İspan qəzəbi: 1576-cı ildə Antverpen niyə talan edildi?

İspan qəzəbi (İspanyol Öfkesi) Niderland üsyanı (Hollanda İsyanı) zamanı, 1572–1579-cu illərdə əsasən İspaniya Habsburqlarının ordularının törətdiyi şəhər talanlarına verilən addır. Ən məşhur hadisə 4–7 noyabr 1576-cı ildə Antverpenin (Anvers) talan edilməsi idi. Maaşını almayan əsgərlər hakimiyyət boşluğu şəraitində hücuma keçmişdilər. Bu vaxt şəhərlə onun qalasındakı qüvvələr arasında hərbi qarşıdurma yaranmışdı.

Maaşları ödənilməyən əsgərlər niyə silahlarını Antverpenə çevirdilər? Siz general-qubernatorun ölümündən qoşunların qalada toplaşmasına qədər hadisələri izləsəniz, hücumun yalnız maaşsız qalan əsgərlərlə izah olunmadığını görərsiniz. Burada parçalanmış hakimiyyət, rəqib ordular və dəqiq rolu hələ də mübahisə doğuran maliyyə böhranı bir araya gəlmişdi.

İspan qəzəbi nə demək idi?

İspan qəzəbi adı Niderland üsyanı zamanı baş vermiş bir neçə talanı əhatə edir. Bu ad yalnız Antverpenə aid deyil. Bununla belə, 1576-cı ilin noyabrında şəhərdə baş verən zorakılıq onun ən məşhur nümunəsinə çevrildi. Hücum Səksənillik müharibə (Seksen Yıl Savaşı) zamanı, İspaniya Niderlandında (İspanyol Hollandası), indiki Belçikanın (Belçika) sərhədləri daxilində baş vermişdi.

Antverpen böyük ticarət mərkəzi idi. XVI əsrdə şəhər şimal-qərbi Avropanın ticarət paytaxtına çevrilmişdi. İspaniya (İspanya) və Portuqaliyadan (Portekiz) gələn dənizaşırı malları Almaniya (Almanya) və İtaliyanın (İtalya) ticarət yolları ilə birləşdirirdi. Buna görə də əsgərlərin hücum etdiyi şəhər bir neçə bölgənin ticarətinin qovuşduğu məkan idi.

1576-cı ildə Antverpen niyə talan edildi?

Ödənilməyən maaşlar əsgərlərin əsas narazılıqlarından biri idi. Flandriya ordusunda (Flandre Ordusu) xidmət edən əsgərlər yığılıb qalmış maaşlarını II Filipin (II. Felipe) hökumətindən ala bilməmişdilər. Antverpenə hücumdan əvvəl, illərlə maaş almayan ispan əsgərləri 25 iyul 1576-cı ildə Aalstı (Aalst) tutmuşdular.

Siz bu narazılığı gündəlik həyatdan tanış bir vəziyyətlə əlaqələndirə bilərsiniz: maaş gözləyirsiniz, amma pul gəlmir. Bu halda isə maaşı ödənilməyənlər silahlı əsgərlər idi. Onların Aalstı tutması göstərir ki, maaş mübahisəsi noyabrdan əvvəl artıq hərbi və siyasi problemə çevrilmişdi.

Hökumətin nüfuzu da zəifləmişdi. General-qubernator Luis de Rekesens (Luis de Requesens) 5 mart 1576-cı ildə gözlənilmədən öldü. Onun ölümü Aşağı Ölkələrdə (Alçak Ülkeler) hakimiyyət boşluğu yaratdı. Beləliklə, maaş böhranı idarəçiliyin general-qubernatorun əvvəllər sahib olduğu səlahiyyət və nüfuzdan məhrum qaldığı vaxtda dərinləşirdi.

22 sentyabrda vəziyyət daha da gərginləşdi. Üsyançı əsgərləri qanundan kənar elan edən qərar Aşağı Ölkələrdəki bütün ispan qoşunlarına şamil edildi. Artıq qərar yalnız ilkin üsyançıları əhatə etmirdi. Siz sonradan Antverpenin talanında hansı əsgərlərin iştirak etdiyini nəzərdən keçirərkən bu genişlənməni də nəzərə almalısınız.

