Agamemnon gerçekten yaşadı mı? Miken maskesi kime ait?

Miken’de 1876’da bulunan altın maskenin örttüğü erkeğin kişisel adı bilinmiyor. Agamemnon’un Troya seferine katıldığını doğrulayan çağdaş bir belge de bilinmiyor. Maske, Troya Savaşı için önerilen dönemden önceye tarihlendiğinden destandaki komutana ait kabul edilmiyor. [1][2][9]

Bir mezardan çıkan altın yüz, nasıl Agamemnon adıyla tanındı? Siz burada Homeros’un hükümdarını, Miken buluntularını ve Schliemann’ın yorumlarını karşılaştıracaksınız. Maskenin tarihi, bulunduğu mezar ve kazı belgeleri bu karşılaştırmanın somut dayanaklarıdır. [3][9][10]

Homeros ve tragedyalarda Agamemnon nasıl anlatılır?

Yunan mitolojisinde Agamemnon, Miken kralı ve Menelaos’un ağabeyi olarak tanıtılır. Akaları Troya’ya götüren ordunun komutanlığı da onun anlatıdaki görevleri arasındadır. Ancak Homeros’un eserleriyle Aiskhylos’un tragedyası, hükümdarı aynı ayrıntılarla anlatmaz. [3][5]

İlyada’nın birinci kitabındaki çatışma, Apollon rahibi Khryses’in kızı Khryseis çevresinde başlar. Agamemnon’un Khryseis’i bırakmayı reddetmesi, anlatıda Apollon’un Akha ordusuna salgın göndermesine yol açar. Hükümdarın kararı böylece ordunun tamamını etkileyen bir soruna dönüşür. [4]

Agamemnon sonunda Khryseis’i geri verirken Akhilleus’un savaş ganimeti Briseis’i alır. İlyada’daki iki komutan arasındaki temel çatışmayı doğuran karar budur. Siz bu bölümü okurken, Agamemnon’un komutanlığının yanında ganimet anlaşmazlığını da görürsünüz. [4]

Odysseia’nın XI. kitabında ise Agamemnon’un ruhu, kendi ölümünü Odysseus’a anlatır. Bu anlatıya göre Aigisthos, karısının yardımıyla onu bir ziyafet sırasında öldürmüştür. Dolayısıyla Homeros’taki Agamemnon, hem Troya komutanlığı hem öldürülmesi üzerinden tanınır. [3]

Aiskhylos’un MÖ 458 tarihli Agamemnon tragedyası, hükümdarı Argos kralı olarak tanıtır. Olaylar, Miken’deki bir mezarda değil, Argos’taki sarayının önünde başlar. Oyunun korosu, kralın donanmanın seferini sürdürebilmek için kızını kurban etmeyi seçtiğini anlatır. [5]

Aiskhylos’un oyununda Agamemnon’u doğrudan öldüren kişi ise karısı Klytaimnestra olarak gösterilir. Bu ayrıntı, Odysseia’daki Aigisthos anlatısıyla cinayetin faili bakımından ayrılır. Eserleri karşılaştırırken Miken ve Argos ayrımıyla birlikte bu farklılığı da korumak gerekir. [1][3][5]

Bu anlatılar, Agamemnon’un edebiyattaki kimliğini ve farklı eserlerde değişen özelliklerini gösterir. Ancak bir tragedyadaki cinayet sahnesi, Troya seferine katılmış hükümdarın çağdaş kaydı değildir. Tarihsel varlık sorusu, anlatının içeriğinden ayrı bir belge değerlendirmesi gerektirir. [1]

Agamemnon’un yaşadığını doğrulayan çağdaş bir belge var mı?

