II Navuxodonosor (II. Nebukadnezar) atası Nabopolassardan sonra taxta çıxaraq e.ə. 605–562-ci illərdə Babili idarə edən şah idi. O, hərbi yürüşlər, xərac və əhalinin köçürülməsi ilə Yeni Babil dövlətini gücləndirdi. Eyni zamanda Babili yenidən qurdu. Qoşunları e.ə. 597-ci ildə Qüdsü (Kudüs) ələ keçirdi. E.ə. 587/586-cı ilə aid edilən sonrakı yürüşdə isə şəhəri dağıtdı.
Eyni şah məbədlərin təmirini necə fəxrlə təqdim edir, eyni zamanda Qüdsün dağıdılması ilə necə xatırlanırdı? Siz bu suala onun yürüşləri, hakimiyyətə gətirdiyi hökmdarlar və tikililərinin içərisinə yerləşdirdiyi kitabələr vasitəsilə yanaşa bilərsiniz. Bu qeydlər imperiyanın genişlənməsi ilə tikinti işləri arasındakı əlaqəni göstərir. Bibliya mətnləri isə fəthin və sürgünün təsirini qoruyub saxlayır.
II Navuxodonosor Yeni Babil dövlətini necə gücləndirdi?
Navuxodonosorun e.ə. 605-ci ildə Karkemişdə (Karkamış) qazandığı qələbə Babilin Suriya və Fələstin üzərində hökmranlığına yol açdı. O, Misir fironu II Nexonun (II. Neko) ordusunu məğlub etdi. Həmin il Babil taxtında Nabopolassarı əvəzlədi. Beləliklə, onun taxta çıxması böyük hərbi uğurla eyni vaxta düşdü.
Nabopolassar və Navuxodonosor dövründə Babil hakimiyyəti Fars körfəzi (Basra Körfezi) ilə Aralıq dənizi (Akdeniz) arasındakı keçmiş Assuriya (Asur) ərazilərinin böyük hissəsini əhatə edirdi. Yürüşlər bu miqyasda hakimiyyət qurmağa kömək etdi. Xərac və asılı hökmdarların təyin edilməsi isə onu qorumağa xidmət edirdi. E.ə. 597-ci ildə ələ keçirildikdən sonra Qüds hər iki üsulla üzləşəcəkdi.
Aşkelon genişlənmənin dağıdıcı tərəfini göstərir. Babil salnaməsinə görə, Navuxodonosor şəhəri e.ə. 604-cü ildə ələ keçirdi. Şahını Babilə apardı, şəhəri talan edib dağıtdı. Deməli, hərbi məğlubiyyət həm hökmdarın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması, həm də şəhərinin dağıdılması ilə nəticələnə bilərdi.
Babilin genişlənməsi müqavimətlə də qarşılaşırdı. Navuxodonosorun e.ə. 601-ci ildə Misirə yürüşü uğursuz oldu. Babil salnaməsi hər iki tərəfin ağır itkilər verdiyini bildirir. Bu uğursuzluq Yəhudanın (Yahuda) Babil hakimiyyətinə qarşı çıxmasını şərtləndirən şəraitin mühüm hissəsidir.
Navuxodonosor böyük əhali qruplarını imperiya daxilində köçürmək kimi Assuriya təcrübəsini də davam etdirdi. Bu köçürmələr işçi qüvvəsi təmin edir və potensial müqavimət ocaqlarını dağıdırdı.
Qüds yürüşlərinə və Babil sürgününə hansı şərait gətirib çıxardı?
Yəhudanın mövqeyini Babil ilə Misir arasındakı mübarizə müəyyənləşdirirdi. Təxminən e.ə. 601-ci ildə şah Yehoyakim Misirdən dəstək gözləyərək Babil hakimiyyətinə qarşı çıxmağa başladı. Navuxodonosorun uğursuz Misir yürüşü də bu şəraitin bir hissəsi idi. Babilin gücü geniş ərazilərə yayılmışdı. Lakin tabeliyindəki şahlıqlar üzərində hakimiyyəti hələ də müqavimətlə qarşılaşırdı.
Burada bəhs edilən Qüdsün ilk fəthi e.ə. 597-ci ildə baş verdi. Babil salnaməsinin BM 21946 lövhəsində Navuxodonosorun adar ayının ikinci günü şəhəri və onun şahını ələ keçirdiyi yazılır. Lövhə Britaniya Muzeyində (British Museum) saxlanılır. Bu məlumat fəthi Babilin siyasi qeydlərində konkret tarixlə qeydə alınmış hadisəyə çevirir.
