Belisarios, Justinianus adına Afrika’daki Vandalları yenen, Roma ile Ravenna’yı alan Doğu Roma komutanıydı. Siz bu yazıda, Sasani cephesinden İtalya’ya uzanan seferlerinin nasıl sonuçlandığını öğreneceksiniz. Roma topraklarını geri alma çabasında meydan savaşlarını, kuşatmaları ve askerî hazırlıkları birlikte kullandı. [1][5]
Afrika’da 533’te başlayan zaferler, İtalya’da aynı hızla kalıcı sonuç vermedi. Ravenna’nın 540’ta alınmasından sonra Gotlar toparlandı; kaynak darlığı ve kıtlık savaşı ağırlaştırdı. Bu fark, Belisarios’un başarılarını anlamak için zafer kadar sonrasındaki yönetimi de incelemeyi gerektiriyor. [4][5][7][8]
Belisarios Sasani savaşlarında nasıl öne çıktı?
Belisarios, 527–565 arasında hüküm süren I. Justinianus’un farklı cephelerde görevlendirdiği komutandı. Sasani, Vandal ve Ostrogot ordularıyla savaşması, kariyerini tek bir bölgenin dışına taşıdı. Doğu sınırındaki belirgin başarısını ise 530’da Dara’da Sasani ordusunu yenerek kazandı. [1]
Prokopios’un anlatısında Belisarios ve Hermogenes’in emrinde yaklaşık 25.000 asker bulunuyordu. Karşılarındaki Sasani ordusunun başlangıçtaki mevcudu ise 40.000 kişi olarak verilir. Bu sayılar, Dara’daki Roma ordusunun savaşa sayısal üstünlükle başlamadığını gösterir. Ancak bunları Prokopios’un aktardığı kuvvet büyüklükleri olarak okumak gerekir. [2]
Roma askerleri, Dara’da geçitler bırakılmış hendeklerin gerisinde savaş düzeni aldı. Yanlara yerleştirilen süvariler, Sasani birliklerinin kanatlarına ve gerisine saldırabilecek konumdaydı. Hendekler ile süvarilerin yerleşimi, savunma düzenini karşı saldırı imkânıyla birleştiriyordu. Dara’yı açıklarken yalnız asker sayısına bakmak, bu düzenlemenin rolünü gözden kaçırır. [2]
Siz Dara’daki yerleşimi, gündelik hayatta dar geçitleri hesaba katan bir hareket planı gibi düşünebilirsiniz. Burada somut belirleyici, askerlerin geçebileceği açıklıklarla süvarilerin saldırı yönlerinin birlikte düzenlenmesiydi. Bu benzetme, hendeklerin savaş anlatısındaki işlevini zihinde canlandırmayı kolaylaştırır. [2]
Dara zaferi, Belisarios’un Sasani cephesinde sürekli kazandığı anlamına gelmiyordu; ertesi yıl yenildi. Belisarios, 531’de Fırat üzerindeki Callinicum Muharebesi’nde Sasani ordusuna karşı başarısız oldu. Ardından 532’de Konstantinopolis’te Nika Ayaklanması’nın Hipodrom çevresinde kanlı biçimde bastırılmasına katıldı. Böylece askerî görevi, sınır savaşından başkentte imparatorluk iktidarının korunmasına uzandı. [1]
Vandal Krallığı’na karşı sefer nasıl başarıya ulaştı?
