Agamemnonun (Agamemnon) Troyada (Truva) döyüşmüş tarixi hökmdar kimi yaşadığını məlum olan heç bir çağdaş sənəd təsdiqləmir. Qızıl Agamemnon maskası Mikenada (Miken) e.ə. XVI əsrdə dəfn olunmuş, kimliyi bilinməyən kişiyə aid idi. Maska Troya müharibəsi üçün ehtimal edilən dövrdən bir neçə əsr əvvələ aiddir. Buna görə də onun vasitəsilə Homerin (Homeros) sərkərdəsinin kimliyini müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Bəs maska niyə onun adını daşıyır? Heynrix Şliman (Heinrich Schliemann) 1876-cı ildə qazdığı zəngin qəbirləri mifoloji hökmdar sülaləsi ilə əlaqələndirmişdi. Siz bu yanaşmanı anlamaq üçün üç məsələni ayrı nəzərdən keçirməlisiniz: Agamemnonun ədəbiyyatdakı rolu, Mikena hökmdarları haqqında dəlillər və məşhur qızıl üzün tapıldığı dəfn.
Homer və yunan faciələri Agamemnonu necə təsvir edir?
Yunan mifologiyasında Agamemnon Mikena hökmdarı, Menelayın (Menelaos) böyük qardaşı və Troyaya qarşı dəniz yürüşünə çıxan axey (Akha) ordusunun başçısıdır. Bu əlaqələr onun hekayədəki nüfuzunu izah edir. Lakin onun sənədlərlə təsdiqlənmiş tarixi şəxsiyyət olduğunu göstərmir.
Homerin İliada (İlyada) poemasının birinci nəğməsində qərarları ilə ordusuna fəlakət gətirən sərkərdə təsvir olunur. Agamemnon Apollonun (Apollon) kahini Xrisin (Khryses) qızı Xriseidanı (Khryseis) azad etməkdən imtina edir. Apollon cavab olaraq axeylərin arasına taun göndərir. Böhran sərkərdənin əsir qıza və onun atasına münasibətindən başlayır.
Agamemnon Xriseidanı qaytaranda Axillesin (Akhilleus) müharibə qəniməti olan Briseidanı (Briseis) əlindən alır. Bu hərəkət iki sərkərdə arasındakı əsas münaqişəni yaradır. Siz burada mövqe uğrunda gündəlik həyatdan tanış bir çəkişməni görə bilərsiniz: biri qiymətli bir şeydən əl çəkir, sonra itkisinin əvəzini başqasının hesabına çıxır.
Odisseya (Odysseia) Agamemnona başqa rol verir: o, öz ölümünü xatırlayan qətlə yetirilmiş hökmdardır. XI nəğmədə onun ruhu Odisseyə (Odysseus) danışır ki, Eqisf (Aigisthos) onu ziyafət zamanı arvadının köməyi ilə öldürüb. Evə qayıdışından bəhs edən bu hekayədə ordu başçısı kimi nüfuzu onu qorumur.
Esxilin (Aiskhylos) e.ə. 458-ci ilə aid Agamemnon faciəsində o, Arqos (Argos) hökmdarı kimi təqdim olunur. Hadisələr onun oradakı sarayının qarşısında başlayır. Xor donanmanın yürüşü davam edə bilsin deyə onun öz qızını qurban vermək qərarını xatırladır. Beləliklə, pyesin özündə onun sərkərdəliyinin ailəsinə başa gələn bədəli də göstərilir.
Faciədə onu bilavasitə öldürən şəxs də dəyişir. Esxilin əsərində Agamemnonu Klitemnestra (Klytaimnestra) öldürür. *Odisseya*dakı versiyada isə qətli onun köməyi ilə Eqisf törədir. Siz bu hekayələri dəlil kimi oxuyarkən həmin fərqləri nəzərə almalısınız: ədəbi ənənələr onun həyatı və ölümü haqqında dəyişməz, vahid bir hekayə təqdim etmir.
Agamemnonun yaşadığına dair çağdaş dəlil varmı?