Salnamədə fəthdən sonra tətbiq olunan qayda da göstərilir. Navuxodonosor öz seçdiyi şahı hakimiyyətə gətirdi və xəracı Babilə apardı. Bibliyanın 2 Padşahlar 24:10–17 hissəsində sürgün edilən şahın adı Yehoyakin kimi verilir. Onun yerinə əmisi Mattaniyanın (Mattanya) gətirildiyi və adının Sidqiya (Sidkiya) olaraq dəyişdirildiyi bildirilir.
Sidqiya sonradan bu qaydaya qarşı çıxdı. E.ə. 589-cu ildə Navuxodonosora xərac ödəməkdən imtina etdi. Bu imtina Babilin Yəhudaya növbəti yürüşünün siyasi səbəbi oldu. Əvvəlki fəthdən sonra hakimiyyətə gətirilmiş hökmdarın özü artıq müqavimət mənbəyinə çevrilmişdi.
Son yürüş daha dağıdıcı nəticə verdi. Qüds talan edildi və dağıdıldı. Yəhuda şahlığının varlığına son qoyuldu, əhalinin bir hissəsi Babilə sürgün edildi. Qüdsün və Süleyman məbədinin (Süleyman Tapınağı) dağıdılması e.ə. 587-ci və ya 586-cı ilə aid edilir. E.ə. 587/586 yazılışı tarixləndirmə ilə bağlı bu mübahisəni görünən saxlayır.
Siz bir fərqi yadda saxlayacaqsınızsa, e.ə. 597-ci ildəki fəthi e.ə. 587/586-cı ildəki dağıntıdan ayırın. İlk hadisə şahın dəyişdirilməsi və xəracla nəticələndi. Sonrakı hadisə şahlığın sonunu gətirdi və yeni sürgünlərlə müşayiət olundu. Bunları tək bir fəth kimi qəbul etmək tabeçilik, yenidən müqavimət və dağıntı ardıcıllığını gizlədir.
Şah kitabələri onun Babildəki tikinti layihələrini necə sənədləşdirir?
Babil e.ə. 626–539-cu illərdə Yeni Babil dövlətinin paytaxtı olub. Qalıqları Bağdaddan (Bağdat) təxminən 85 kilometr cənubda yerləşir.
Metropoliten İncəsənət Muzeyində (Metropolitan Sanat Müzesi) saxlanılan gil silindr onun müdafiə tikililərinə birbaşa sübutdur. 86.11.60 inventar nömrəsi ilə qeydə alınmış silindr Babildə yeni xarici divarın tikintisini təsvir edir. Navuxodonosor bitumdan və bişmiş kərpicdən istifadə etdiyini bildirir. Kitabə həm layihəni, həm də tikinti materiallarını qeydə alır.
Onun şah mətnlərində məbəd təmirlərinə də xüsusi yer verilirdi. Bu mətnlər onu müqəddəs tikililərin qayğısına qalan dindar hökmdar kimi təqdim edirdi. Mətnlərin kimə ünvanlandığı da əhəmiyyətlidir. Bünövrə silindrləri ilk növbədə tanrılara müraciət edirdi. Eyni zamanda gələcək şahların təmir zamanı bu mətnləri tapdıqda Navuxodonosorun adını qoruyub saxlaması istənilirdi.
İştar darvazası (İştar Kapısı) Navuxodonosor dövrünün tikintilərinə başqa baxış imkanı verir. O, Babilin daxili şəhərinə açılan səkkiz girişdən biri idi. Mavi şirli kərpiclərini öküz və əjdaha təsvirləri bəzəyirdi. Müdafiə tikililəri, dini binalar və monumental girişlər onun inkişaf etdirdiyi paytaxtın hissələri idi.
Siz bina baxımı nümunəsi ilə gündəlik həyatla əlaqə qura bilərsiniz. Bir binanın təmir qeydləri bir təmir layihəsini sonrakı ilə necə əlaqələndirirsə, Navuxodonosorun bünövrə mətnləri də gələcək təmirləri nəzərə alırdı. Onun silindrləri bu davamlılığa şahın məqsədini əlavə edirdi: təmir aparan gələcək şahlar onun adı ilə qarşılaşmalı və bu adı qoruyub saxlamalı idilər.
Mixi yazılı qeydlər Bibliyadakı təsvirlərdən necə fərqlənir?
Mixi yazılı qeydlər müxtəlif məqsədlərə xidmət edirdi. Babil salnaməsi siyasi və hərbi hadisələri, o cümlədən Qüdsün e.ə. 597-ci ildə ələ keçirilməsini sənədləşdirirdi. Şahın tikinti kitabələri tikintini və məbədlərin bərpasını önə çəkirdi. Navuxodonosorun hakimiyyəti dövrünə aid inzibati lövhə isə tamam başqa kateqoriyaya daxildir. Eyni yazı sistemindən istifadə olunması bu sənədləri bir-birinin əvəzi etmirdi.