Prokopios’a göre Justinianus, Afrika’ya yönelmeden önce doğudaki savaşı bitirmeyi tercih etti. Perslerle barış yapılmasının ardından Vandal seferinin hazırlıklarına girişilmesi, cepheler arasındaki bağlantıyı gösterir. Afrika harekâtı, doğu sınırındaki savaşın sürmesinden bağımsız düşünülmüş bir girişim değildi. [3]
533 seferinin kuvvet çekirdeğini yaklaşık 10.000 piyade ve 5.000 süvari oluşturuyordu. Filoda ise 500 nakliye gemisiyle 92 savaş gemisi bulunuyordu. Bu dağılım, Afrika seferinin yalnız savaşacak askerlerden oluşmadığını açıkça gösterir. Ordunun denizden taşınması, hazırlığın gemi sayılarında görülen somut bir parçasıydı. [4]
Sicilya’da bilgi toplayan Prokopios, Vandal filosunun büyük bölümünün Sardinya’da bulunduğunu öğrendi. Ardından Afrika’ya geçiş için elverişli koşulları Belisarios’a bildirdi ve harekâtın hazırlığına katkıda bulundu. Prokopios burada yalnız olayları yazan kişi değildi; komutana askerî bilgi de ulaştırıyordu. [4]
Belisarios’un ordusu, 533’te Ad Decimum zaferinden sonra Kartaca’yı ele geçirdi. Aynı yılın aralık ayında Tricamarum’da Vandalları yeniden yenerek ilerleyişini sürdürdü. Dolayısıyla Afrika’daki başarı, tek bir çarpışmanın ardından tamamlanan bir süreç değildi. Ad Decimum, Kartaca ve Tricamarum, birbirini izleyen askerî sonuçlar olarak değerlendirilmelidir. [5]
Kartaca’da yerleşmek, şehre girmekten sonra alınan kararlarla da bağlantılıydı; Belisarios yağmayı sınırladı. Sığınan Vandallara güvence verdi ve Kartaca surlarının onarılmasını sağlayarak konumunu güçlendirdi. Bu uygulamalar, askerî başarının ardından güvenlik ve disiplinin nasıl ele alındığını gösterir. [4]
Vandal kralı Gelimer’in 534’te ele geçirilmesinin ardından Belisarios Konstantinopolis’e döndü. Yanında kralı ve savaş ganimetlerini götürmesi, Afrika zaferini başkentte görünür kıldı. Seferin sonucu böylece hem ele geçirilen topraklarla hem imparatora sunulan esirlerle temsil edildi. [6]
İtalya’daki Got savaşları neden daha uzun ve yıkıcı oldu?
Belisarios, 535 sonunda Sicilya’nın alınmasını tamamladı ve 536’da İtalya anakarasına ilerledi. Aynı yıl Napoli ile Roma ele geçirildi; ardından Roma’nın savunulması gerekti. Ostrogotların 537–538 kuşatması, şehri almanın onu elde tutmakla aynı şey olmadığını gösterdi. [1][4][5]
Mayıs 540’ta Belisarios, Gotların hükümdarlık teklifini kabul edecekmiş izlenimi vererek Ravenna’yı aldı. Bununla birlikte Justinianus’a bağlı kaldı; Ravenna’daki kazanımı imparatora karşı hükümdarlığa dönüştürmedi. Bu olay, askerî sonuçla komutanın siyasi konumunun birbirine nasıl bağlandığını gösterir. [5]
Ravenna’nın düşmesi, İtalya’daki savaşı bitirmedi; Gotlar Totila yönetiminde yeniden geniş alanları ele geçirdi. 542–550 arasında Ravenna gibi bazı kıyı merkezleri dışında İtalya ve Sicilya’nın büyük bölümü geri alındı. Belisarios’un önceki başarıları, bu nedenle kalıcı denetimin tamamlandığı anlamına gelmiyordu. [7]
J. B. Bury, Belisarios’un 540’ta ayrılmasının ardından ortaya çıkan komuta sorunlarına dikkat çeker. İtalya ordusunun bağımsız komutanlar arasında bölünmesi, ortak harekâtı ve disiplini zayıflatmıştı. Bury’nin değerlendirmesinde sorun, yalnız Gotların yeniden saldırmasıyla açıklanamayacak kadar kapsamlıydı. [8]
Bury, Ravenna’daki mali görevli Alexander’ın uygulamalarını da hoşnutsuzluğun nedenleri arasında gösterir. Geçmiş hesaplardan ödeme istenmesi ve asker ücretlerinin kısılması, halkı ve orduyu etkiledi. Böylece İtalya’daki askerî düzenin yanında mali uygulamalar da savaşın gidişatına bağlanır. [8]
Belisarios, 544’te yaklaşık 4.000 askerle İtalya’ya döndüğünde Justinianus’un sağlayabildiği destek sınırlıydı. Doğu cephesinin ihtiyaçları ve vebanın etkileri, Justinianus’un ayırabildiği kaynakları daraltıyordu. Kuşatmalar, ikmal yetersizliği ve yaygın kıtlık da şehirlerin direncini aşındırıyordu. Totila’nın 546’da Roma’yı alması, bu ikinci görevin güçlüklerini somutlaştırdı. [4]
Siz İtalya seferini değerlendirirken Roma’nın 536’da alınmasıyla 546’da kaybedilmesini birlikte düşünmelisiniz. Bu iki olay, ele geçirme ile kalıcı denetim arasındaki farkı görünür kılar. Belirleyici son askerî başarıları ise 552’de Busta Gallorum’da Totila’yı yenen Narses kazandı. [1][4][7]
Justinianus ile ilişkisini Prokopios’un farklı eserleri nasıl yansıtır?