Məlum olan heç bir çağdaş sənəd Agamemnonun Troyaya qarşı yürüşə qatılmış tarixi hökmdar olduğunu təsdiqləmir. Sonrakı yunan hekayələri müharibə iştirakçılarını təsvir edir. Lakin həmin iştirakçıları birbaşa sənədləşdirmir. Bir obrazın ədəbiyyatdakı ətraflı tərcümeyi-halı onun kimliyinin yaşadığı dövrə aid sənədlə təsdiqlənməsi demək deyil.
Mikenada qüdrətli insanların yaşadığına dair arxeoloji dəlillər var. Metropoliten İncəsənət Muzeyi (Metropolitan Sanat Müzesi) təxminən e.ə. 1550-ci ilə aid şaxta qəbirlərin zənginliyini güclü elita təbəqəsinin mövcudluğuna dəlil kimi təqdim edir. Zəngin dəfnlər insanların böyük sərvət və imkanlara nəzarət edə bildiyini göstərir. Lakin təkbaşına orada dəfn olunanların adlarını açıqlamır.
Mikena dünyasında yazılı idarəçilik də mövcud idi. Afinadakı (Atina) Milli Arxeologiya Muzeyi (Ulusal Arkeoloji Müzesi) saray hökmdarlarının anax titulundan istifadə etdiyini bildirir. Onların idarə aparatları Xətti B (Linear B) yazısı ilə yazılmış gil lövhələrdən ibarət arxivlər saxlayırdı. Bu dəlillər hökmdarların və yazılı uçotun mövcudluğunu təsdiqləyir. Lakin heç bir hökmdarı Troya yürüşünün Agamemnonu kimi müəyyənləşdirmir.
E.ə. XIII əsrə aid Tavagalava məktubu (Tawagalawa Mektubu) başqa bir cəlbedici əlaqə ehtimalı yaradır. III Hattuşiliyə (III. Hattuşili) aid edilən bu məktubda Ahhiyava (Ahhiyawa) hökmdarına böyük hökmdar və qardaş kimi müraciət olunur. Ancaq həmin hökmdarın adı çəkilmir və onun Agamemnon olduğu göstərilmir. Hökmdarın yüksək mövqeyini bildirən bu ifadələr çatışmayan şəxsi kimliyi müəyyənləşdirə bilməz.
Fərq dəqiqdir. Mikena elitasının, saray hökmdarlarının və yazılı idarəçiliyin mövcudluğuna dair dəlillər var. Müəyyən bir hökmdarın Homerin Agamemnonu olduğunu söyləmək üçün əlavə kimlik təsdiqi lazımdır. Nə zəngin qəbirlər, nə də məktubdakı adsız hökmdar bunu təsdiqləyir.
Agamemnon maskası niyə ehtimal edilən Troya müharibəsindən əvvələ aiddir?
Maskanın arxeoloji tarixi onu Agamemnonun yürüşü üçün ehtimal edilən dövrdən əvvələ yerləşdirir. Smarthistory maskanı təxminən e.ə. 1550–1500-cü illərə aid edir. Yunanıstanın Milli Abidələr Arxivi (Ulusal Anıtlar Arşivi) isə daha geniş tarix aralığı göstərərək onu e.ə. XVI əsrə aid edir. Bu tarixləndirmələr əşyanın ehtimal edilən Troya müharibəsindən bir neçə əsr əvvəl hazırlandığını göstərir.
Meklenburq–Ön Pomeraniya Dövlət Muzeyi (Mecklenburg-Vorpommern Eyalet Müzesi) maska üçün təxminən e.ə. 1600-cü il tarixini göstərir. Muzey ehtimal edilən müharibəni e.ə. XIII–XII əsrlərə aid edir və maskanın Homerin sərkərdəsinə məxsus olmasını açıq şəkildə rədd edir. Tarixləndirmələr fərqlənsə də, xronoloji problem eynidir: dəfn həddindən artıq erkən dövrə aiddir.
Ehtimal edilən bu xronologiya daxilində maska həmin zaman fərqini aradan qaldıra bilməz. Onu Agamemnonun maskası adlandırmaq dəfn tarixini bir neçə əsr irəli çəkmir.
Əşyanın özü qızıl təbəqədən hazırlanmış dəfn maskasıdır. Qabartma cizgiləri saqqallı kişi üzü yaradır. Milli Abidələr Arxivi Agamemnon adını maskanın ənənəvi adı kimi qeyd edir. Lakin üzünü örtdüyü kişinin şəxsi adını göstərmir. Qızıl üz günümüzə çatıb, sahibinin kimliyi isə naməlum qalır.