Hücuma İspaniyanın iflası səbəb olmuşdu?

Geniş yayılmış bir izah ödənilməyən maaşları İspaniya tacının iflası ilə əlaqələndirir. Bu izaha görə, bankirlər pul köçürmələrini dayandırmış, nəticədə qoşunlara ödənişlər pozulmuşdu. Beləliklə, kral hakimiyyətinin maliyyə çətinliklərindən əsgər üsyanına, oradan da Antverpenin talanına aparan birbaşa səbəb zənciri qurulur.

Mauricio Drelichman və Hans-Joachim Voth bu səbəb zəncirini mübahisələndirirlər. Onların fikrincə, 1575-ci il iflası pul köçürmələrini dayandırmamışdı. Onlar həmçinin bildirirlər ki, 1576-cı ilin avqustundan etibarən üsyanı yatırmaq üçün kifayət qədər vəsait mövcud idi. Bu şərh davam edən böhranın sadəcə istifadəyə hazır pul çatışmazlığı ilə izah olunmasını şübhə altına alır.

Burada əsgərlərin maaşlarının ödənilməməsi ilə həmin maaşların niyə ödənilmədiyinin izahını ayırmaq lazımdır. Narazılığın özü real idi. Onun arxasındakı maliyyə mexanizmi isə mübahisəlidir. Antverpendə hərbi hakimiyyətin parçalanması və Rekesensin ölümündən sonra yaranan boşluq da nəzərə alınmalıdır.

Şəhər və onun qalası necə qarşı düşərgələrə çevrildi?

Antverpenin mülki idarəçiliyinə Şampani senyoru Frederik Perrenot (Frédéric Perrenot, Champagney Lordu) başçılıq edirdi. Qalanın komandanı Sanço Davila (Sancho Dávila) idi. 3 noyabr 1576-cı ilədək Şampani Baş Ştatların (Genel Meclis) ordusunu şəhərə buraxmışdı. Davila isə ona sadiq qoşunları qalada toplamışdı.

Davila Aalst, Lir (Lier), Breda (Breda) və Maastrixtdəki (Maastricht) üsyançı ispan hissələri ilə də əlaqə saxlamışdı. Onların Antverpendə toplaşmasını təşkil etmişdi. Beləliklə, şəhər və qalada artıq cəmləşmiş qüvvələrə müxtəlif yerlərdən gələn əsgərlər də qoşulmuşdu.

Təxminən 10,000 mülki sakin qaladan gələ biləcək hücuma qarşı müvəqqəti müdafiə qurğularının tikintisinə kömək edirdi. Bu təfərrüat təhlükənin haradan gözlənildiyini göstərir. Şəhərin müdafiəçiləri yanlarındakı qaladan gələcək qoşunlara müqavimət göstərməyə hazırlaşırdılar.

Antverpenin talanı zamanı nə baş verdi?

İspan qoşunları 4 noyabr 1576-cı ildə saat 11:00-da hücuma keçdi. Onlar müvəqqəti müdafiə xətlərini yardılar. Rijksmuseum Antverpendəki İspan qəzəbini 4–7 noyabr tarixlərinə aid edir. Bu müddət hücumu və ondan sonrakı zorakılıq günlərini əhatə edir.

Şəhərdəki alman qoşunlarının komandanı qraf Eberşteyn (Eberstein Kontu) qaçmağa çalışarkən Şelda çayında (Schelde) boğuldu. Talan zamanı yüzlərlə ev yandı. Antverpenin yeni bələdiyyə binası da alovlandı. Dağıntılar həm yaşayış evlərini, həm də şəhər idarəçiliyinin mühüm binasını əhatə etdi.

Tarixçi Raymond Fagel hesab edir ki, bu hadisəyə nəzarətdən çıxmış əsgər üsyanından daha geniş çərçivədə baxmaq lazımdır. Onun şərhinə görə, Antverpenin daxilində iki ordu döyüşmüş, talan isə onların qarşıdurmasından sonra başlamışdı. Üsyançı olmayan əsgərlər də talanda iştirak etmişdilər.