Agamemnon’un Troya seferine katılmış tarihsel hükümdar olduğunu doğrulayan çağdaş bir belge bilinmiyor. Sonraki Yunan anlatıları, savaşın katılımcılarını doğrudan belgeleyen kayıtlar olarak değerlendirilmiyor. Buradan çıkarılabilecek sonuç, Agamemnon’un tarihsel kimliğinin henüz kanıtlanmadığıdır. [1]

Miken saray yönetimlerinin yazılı kayıt tutması ise ayrı bir olgudur. Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi, bu yönetimlerin Linear B yazılı kil tablet arşivlerini belirtir. Saray yönetiminin başındaki hükümdarı tanımlamak için kullanılan unvan ise anax olarak verilir. [7]

Dolayısıyla Miken dünyasında hükümdarlık ve yazılı arşivler bulunduğunu söylemek mümkündür. Ancak anax unvanını bilmek, belirli bir hükümdarı Agamemnon olarak tanımlamak anlamına gelmez. Siz bir belgede hükümdarlık unvanıyla karşılaştığınızda, kişisel adın ayrıca doğrulanmasını aramalısınız. [1][7]

III. Hattuşili’ye atfedilen Tawagalawa Mektubu, bu ayrımı açıklayan somut bir örnektir. MÖ 13. yüzyıla ait mektup, Ahhiyawa hükümdarına büyük kral ve kardeş diye hitap eder. Ancak hükümdarın kişisel adını vermez ve onu Agamemnon olarak tanımlamaz. [6]

Miken mezarları da belirli bir kişiden daha geniş bir toplumsal çevreyi gösterir. Metropolitan Sanat Müzesi, yaklaşık MÖ 1550 tarihli kuyu mezarlarının zenginliğini değerlendirir. Bu zenginlik, güçlü bir seçkinler topluluğunun arkeolojik kanıtı olarak açıklanır. Mezarların zengin olması, içlerindeki kişilere kendiliğinden destan kahramanlarının adlarını vermez. [8]

Çağdaş belge sorusunda saray arşivleri, diplomatik mektuplar ve mezarlar birlikte düşünülmelidir. Bunların her biri Miken dünyasını aydınlatırken, Agamemnon’un kimliğini doğrulamak farklı kanıt gerektirir. [1][6][7][8]

Miken’deki altın maske kime ait?

Agamemnon Maskesi adıyla tanınan eser, 1876’da Heinrich Schliemann’ın Miken kazılarında bulundu. Buluntu yeri, A Mezar Dairesi’nin V numaralı kuyu mezarıdır. Oliver Dickinson, ünlü maskeyi bu mezarın güney gömüsüyle ilişkilendirir. [9][10]

Maskenin Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’ndeki envanter numarası NM 624 olarak kayıtlıdır. Bu numara, eseri aynı mezardaki diğer maskeden ayırmayı sağlar. Böylece genel bir Agamemnon adlandırması yerine, belirli bir arkeolojik nesne izlenebilir. [10]

Yunanistan Ulusal Anıt Arşivi, eseri sakallı bir erkeğin cenaze maskesi olarak tanımlar. Altın levhanın üzerine yüz hatları kabartılarak işlenmiş olması da kayıtta belirtilir. Agamemnon adı ise eserin geleneksel adlandırması olarak verilir. [2]

Maskenin örttüğü erkeğin kişisel adı, bu eser kaydında belirtilmiş değildir. Dolayısıyla sahibini, Miken’deki V numaralı mezara gömülmüş bir erkek olarak tanımlayabiliriz. Onun Agamemnon olduğunu söylemek için gereken kimlik bağlantısı kurulmuş değildir. [2][9]

Bu ayrım, günlük hayatta bir fotoğrafın arkasındaki ismi sorgulamaya benzer. Fotoğraftaki yüzün görünmesi, yanına sonradan yazılan adın doğruluğunu tek başına kanıtlamaz. Miken maskesinde de sakallı yüz tasviriyle Agamemnon adlandırmasını ayrı değerlendirmek gerekir. [2]

Agamemnon Maskesi neden Troya Savaşı’nın varsayılan tarihinden daha eskidir?

