Ako danas prošetate Aksarayem ili četvrti Şehzadebaşı u Istanbulu, hodate prostorom koji je nekada bio prepun vojnika. Bili su to janjičari, sultanova vlastita plaćena pješadija. U ovom vodiču saznat ćete ko su bili, kako su ratovali, šta su nosili i kako je njihov korpus nestao tokom tri dana u junu 1826.
Šta znači riječ janjičar i ko su bili janjičari
Riječ yeniçeri znači „novi vojnik“. Označava pripadnika kapikulu pješadije, vojske neposredno vezane za osmanskog sultana.
Za razumijevanje janjičara ključni su plata i služba. Janjičarski korpus, nazvan Yeniçeri Ocağı, bio je pješadijska snaga koju je plaćala centralna vlast. Njegovi pripadnici služili su neprekidno. Janjičari su bili stalna vojska.
Zato se korpus opisuje kao elitna jedinica osmanske vojske. Pripadao je sultanu, a ne lokalnom gospodaru.
Kako je nastao janjičarski korpus
Niko vam ne može navesti pouzdanu godinu osnivanja. Mnogi prikazi povezuju nastanak korpusa s vladavinom Murada I (Murad I, 1362–1389). Prema drugom tumačenju, njegovo formiranje počelo je u vrijeme Orhan-bega (Orhan Bey). Izvori ne daju konačan odgovor o tačnom datumu.
Prema tradicionalnom kazivanju, u Galipolju (Gelibolu) je za vrijeme Murada I osnovana ustanova Acemi Ocağı. U njoj su obučavani novi janjičari. U priči o njenom osnivanju pojavljuju se imena Kara Halil i Karamanli Kara Rustem.
Prve janjičarske jedinice popunjavane su ratnim zarobljenicima. Praksa zvana penčik bila je povezana sa sultanovim pravom na jednu petinu ratnog plijena. U praksi su u sultanov dio mogli ulaziti i ljudi.
Naići ćete i na popularnu priču da je svetac Hadži Bektaš Veli lično stavio kapu na glave prvih janjičara. Turska islamska enciklopedija (TDV) ukazuje na problem: umro je prije osnivanja osmanske kneževine. Tu priču shvatite kao legendu.
Devširma: odakle su dolazili novi vojnici
Kasnije se korpus oslanjao na sistem devširme. Kršćanski dječaci, naročito s Balkana, odvođeni su iz svojih porodica. Prevođeni su na islam i odgajani za službu u osmanskoj vojsci.
Sistem se promijenio u 16. vijeku. Janjičari su tada dobili dozvolu da se žene. Njihovi sinovi primani su u korpus pod nazivom kuloğlu. Pripadnost korpusu postepeno je dobijala sve izraženiji nasljedni karakter.
Organizacija i plate janjičara u osmanskoj vojsci
Korpus nije bio jedna nediferencirana masa vojnika. Bio je podijeljen na 196 orti, odnosno četa. One su bile okupljene u tri glavne grane: džemat (cemaat), sekban (sekban) i agine čete.
Sistem isplate možete uporediti s tromjesečnom platom. Janjičari su platu, zvanu ulufa (ulûfe), primali četiri puta godišnje. Svaka isplata pokrivala je tromjesečni period. Kašnjenje je zato moglo odjednom ostaviti cijelu četu bez dovoljno novca. To je jedan od razloga zbog kojih je dan isplate imao toliku važnost u osmanskoj politici.
Kasarne: Jedrene, Istanbul i pogranične oblasti
Prije osvajanja Istanbula 1453. godine janjičarske kasarne nalazile su se u Jedrenu (Edirne). Nakon osvajanja, u Istanbulu su se nalazile kasarne Eski Odalar (Stare odaje) i Yeni Odalar (Nove odaje). Danas su to prostori oko četvrti Şehzadebaşı i Aksaray.
Nisu svi janjičari živjeli u prijestolnici. Mnogi su služili u pograničnim garnizonima. Tokom 1560-ih u pokrajini Budim (Budin) bilo je stacionirano oko 3.400 janjičara.
Janjičari u bitkama i njihovo oružje
Najpoznatija bitka u kojoj su učestvovali bila je opsada Istanbula 1453. godine. U osmanskom borbenom rasporedu janjičari su štitili središte, gdje se nalazio sam sultan.
Njihovo oružje mijenjalo se s vremenom. Vatreno oružje počeli su koristiti za vrijeme Murada II (Murad II, 1421–1444, 1446–1451). Ipak, ručno vatreno oružje postalo je glavno naoružanje većine janjičara tek oko sredine 16. vijeka. Zato slika janjičara s musketom uglavnom pripada kasnijem razdoblju.
Nisu koristili samo vatreno oružje. Muzej umjetnosti Metropolitan čuva glavu janjičarskog bojnog čekića iz 16. vijeka, izrađenu od željeza i srebra. Visoka je 16,2 centimetra i teška 428,1 gram.
Janjičarska uniforma i kapa
Uniforma je imala nekoliko prepoznatljivih dijelova. Naučni članak o janjičarskoj odjeći navodi börk, kapu od filca, čakšire, odnosno hlače, dolamu (dolama), kaput od čohe, i baranî, ogrtač za kišu.
Ista studija iz 2024. godine navodi da su evropski očevici opisivali različitu gornju odjeću i pokrivala za glavu u ratu i miru. Zato nije postojala jedna odjevna kombinacija koja se svuda i u svakom razdoblju nosila na isti način.