Bu şərh sizin hücumu necə dəyərləndirdiyinizi dəyişir. Aalstdan gəlmiş maaşsız əsgərlər izahın bir hissəsi olaraq qalır. Lakin Şampaninin şəhərə buraxdığı qüvvələr, Davilanın topladığı qoşunlar və üsyançı olmayan əsgərlərin iştirakı da hadisənin izahına daxildir.

Neçə nəfər öldü?

Ölənlərin sayı hələ də mübahisəlidir. MAS kolleksiyasındakı təsvir hadisə dövrünün mənbələrindəki 8,000 nəfərlik təxmini rəqəmi müasir tarixçilərin 2,000–2,500 nəfərlik hesablamaları ilə müqayisə edir. Bu rəqəmləri bir-birini əvəz edən və ya eyni dərəcədə dəqiq saylar kimi qəbul etmək olmaz.

Fikir ayrılığı qırğının miqyasına aiddir. Bu hesablamalarla yanaşı, yüzlərlə evin dağıdılması və bələdiyyə binasının yanması şəhərin nə qədər geniş dağıntıya məruz qaldığını göstərir. Buna görə ölənlərin konkret sayı təxmini rəqəm kimi verilməli, həmin hesablamanın kimə aid olduğu da göstərilməlidir.

Hadisələrin xronologiyası

• 5 mart 1576: General-qubernator Luis de Rekesens gözlənilmədən öldü və hakimiyyət boşluğu yarandı.
• 25 iyul 1576: Maaşlarını almayan ispan əsgərləri Aalstı tutdular.
• 22 sentyabr 1576: Üsyançıların qanundan kənar elan edilməsi barədə qərar Aşağı Ölkələrdəki bütün ispan qoşunlarına şamil edildi.
• 3 noyabr 1576: Şampaninin Antverpendəki qüvvələri Davilanın qalada cəmləşdirdiyi qoşunlarla üz-üzə dayanmışdı.
• 4–7 noyabr 1576: Hücumun ardınca talanlar, qətllər və yanğınlar baş verdi.
• 8 noyabr 1576: Gent barışığı (Gent Uzlaşması) imzalandı.
• 1577: Antverpenin sənətkar gildiyalarının inqilabi komitələri ispan əsgərlərini əvəz etmiş alman muzdlu əsgərlərini şəhərdən qovdular.
• 17 avqust 1585: Antverpen ayrıca, on dörd ay davam edən mühasirədən sonra Aleksandr Farnezeyə (Alessandro Farnese) təslim oldu.

İspan qəzəbindən sonra nə dəyişdi?

Talan Aşağı Ölkələrdə yaşayan insanların, o cümlədən bəzi katoliklərin İspaniya Habsburqlarının hakimiyyətinə münasibətini sərtləşdirdi. Beləliklə, əsgərlərə qarşı çıxanlar mövcud dini ayrılığın hər iki tərəfində yer alırdılar. Zorakılıq ispan qoşunlarının çıxarılmasına dəstəyi gücləndirdi.

Gent barışığı 8 noyabr 1576-cı ildə, hücumun başlanmasından dörd gün sonra imzalandı. Bu razılaşma üsyançı əyalətlərlə krala sadiq əyalətləri ispan əsgərlərini qovmaq məqsədi ətrafında birləşdirdi. Antverpenin talanı həmin ortaq məqsədə əlavə güc verdi.

Antverpenin daxilində hərbi dəyişikliklər davam etdi. İspan qəzəbindən sonra ispan əsgərlərini alman muzdlu əsgərləri əvəz etdi. 1577-ci ildə şəhərin sənətkar gildiyalarına məxsus inqilabi komitələr həmin alman qoşunlarını qovdular. Deməli, ispan əsgərlərinin getməsi şəhərdəki silahlı qüvvələrlə bağlı mübahisələrə son qoymamışdı.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Tacir Yan van der Mölen (Jan van der Meulen) 3 noyabr 1576-cı ildə Kölndəki (Köln) qardaşına son məktubunu yazdı. Məktub 7 noyabrda çatdı. Ona əlavə edilmiş qeyddə İspan qəzəbinin 4 noyabrda baş verdiyi yazılmışdı. Məktub bir tacirin yazışmasını hücumun xronologiyası ilə əlaqələndirir.