Yunanistan Ulusal Anıt Arşivi, altın maskeyi MÖ 16. yüzyıla tarihler. Smarthistory ise eser için yaklaşık MÖ 1550–1500 tarih aralığını verir. Bu iki tarihleme, maskeyi Troya Savaşı için önerilen dönemden önceye yerleştirir. [2][11]

Landesmuseum Mecklenburg-Vorpommern’in tanıtımında maskenin tarihi yaklaşık MÖ 1600 olarak belirtilir. Aynı kurum, varsayılan Troya Savaşı’nı MÖ 13–12. yüzyıllara yerleştirir. Bu karşılaştırma üzerinden maskenin Homeros’un savaş komutanına ait olamayacağını açıklar. [9]

Buradaki MÖ 13–12. yüzyıllar, kesinleşmiş bir savaş tarihi olarak okunmamalıdır. Troya Savaşı için önerilen dönemle maskenin tarihlendirilmesi arasında birkaç yüzyıl bulunur. Bu yüzden Agamemnon adını taşıması, eserin destandaki kişiyle çağdaş olduğunu göstermez. [9]

Siz tarihleri karşılaştırırken, maskenin yapıldığı dönemle keşfedildiği yılı da ayrı tutmalısınız. MÖ 16. yüzyıl eserin ait olduğu dönemdir; 1876 ise bulunma yılıdır. Modern kazı tarihi, altın maskenin eski sahibini belirleyen bir kimlik bilgisi sağlamaz. [2][9]

Tarihleme aralıklarının farklı genişliklerde verilmesi, Agamemnon’a aidiyet sonucunu desteklemez. MÖ 1600 veya yaklaşık MÖ 1550–1500 kabul edildiğinde aynı kronolojik sorun sürer. Her iki durumda da maske, önerilen Troya Savaşı döneminden daha eskidir. [9][11]

Schliemann’ın yorumlarıyla arkeolojik bulgular nerede ayrılır?

Schliemann, Miken mezarlarındaki altın maskeleri ve göğüslükleri mitolojik hanedanla ilişkilendirdi. Zengin buluntuları, Atreusoğulları’nın kral mezarlarını bulduğunun kanıtı olarak değerlendirdi. Ancak mezarların zenginliğiyle gömülen kişilerin adları birbirinden farklı araştırma sorularıdır. [9]

Arkeolojik bulgular, Miken’deki kuyu mezarlarını ve içlerinden çıkan altın eserleri gösterir. Schliemann’ın yorumu ise bu buluntuları mitolojik kişilerin kimlikleriyle eşleştirir. Maskenin erken tarihi, bu eşleştirmenin neden kabul edilemediğini somut biçimde açıklar. [8][9]

Maskenin kimliğiyle özgünlüğü hakkında yürütülen tartışmalar da birbirinden ayrı tutulmalıdır. William M. Calder III, 1999’da NM 624’ün sahte olduğunu ileri sürdü. İddiasına göre Schliemann, bu maskeyi keşfetmek üzere kendisi mezara yerleştirmişti. [10]

Oliver Dickinson, 2005 tarihli Hesperia makalesinde mevcut kazı belgelerini yeniden değerlendirdi. Bu incelemede NM 624’ün sahte olduğu yönündeki iddiayı reddetti. Dolayısıyla maskenin Agamemnon’a ait olmaması, onun modern bir sahte olduğunun kanıtı değildir. [10]

Schliemann’ın mitolojik özdeşleştirmesini reddetmekle Calder’in sahtecilik iddiasını benimsemek aynı sonuç değildir. Dickinson’ın değerlendirmesi, kazı belgelerinin bu ikinci iddiayı desteklemediği yönündedir. [10]

Kısa kronoloji

Agamemnon tartışmasında eserin tarihi, edebî anlatı ve kazı süreci birlikte anılır. Aşağıdaki sıralama, Miken maskesinin ait olduğu dönemle modern tartışmaları ayırır. [2][5][9][10][11]