Xronologiya
- E.ə. XVI əsr: Yunanıstanın Milli Abidələr Arxivinin dəfn maskasını aid etdiyi dövr.
- Təxminən e.ə. 1550–1500-cü illər: Smarthistory-nin Agamemnon maskası üçün göstərdiyi tarix aralığı.
- E.ə. XIII–XII əsrlər: Troya müharibəsi üçün ehtimal edilən dövr.
- E.ə. 458-ci il: Esxilin Agamemnon faciəsinin tarixi.
- 1876: Şlimanın Mikenadakı qazıntılarında məşhur qızıl maska tapılır.
- 28 noyabr 1876: Dikinsonun araşdırdığı, Şlimanın sənədlə təsdiqlənmiş teleqramının tarixi.
- 1999: III Uilyam M. Kalder (William M. Calder III) məşhur maskanın saxta olması iddiasını irəli sürür.
- 2005: Oliver Dikinson (Oliver Dickinson) bu iddiaya qarşı sənədli dəlilləri araşdırdığı məqaləsini Hesperia jurnalında dərc etdirir.
Şlimanın yozumları arxeoloji dəlillərdən nə ilə fərqlənir?
Şliman Mikena qəbirlərindəki zəngin tapıntıları, o cümlədən qızıl maskaları və sinəlikləri mifoloji Atreidlər (Atreus Hanedanı) sülaləsinin hökmdar məzarlarını tapdığına dəlil sayırdı. O, bu yozumu ilə arxeoloji qalıqları ədəbi şəxsiyyətlərlə əlaqələndirirdi. Qəbirlərin zənginliyi gerçək idi. Ancaq orada dəfn olunanlara konkret adlar vermək üçün zənginlikdən əlavə dəlillər lazım idi.
Məşhur maska 1876-cı il qazıntıları zamanı A qəbir dairəsindəki V nömrəli şaxta qəbirdən tapılıb. Onun muzey inventar nömrəsi NM 624-dür və maska həmin qəbrin cənub dəfninə aiddir. Bu məlumatlar dəqiq arxeoloji konteksti müəyyənləşdirir. Lakin dəfn olunan kişinin Troyaya qarşı orduya başçılıq etdiyini təsdiqləmir.
Ayrıca mübahisə maskanın həqiqiliyi ilə bağlıdır. 1999-cu ildə III Uilyam M. Kalder NM 624-ün Şlimanın qəbrə yerləşdirdiyi saxta əşya olduğunu iddia etdi. Oliver Dikinson qazıntı sənədlərini araşdırdıqdan sonra 2005-ci ildə Hesperia jurnalında çıxan məqaləsində bu ittihamı rədd etdi. Maskanı səhvən Agamemnonla əlaqələndirmək və saxtakarlıq ittihamı ayrı iddialardır. Onların hər biri fərqli dəlillər tələb edir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Qulaqların ətrafındakı kiçik dəliklər maskanın necə istifadə olunduğuna dair praktik ipucu verir. Milli Abidələr Arxivinin şərhinə görə, bu dəliklər qızıl təbəqənin mərhumun üzünə sapla bərkidildiyini düşünməyə əsas verir. Onlar əşyanı tanış qızıl üz görünüşündən əlavə, dəfnin icrası ilə də əlaqələndirir.
Dikinsonun sənədləri təhlil etməsi məşhur adla bağlı məsələni də mürəkkəbləşdirir. Onun fikrincə, Şlimanın əvvəlcə Agamemnonla əlaqələndirdiyi üz eyni qəbrin şimal dəfnindəki kişiyə aid idi. Həmin dəfndə cənub dəfnindən çıxan məşhur NM 624 deyil, NM 623 maskası vardı.
Şlimana aid edilən, Agamemnonun üzünə baxması haqqında məşhur ifadəyə də eyni diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Dikinson bunu 28 noyabr 1876-cı il tarixli, sənədlə təsdiqlənmiş teleqramdan ayırır. O, məşhur ifadəni həmin teleqramın mətni kimi qəbul etmir. Onu təkrarlana-təkrarlana qəbul olunmuş bir hekayə kimi təsvir edir.