Fərq Qüds barədə məlumatlarda aydın görünür. BM 21946 fəthi, şahın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasını, yerinə başqa hökmdarın gətirilməsini və xəracı qeydə alır. Bibliyadakı hissə isə Yehoyakin, Mattaniya və Sidqiyanın adlarını verir. Mətnləri birlikdə oxuduqda salnamədəki siyasi ardıcıllıq konkret iştirakçılarla əlaqələnir.
Navuxodonosorun kitabələri məbəd təmirləri vasitəsilə onun dini sədaqətini nümayiş etdirirdi. Bibliyadakı təsvirlər isə Qüdsün dağıdılması və sürgün təcrübəsinin təsiri altında formalaşmışdı. Bu fərq şahın özünü təqdim etməsi ilə fəth olunmuş icmanın yaşadıqlarını anlatmasının ayrı qayğılarını əks etdirir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Navuxodonosorun bünövrə silindrləri qəsdən gizlədilirdi. Davamlı olsunlar deyə bişirilir, tikinti və ya təmir zamanı binaların bünövrəsinə basdırılırdı. Bu yerləşdirmə şahın adını qorumaq üçün hazırlanmış mətnin niyə gündəlik baxışlardan uzaqda qala bildiyini izah edir.
Eyni ziddiyyət Babilin kərpiclərində də görünür. Milyonlarla kərpicin üzərində Navuxodonosorun adı və titulları olan möhür izləri vardı. Lakin bu izlər kərpiclərin üst səthində yerləşirdi. Kərpiclər divara hörüləndən sonra yazı görünməz olurdu. Tikinti materiallarında yazının təkrarlanması ziyarətçilərin hazır divarlarda onu oxuya bilməsi demək deyildi.
Ost-Hind şirkətinin kitabəsi (East India House Yazıtı) də bu qeydlərin hamısının gil lövhələr olduğu təsəvvürünü dəyişir. Mixi Yazı Rəqəmsal Kitabxanası Təşəbbüsü — CDLI onu Babildən olan, akkad dilində yazılmış kitabə kimi qeydə alır. Kitabə Britaniya Muzeyində BM 129397 nömrəsi ilə saxlanılır. Əhəngdaşındandır və ölçüləri 565 × 502 × 95 millimetrdir.
BM.36579 lövhəsi başqa cür təfərrüat verir. Elektron Babil Kitabxanası onu inzibati sənəd kimi təsnif edir. Lövhə Navuxodonosorun hakimiyyətinin otuz beşinci ilinin doqquzuncu ayına aiddir. Bu, təxminən e.ə. 570-ci il dekabrın 9-dan e.ə. 569-cu il yanvarın 6-dək olan dövrdür. Beləliklə, o, tikintiyə həsr olunmuş mətn deyil, idarəçiliklə bağlı sübutdur.
Babilin mərasim yolunun da konkret məkanı və istifadə qaydası vardı. Ay-ibur-shabum adlanan Mərasim yolunun (Tören Yolu) təxminən bir kilometrlik hissəsi üzə çıxarılıb. Yolda şirli kərpicdən hazırlanmış 120 şir təsviri vardı. Yeni il bayramının səkkizinci günü mərasim yürüşü bu yoldan keçirdi.
Bəs Asma bağlar?
Ənənəvi rəvayətə görə, Navuxodonosor Babildəki Asma bağları (Babil’in Asma Bahçeleri) arvadı üçün saldırıb. Bu aidiyyət hələ də mübahisəlidir. Babil şah kitabələrində monumental, bitkilərlə örtülü terraslar kimi müəyyənləşdirilə biləcək bağ təsviri yoxdur. Buna görə də bağlara onun sənədləşdirilmiş xarici divarından fərqli yanaşmaq lazımdır.
Stephanie Dalley 2013-cü ildə alternativ fikir irəli sürdü. O, bağların Nineviyada (Ninova) yerləşdiyini və onları e.ə. VII əsrin əvvəllərində Assuriya şahı Sinaxxeribin (Sanherib) saldırdığını bildirdi. Bu, alternativ nəzəriyyədir. Navuxodonosorun Babildəki divarı isə dövrümüzə çatmış şah kitabəsi ilə sənədləşdirilir.
Xronologiya
- E.ə. 626: Babilin Yeni Babil dövlətinin paytaxtı olduğu dövrün başlanğıcı.
- E.ə. 605: Navuxodonosor Karkemişdə qalib gəlir və Nabopolassardan sonra taxta çıxır.
- E.ə. 604: Babil qoşunları Aşkelonu ələ keçirib dağıdır.