Talandan sonrakı siyasi dəyişikliklər zamanı Antverpen qalasının şəhərə baxan tərəfi söküldü. Onun həyətindəki Albanın (Alba) heykəli də zədələndi. Bu addımlar şəhərin hücum təhlükəsi ilə üzləşdiyi qalanı dəyişdirdi.

MAS-da saxlanılan, müəllifi bilinməyən və 1576–1585-ci illərə aid edilən bir rəsm əsəri Qrote Markt meydanındakı (Grote Markt) İspan qəzəbini təsvir edir. Görünüş Koepoortstraat (Koepoortstraat) istiqamətindən verilib. Siz əsərə baxarkən bu qeydə alınmış baxış nöqtəsi meydanın təsvirində istiqaməti müəyyənləşdirməyə kömək edir.

Rijksmuseum-da saxlanılan başqa bir müəllifi bilinməyən əsər, 1618–1624-cü illərə aid qravüra səhnənin altında bir şeir də təqdim edir. Şeirin on altı misrası iki sütunda düzülüb. Əsər həm talanın vizual təsvirini, həm də ona verilmiş yazılı reaksiyanı qoruyub saxlayır.

Drelichman və Voth 1576-cı il əsgər üsyanının yekun razılaşma xərcini 633,000 eskudo hesablayırlar. Onlar həmçinin bildirirlər ki, bu, ordunun nə ən böyük, nə də ən uzun sürən üsyanı idi. Buna görə Antverpen hadisəsinin məşhurluğunu əsgərlərin maaş mübahisəsinin digər üsyanlarla müqayisədə ölçüsü və müddətindən ayırmaq lazımdır.

Tez-tez verilən suallar

İspan qəzəbi tək bir hadisə idi?

Xeyr. Bu ad Niderland üsyanı zamanı, 1572–1579-cu illərdə əsasən İspaniya Habsburqlarının ordularının törətdiyi talanları əhatə edir. Ən məşhur nümunə 1576-cı ilin noyabrında Antverpendə baş verənlərdir.

Əsgərlər niyə qəzəbli idilər?

Ödənilməyən maaşlar əsas narazılıqlardan biri idi. İllərlə maaş almayan ispan əsgərləri artıq 25 iyul 1576-cı ildə Aalstı tutmuşdular. Hakimiyyətin zəifliyi və Antverpendəki hərbi qarşıdurma da böhranın gedişinə təsir etmişdi.

Talan nə qədər davam etdi?

Rijksmuseum Antverpendəki İspan qəzəbini 4–7 noyabr 1576-cı il tarixlərinə aid edir. Qoşunlar 4 noyabrda saat 11:00-da hücuma başladılar və şəhərin müvəqqəti müdafiə xətlərini yardılar.

Antverpenin 1585-ci ildə təslim olması eyni hücumun bir hissəsi idi?

Xeyr. Antverpen on dörd aylıq mühasirədən sonra 17 avqust 1585-ci ildə Aleksandr Farnezeyə təslim oldu. Bu təslimolma 1576-cı ilin noyabrındakı talandan ayrı hadisə idi.

Mənbələr

1. Wikipedia — İspan qəzəbi en.wikipedia.org
2. Wikipedia — Antverpenin talanı en.wikipedia.org
3. Rijksmuseum — Antverpendə İspan qəzəbi, 1576 rijksmuseum.nl
4. Canon van Vlaanderen — İkonaların dağıdılması qəzəbi canonvanvlaanderen.be
5. Raymond Fagel — Antverpendə İspan qəzəbinin mənşəyi emlc-journal.org
6. MAS — İspan qəzəbi, AV.1980.014 search.mas.be
7. Mauricio Drelichman və Hans-Joachim Voth — Cəhənnəmdən gələn borcalana kredit vermək, Əlavə II crei.cat

FAQ

Image: Jan Portant – The Spanish Fury rages on the Market Place.jpg — unknown, Public domain