Prokopios, 527’de Belisarios’un danışmanı ve sekreteri oldu; en az 540’a kadar yanında bulundu. Sasani, Vandal ve Got seferlerini görgü tanığı olarak anlatması, onu doğrudan ilgili bir kaynak yapar. Ancak aynı yazarın farklı eserleri, Belisarios hakkında aynı portreyi sunmaz. [9][5]
Savaşlar’ın 7.1 bölümünde Prokopios, Belisarios’un askerleri üzerindeki otoritesini özellikle övgüyle anlatır. Aynı eserin başka bölümlerinde ise komutanın başarısızlıklarına da yer verir. Dolayısıyla Savaşlar’dan yalnız övgü cümleleri seçmek, eserin sunduğu tabloyu eksiltir. Belisarios’un otoritesiyle başarısızlıklarının birlikte aktarılması, anlatının dikkatle okunmasını gerektirir. [5]
Yapılar’ın 1.10.16 bölümünde Belisarios’un getirdiği krallar ve ganimetler, Justinianus’a yönelik övgüye katılır. Burada komutanın kazanımları, imparatorun üstünlüğünü pekiştiren anlatının bir parçası olarak sunulur. Afrika’dan getirilen kral ve ganimetler, böylece yalnız komutanın başarısını temsil etmez. [5]
Gizli Tarih’in 4.16 bölümündeyse Belisarios, yalnız ve suikast korkusuyla yaşayan biri olarak resmedilir. Bu düşmanca portre, Savaşlar’daki övgülerle karşılaştırıldığında belirgin bir farklılık ortaya çıkarır. Prokopios’un eserlerini okurken anlatılan olayla yazarın kişiyi sunuş biçimini birlikte değerlendirmek gerekir. [5]
Siz Prokopios’un bir cümlesiyle karşılaştığınızda, önce hangi eserinden alındığına bakabilirsiniz. Savaşlar’daki askerî değerlendirme, Yapılar’daki imparatorluk övgüsüyle aynı anlatım amacını taşımaz. Gizli Tarih’teki korkulu Belisarios portresi de bu karşılaştırmaya eklenmelidir. [5]
Kör edilip dilenciliğe mahkûm edildiği anlatısı tarihsel kayıtlara dayanıyor mu?
Belisarios, 562’de Justinianus’a karşı bir komploya karışmakla suçlanarak özgürlüğünü ve mal varlığını kaybetti. Ancak 563’te yeniden bağışlandı; 565’te yaşamını yitirdiği de kaydedilir. Gözden düşmesiyle kör edilmesi, aynı kanıt düzeyine sahip iddialar değildir. [10][11]
Kör edilip dilendirildiği anlatısını aktaran isimlerden biri, 12. yüzyılda yaşayan İoannes Tzetzes’tir. Tzetzes, başka tarihçilerin Belisarios’un kör edilmediğini söylediğini de kendi aktarımında kaydeder. Aynı karşı anlatıda komutanın itibarının iade edildiği bilgisi de bulunur. [11]
Hodgkin, geç kaynakları karşılaştırarak kör edilme ve dilencilik anlatısını son derece olasılıksız bulur. Justinianus’un Belisarios’u böyle cezalandırdığı iddiası, çağdaş kanıtlarla doğrulanmış bir olay değildir. Bu nedenle komutanın son yılları anlatılırken 562’deki suçlama ile sonraki efsane ayrılmalıdır. [10][11]
Kısa kronoloji
Belisarios’un kariyerinde 530’daki Dara zaferini, farklı cephelerde başarılar ve geri dönüşler izledi. Aşağıdaki sıra, Afrika’daki ilerleyişle İtalya’daki uzun savaşın zaman içindeki farkını gösterir. [1][4][5][6][7][10]
- 530 Dara’da Sasani ordusuna karşı zafer kazandı.
- 531 Callinicum’da Sasani ordusuna yenildi.