Dikinson həmçinin Panayotis Stamatakisin (Panagiotis Stamatakis) fasiləsiz nəzarətinə və qazıntı zamanı yunan əsgərlərinin orada olmasına diqqət çəkir. O, bu şəraiti Şlimanın gizlicə saxta maska yerləşdirməsi iddiasına qarşı dəlil kimi göstərir. Onun iddianı rədd etməsi sadəcə əşyanın məşhurluğuna deyil, qazıntı qeydlərinə əsaslanır.
Siz maskanı görməyi planlaşdırırsınızsa, əsli Afinadakı Milli Arxeologiya Muzeyində saxlanılır. O, Mikenanın arxeoloji ərazisində deyil. Meklenburq–Ön Pomeraniya Dövlət Muzeyinin səhifəsində təsvir olunan, ölçüləri 26 × 26.5 santimetr olan əşya həmin əslin surətidir.
Tez-tez verilən suallar
Agamemnon həqiqətən yaşayıbmı?
Onun tarixi şəxsiyyət olduğu sübuta yetirilməyib. Məlum olan heç bir çağdaş sənəd onun Troyaya qarşı yürüşdə iştirak etmiş hökmdar olduğunu təsdiqləmir.
Agamemnon maskasındakı üz kimə aiddir?
Maska Mikenadakı V nömrəli şaxta qəbirdə kimliyi bilinməyən bir kişinin üzünü örtürdü. Maskanın ənənəvi adı həmin kişinin Agamemnon olduğunu təsdiqləmir.
Qızıl maska niyə Homerin Agamemnonuna aid ola bilməz?
Maska e.ə. XVI əsrə aiddir. Bu, Troya müharibəsi üçün ehtimal edilən e.ə. XIII–XII əsrlərdən bir neçə əsr əvvəldir.
Agamemnon maskasının əsli haradadır?
Əsli Afinadakı Milli Arxeologiya Muzeyində saxlanılır. Maska Mikenada qazıntı zamanı tapılıb, lakin həmin arxeoloji ərazidə saxlanılmır.
Mənbələr
- Wikipedia — Agamemnon en.wikipedia.org
- Vikipedi — Agamemnon tr.wikipedia.org
- MIT İnternet Klassikləri Arxivi — Esxil, Agamemnon classics.mit.edu
- Encyclopedia.com — Agamemnon, Tələbələr üçün dram encyclopedia.com
- Milli Arxeologiya Muzeyi, Afina — Mikena qədim əşyaları kolleksiyası namuseum.gr
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Mikena sivilizasiyası metmuseum.org
- Meklenburq–Ön Pomeraniya Dövlət Muzeyi — Agamemnonun maskası adlandırılan maska landesmuseum-mv.de
- Oliver Dikinson — «Agamemnonun üzü», Hesperia 74, 2005 ascsa.edu.gr
- SearchCulture — Milli Abidələr Arxivi, maskanın kataloq qeydi searchculture.gr
- Smarthistory — Agamemnon maskası smarthistory.org
FAQ
Agamemnon həqiqətən yaşayıbmı?
Onun tarixi şəxsiyyət olduğu sübuta yetirilməyib. Məlum olan heç bir çağdaş sənəd onun Troyaya qarşı yürüşdə iştirak etmiş hökmdar olduğunu təsdiqləmir.
Agamemnon maskasındakı üz kimə aiddir?
Maska Mikenadakı V nömrəli şaxta qəbirdə kimliyi bilinməyən bir kişinin üzünü örtürdü. Maskanın ənənəvi adı həmin kişinin Agamemnon olduğunu təsdiqləmir.
Qızıl maska niyə Homerin Agamemnonuna aid ola bilməz?
Maska e.ə. XVI əsrə aiddir. Bu, Troya müharibəsi üçün ehtimal edilən e.ə. XIII–XII əsrlərdən bir neçə əsr əvvəldir.
Agamemnon maskasının əsli haradadır?
Əsli Mikenanın arxeoloji ərazisində deyil, Afinadakı Milli Arxeologiya Muzeyində saxlanılır.
Image: Tailed jay (Graphium agamemnon menides).jpg — Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0