- E.ə. 601: Misirə yürüş uğursuz olur; hər iki ordu ağır itkilər verir.
- E.ə. 597: Qüds süqut edir, Yehoyakin Babilə aparılır və Sidqiya şah olur.
- E.ə. 589: Sidqiya Babilə xərac ödəməkdən imtina edir.
- E.ə. 587/586: Qüds və Süleyman məbədi dağıdılır; ardınca yeni sürgünlər baş verir.
- E.ə. 570/569: BM.36579 inzibati lövhəsi Navuxodonosorun hakimiyyətinin otuz beşinci ilinə aiddir.
- E.ə. 562: Navuxodonosor ölür və oğlu Amel-Marduk onun yerinə keçir.
Tez-tez verilən suallar
II Navuxodonosor Babili nə vaxt idarə edib?
O, e.ə. 605–562-ci illərdə hakimiyyətdə olub. Atası Nabopolassardan sonra taxta çıxıb. Ölümündən sonra taxtı oğlu Amel-Marduk tutub.
Qüdsə niyə hücum edib?
Yürüşlər Babil hakimiyyətinə qarşı çıxışlardan sonra baş verib. Yehoyakim Misirdən dəstək gözləyirdi. Sidqiya isə daha sonra, e.ə. 589-cu ildə xərac ödəməkdən imtina edib. Babil buna fəthlə, hökmdarın dəyişdirilməsi ilə və sonda dağıntı ilə cavab verib.
Qüds e.ə. 597-ci ildə, yoxsa e.ə. 587/586-cı ildə süqut edib?
Hər iki tarix hadisələrin ardıcıllığına daxildir. Qüds e.ə. 597-ci ildə ələ keçirilib və Babil şəhərə başqa şah təyin edib. Şəhərin son dağıdılması və əhalinin növbəti dəfə sürgün edilməsi e.ə. 587/586-cı ildə baş verib.
Asma bağları o saldırıb?
Bu aidiyyət mübahisəlidir. Babil şah kitabələrində monumental, bitkilərlə örtülü terrasların müəyyənləşdirilə bilən təsviri yoxdur. Alternativ nəzəriyyəyə görə, bağları Nineviyada Sinaxxerib saldırıb.
Mənbələr
- Vikipediya — II Navuxodonosor, türkcə tr.wikipedia.org
- Vikipediya — II Navuxodonosor, ingiliscə en.wikipedia.org
- UNESCO — Babil whc.unesco.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Babil metmuseum.org
- Onlayn Yəhudi Araşdırmaları Mərkəzi — Babil salnaməsi cojs.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — II Navuxodonosorun silindr kitabəsi, 86.11.60 metmuseum.org
- Mixi Yazı Rəqəmsal Kitabxanası Təşəbbüsü — P522992 cdli.earth
- Münhen Lüdviq-Maksimilian Universiteti, Elektron Babil Kitabxanası — BM.36579 ebl.uni-muenchen.de
- Fransa Mədəniyyət Nazirliyi — İştar darvazası və Mərasim yolu archeologie.culture.gouv.fr
- Hamburq Universiteti, CSMC — Babilin Asma bağları … Nineviyada idi! csmc.uni-hamburg.de
FAQ
II Navuxodonosor Babili nə vaxt idarə edib?
II Navuxodonosor e.ə. 605–562-ci illərdə hakimiyyətdə olub. O, atası Nabopolassardan sonra taxta çıxıb. Ondan sonra isə oğlu Amel-Marduk hakimiyyətə gəlib.
II Navuxodonosor Qüdsə niyə hücum edib?
Yürüşlər Misirlə rəqabət şəraitində Babil hakimiyyətinə qarşı çıxışlardan sonra baş verib. Yehoyakim Misirdən dəstək gözləyirdi. Sidqiya isə daha sonra, e.ə. 589-cu ildə xərac ödəməkdən imtina edib.
Qüds e.ə. 597-ci ildə, yoxsa e.ə. 587/586-cı ildə süqut edib?
Bu tarixlər ayrı hadisələrə aiddir. Babil Qüdsü e.ə. 597-ci ildə ələ keçirib. Şəhərin son dağıdılması və əhalinin növbəti dəfə sürgün edilməsi e.ə. 587/586-cı ildə baş verib.
Asma bağları II Navuxodonosor saldırıb?
Bu aidiyyət mübahisəlidir. Babil şah kitabələrində monumental, bitkilərlə örtülü terraslar kimi müəyyənləşdirilə biləcək bağ təsviri yoxdur. Alternativ nəzəriyyəyə görə, bağlar Sinaxxeribin dövründə Nineviyada salınıb.
Image: Nebuchadnezzar II bronze step inscription.jpg — Ernest Alfred Wallis Budge (1884), Public domain