- 532 Nika Ayaklanması’nın bastırılmasına katıldı.
- 533 Afrika seferinde Ad Decimum ve Tricamarum zaferlerini kazandı.
- 534 Gelimer ele geçirildi; Konstantinopolis’te zafer alayı düzenlendi.
- 535 Sicilya’nın alınması tamamlandı.
- 536 Napoli ve Roma ele geçirildi.
- 537–538 Roma, Ostrogot kuşatmasına karşı savunuldu.
- 540 Ravenna alındı; İtalya’daki savaş sona ermedi.
- 544 Belisarios ikinci kez İtalya’da görevlendirildi.
- 546 Totila, Roma’yı ele geçirdi.
- 552 Narses, Busta Gallorum’da Totila’yı yendi.
- 562–563 Belisarios komplo suçlamasıyla gözden düştü, ardından bağışlandı.
- 565 Belisarios öldü.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Prokopios’a göre Belisarios, 534 zafer alayında arabaya binmek yerine evinden Hipodrom’a yürüdü. Ardından Gelimer gibi Justinianus’un önünde yere kapanarak imparatora bağlılığını gösterdi. Zaferi kazanan komutanla yenilen kralın aynı hareketi yapması, törenin dikkat çekici ayrıntısıdır. [6]
Prokopios, aynı zaferin ganimetleri arasında Yahudi kutsal hazinelerinin de bulunduğunu aktarır. Bunlar, Titus’un Kudüs’ten Roma’ya getirdiği hazineler olarak anlatılır ve Justinianus’a ulaşır. Yine Prokopios’a göre imparator, hazineleri Kudüs’teki Hristiyan kutsal mekânlarına gönderir. Bu ayrıntı, Afrika seferinin anlatısını Roma ve Kudüs’le de ilişkilendirir. [6]
Napoli’nin 536’daki kuşatmasında ise askerler, bir su kemerinin kanalından şehre girdi. Bu geçiş, savunmanın aşılmasını sağlayan somut bir yol olarak kaydedilir. Napoli örneği, Belisarios’un seferlerinde meydan savaşları kadar şehre giriş yollarının da rolünü gösterir. [4]
Sık sorulan sorular
Belisarios hangi imparator adına savaştı?
Belisarios, 527–565 arasında hüküm süren I. Justinianus adına savaştı. Sasani, Vandal ve Ostrogot ordularına karşı görev yaptı.
Belisarios Roma’yı ne zaman aldı?
Belisarios, 536’da Roma’yı ele geçirdi ve 537–538 yıllarında Ostrogot kuşatmasına karşı savundu. Ancak Totila, 546’da şehri yeniden ele geçirdi.
İtalya savaşını Belisarios mu bitirdi?
Belisarios’un 540’ta Ravenna’yı alması savaşı bitirmedi; Gotlar Totila yönetiminde yeniden ilerledi. Belirleyici son askerî başarıları, 552’de Totila’yı Busta Gallorum’da yenen Narses kazandı.
Belisarios gerçekten kör edildi mi?
Kör edilip dilenciliğe zorlandığı anlatısı çağdaş kanıtlarla doğrulanmaz. Thomas Hodgkin, geç kaynakları karşılaştırarak bu anlatıyı son derece olasılıksız bulur.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Belisarius tr.wikipedia.org
- Prokopios — Savaşlar, I.13 gutenberg.org
- Richmond Üniversitesi — Prokopios’un Belisarios’un fetihleri anlatısı facultystaff.richmond.edu
- İngilizce Wikipedia — Belisarius en.wikipedia.org
- Christopher Lillington-Martin — Procopius’ Belisarius journals.akademicka.pl
- Fordham Üniversitesi — Prokopios: Afrika’nın yeniden fethi sourcebooks.web.fordham.edu
- Sean D. W. Lafferty — Law and Society in the Age of Theoderic the Great, giriş assets.cambridge.org
- J. B. Bury — History of the Later Roman Empire, XIX penelope.uchicago.edu
- Encyclopaedia Iranica — Henning Börm, Procopius iranicaonline.org
- Encyclopaedia Britannica, 1911 — Belisarius penelope.uchicago.edu
- Thomas Hodgkin — Italy and Her Invaders, V, Not D penelope.uchicago.edu
Görsel: Belisarius xambeui.JPG — Totodu74, CC BY-SA 3.0