1. MÖ 16. yüzyıl Ulusal Anıt Arşivi’nin altın cenaze maskesi için verdiği dönem.
2. Yaklaşık MÖ 1550–1500 Smarthistory’nin maske için verdiği tarih aralığı.
3. MÖ 13–12. yüzyıllar Troya Savaşı için önerilen, kesinleşmemiş dönem.
4. MÖ 458 Aiskhylos’un Agamemnon tragedyasının tarihi.
5. 1876 Ünlü altın maskenin Schliemann’ın Miken kazılarında bulunması.
6. 28 Kasım 1876 Dickinson’ın ünlü sözden ayrı değerlendirdiği, Schliemann’ın belgelenmiş telgrafının tarihi.
7. 1999 Calder’in maskeye ilişkin sahtecilik iddiasını yayımlaması.
8. 2005 Dickinson’ın sahtecilik iddiasına karşı belge incelemesini yayımlaması.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Maskenin kulak çevresindeki delikler, cenazede nasıl kullanıldığına ilişkin ipucu sunar. Ulusal Anıt Arşivi, deliklerin altın levhanın yüze iple tutturulduğunu düşündürdüğünü belirtir. Böylece küçük bir fiziksel ayrıntı, eserin cenaze işlevini anlamaya yardımcı olur. [2]

Dickinson’ın belge yorumunda, ünlü maskenin adıyla ilgili başka bir ayrım vardır. Schliemann’ın başlangıçta Agamemnon’la ilişkilendirdiği yüz, NM 624’ün örttüğü güney gömüsüne ait değildi. Aynı mezardaki NM 623 maskesinin örttüğü kuzey gömüsüyle bağlantılıydı. [10]

Schliemann’a atfedilen, Agamemnon’un yüzüne baktığı yönündeki ünlü söz de dikkat gerektirir. Dickinson, bu anlatıyı belgelenmiş 28 Kasım 1876 tarihli telgraftan ayırır. Sözü, tekrar yoluyla gerçek kabul edilen bir anlatı olarak değerlendirir. [10]

Dickinson’ın sahtecilik iddiasına karşı kullandığı dayanaklardan biri, kazının denetim koşullarıdır. Kazı, Panagiotis Stamatakis’in sürekli denetiminde ve Yunan askerlerinin gözetiminde yürütülmüştür. Dickinson, bu koşulları mezara gizlice sahte maske yerleştirilmesi iddiasına karşı değerlendirir. [10]

Landesmuseum Mecklenburg-Vorpommern sayfasındaki 26 × 26,5 santimetrelik nesne ise bir replikadır. Sayfada tanıtılan kopyayla Atina’daki özgün maskeyi birbirinden ayırmak gerekir. Bu ölçüleri doğrudan özgün eserin ölçüleri olarak aktarmak doğru olmaz. [9]

Siz gezi planınızı yaparken, Miken’deki buluntu yeriyle bugünkü koruma yerini ayırabilirsiniz. Özgün altın maske, Miken ören yerinde değil, Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’ndedir. Dolayısıyla kazının gerçekleştiği yeri gezmekle özgün eseri görmek farklı duraklar gerektirir. [9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Encyclopedia.com — Agamemnon, Drama for Students encyclopedia.com
2. SearchCulture — Yunanistan Ulusal Anıt Arşivi, Gold death-mask of a man searchculture.gr
3. Vikipedi — Agamemnon tr.wikipedia.org
4. Wikipedia — Agamemnon en.wikipedia.org
5. MIT Internet Classics Archive — Aeschylus, Agamemnon classics.mit.edu
6. Cambridge University Press — Nicholas G. Blackwell, Architecture and Politics in Mycenaean Greece assets.cambridge.org
7. Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi — Collection of Mycenaean Antiquities namuseum.gr
8. The Metropolitan Museum of Art — Mycenaean Civilization metmuseum.org
9. Landesmuseum Mecklenburg-Vorpommern — Sogenannte Maske des Agamemnon landesmuseum-mv.de
10. Oliver Dickinson — The “Face of Agamemnon”, Hesperia 74, 2005 ascsa.edu.gr
11. Smarthistory — Mask of Agamemnon smarthistory.org

Görsel: Tailed jay (Graphium agamemnon menides).jpg — Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0