Posebno raskošan primjerak janjičarske kape možete vidjeti u Beču. Muzej historije umjetnosti, Kunsthistorisches Museum, čuva janjičarsko pokrivalo za glavu datirano oko 1550. godine. Visoko je 52 centimetra. Izrađeno je od filca, zlatoveza i pozlaćenog mesinga.
Od vojnika do političke sile
Korpus je postao i izvor nemira. Prva poznata janjičarska pobuna bila je pobuna na Bučuktepeu (Buçuktepe) 1446. godine u Jedrenu.
Najdramatičniji slučaj dogodio se 1622. godine. Tokom pobune Osman II svrgnut je s prijestolja i ubijen.
Vojnici su imali vlastiti znak pobune. Kada bi janjičari iznijeli kazane svojih četa (kazan), time su pokazivali namjeru da se pobune. Taj čin bio je poznat kao kazan kaldırma, odnosno „podizanje kazana“.
Hronologija
- 14. vijek: Korpus nastaje u doba Orhan-bega i Murada I. Tačna godina je sporna.
- 1446: U Jedrenu izbija pobuna na Bučuktepeu.
- 1453: Janjičari učestvuju u osvajanju Istanbula.
- Sredina 16. vijeka: Vatreno oružje postaje glavno naoružanje većine janjičara.
- 1622: Osman II svrgnut je i ubijen tokom pobune.
- 1807–1808: Pobune prekidaju pokušaje vojnih reformi.
- 12. 6. 1826.: Na Etmeydanıju počinju vježbe novih jedinica Eşkinci.
- 15. 6. 1826.: Počinje janjičarska pobuna. Jedinice odane sultanu topovima gađaju kasarne.
- 17. 6. 1826.: Na snagu stupa ukaz o ukidanju janjičara. Zamjenjuje ih nova vojska.
Kraj korpusa: reforme i pobuna 1826. godine
Selim III započeo je vojne reforme poznate kao Nizâm-ı Cedîd. Pobune 1807. i 1808. godine prekinule su ih.
Konačni obračun uslijedio je za vrijeme Mahmuda II. Na Etmeydanıju su 12. 6. 1826. počele vježbe jedinica Eşkinci. Te vježbe izazvale su otvoreno protivljenje u janjičarskim redovima. Tri dana kasnije, 15. 6. 1826., izbila je pobuna u kasarnama na Etmeydanıju. Jedinice odane sultanu odgovorile su topovskom paljbom i granatama po kasarnama. Pobuna je ugušena.
Mahmud II potom je ukinuo korpus. Ukaz je stupio na snagu 17. 6. 1826. Osmanski izvori taj događaj nazivaju Vak'a-i Hayriyye, odnosno „Sretni događaj“. Janjičare je zamijenila nova vojska, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye. Husein-paša Aga postavljen je na novouvedenu dužnost seraskera, vrhovnog zapovjednika.
Pojedinosti koje nećete naći u turističkim vodičima
- Ukaz je objavljivan po mahalama. Pripremljeno je više od 100 primjeraka ukaza o ukidanju korpusa iz 1826. godine. Lokalni imami objavljivali su ga u istanbulskim mahalama.
- Trg je izgubio ime. Tokom obračuna s janjičarima 1826. godine, kada su kasarne srušene, Etmeydanı je preimenovan u Ahmediye Meydanı.
- Kazan je mogao značiti rat. Iznošenje kazana četa bilo je prepoznatljiv znak da se sprema pobuna.
- Čak je i bojni čekić bio ukrašen. Glava janjičarskog bojnog čekića u Muzeju umjetnosti Metropolitan izrađena je od željeza i srebra. Teška je svega 428,1 gram.
Česta pitanja
Šta znači riječ janjičar?
Riječ yeniçeri znači „novi vojnik“. Označava vojnika sultanove kapikulu pješadije.
Kada je ukinut janjičarski korpus?
Mahmud II ukinuo ga je nakon pobune 15. 6. 1826. Ukaz je stupio na snagu 17. 6. 1826.
Šta su janjičari nosili na glavi?
Prepoznatljiv dio njihove odjeće bio je börk od filca. Jedan pozlaćeni primjerak u Beču, datiran oko 1550. godine, visok je 52 centimetra.
Jesu li janjičari učestvovali u opsadi Carigrada?
Da. Učestvovali su u opsadi Istanbula 1453. godine i čuvali središte borbenog rasporeda, gdje se nalazio sultan.
Gdje su se u Istanbulu nalazile janjičarske kasarne?
Eski Odalar i Yeni Odalar nalazile su se na prostoru današnjih četvrti Şehzadebaşı i Aksaray.
Izvori
- Vikipedija — Yeniçeri tr.wikipedia.org
- TDV Islamska enciklopedija — Yeniçeri islamansiklopedisi.org.tr
- TDV Islamska enciklopedija — Vak'a-i Hayriyye islamansiklopedisi.org.tr
- TÜBİTAK Enciklopedija društvenih nauka — Vak'a-i Hayriye ansiklopedi.tubitak.gov.tr
- Vikipedija — Janjičar en.wikipedia.org
- Enciklopedija Osmanskog carstva — Janjičari (Ágoston i Masters) psi424.cankaya.edu.tr
- ARIŞ — Analiza janjičarske odjeće aris.gov.tr
- Muzej bez granica — Janjičarska kapa islamicart.museumwnf.org
- Muzej umjetnosti Metropolitan — Glava janjičarskog bojnog čekića metmuseum.org
Image: Lambert Wyts – Agha of the Janissaries and a Bölük of the Janissaries.jpg — Lambert Wyts, CC0
