پاپیروس گیسن وارد فهرست حافظه جهانی یونسکو شد.

پرسش‌های متداول

آیا اعطای شهروندی کاراکالا همگانی بود؟

این فرمان تقریباً همه ساکنان آزاد، از جمله زنان، را در بر می‌گرفت. افراد برده را آزاد نمی‌کرد. تعریف دقیق استثنای مربوط به ددیتیسی‌ها، که معمولاً پذیرفته می‌شود، همچنان دشوار است.

آیا کاراکالا فقط برای گرفتن مالیات شهروندی را گسترش داد؟

کاسیوس دیو اعطای شهروندی را به مالیات‌ستانی نسبت می‌داد. خود فرمان بر سپاسگزاری از خدایان تأکید دارد. یک تفسیر سیاسی نیز آن را به تحکیم قدرت کاراکالا پیوند می‌دهد. توضیح مالی با استدلال مخالفی بر پایه اسناد مالیاتی مصر هم روبه‌روست.

آیا پس از فرمان، حقوق محلی از میان رفت؟

خیر. فرمان، جایگاه شهروندی مشترکی ایجاد کرد و در عین حال اجازه داد سنت‌های حقوقی محلی ادامه یابند. با این همه، شهروندی طبق حقوق رومی برای قراردادها، ازدواج و ارث پیامدهایی داشت.

کاراکالا کجا درگذشت؟

او در 8 آوریل 217 در جاده میان ادسا و کاره، یعنی شانلی‌اورفا و حران امروزی، کشته شد. مرگ او لشکرکشی شرقی‌اش را متوقف کرد و ماکرینوس جانشین او شد.

منابع

1. ویکی‌پدیا — کاراکالا tr.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیا — کاراکالا en.wikipedia.org
3. CNRS — گفت‌وگو با فرانسوا شوسون درباره کاراکالا news.cnrs.fr
4. دانشگاه گیسن — کاراکالا و انگیزه‌های او constitutio.de
5. دانشگاه گیسن — متن constitutio.de
6. یونسکو — فرمان آنتونینی unesco.org
7. کمیسیون آلمان برای یونسکو — فرمان آنتونینی unesco.de
8. دانشگاه گیسن — حقوق constitutio.de
9. دانشگاه گرونوبل آلپ — فرمان‌های کاراکالا droitromain.univ-grenoble-alpes.fr
10. موزه هنر متروپولیتن — هنر رومی: منبعی برای آموزگاران، صفحات 67–68 resources.metmuseum.org

FAQ

Image: Caracalla MAN Napoli Inv6033 n01.jpg — Wikimedia Commons, CC BY 2.5