Okupacija Istanbula: 1918. i turska nacionalna borba

Okupacija Istanbula (İstanbul) počela je 13. 11. 1918., kada je saveznička flota stigla pred osmansku prijestolnicu. Uslijedile su vojna okupacija i blokada. Formalna okupacija počela je 16. 3. 1920. Ako naiđete na oba datuma, imajte na umu da označavaju različite faze iste okupacije.

Grad je postao i uporište otpora. Tokom turske nacionalne borbe 1919–1922. tajne organizacije slale su oficire, oružje i municiju iz Istanbula u Anadoliju. Okupirana prijestolnica zato ima dvostruko mjesto u historiji te borbe: kao grad pod stranom kontrolom i kao izvor podrške.

Šta je dovelo do okupacije Carigrada nakon Prvog svjetskog rata?

Primirje u Mudrosu, potpisano 30. 10. 1918., označilo je izlazak Osmanskog carstva iz Prvog svjetskog rata. Njime je počeo proces koji je doveo do okupacije Istanbula. Dolazak savezničke flote 13. 11. 1918. prenio je taj proces neposredno u prijestolnicu.

Mustafa Kemal-paša (Mustafa Kemal Paşa) stigao je iz Adane u Istanbul istog dana. Njegov dolazak i pojava savezničke flote vezani su za isti datum: 13. 11. 1918. Ako te događaje posmatrate zajedno, lakše ćete pratiti njegovu povezanost s okupiranim gradom prije kasnijih parlamentarnih zbivanja u Ankari.

Ko je provodio savezničku okupaciju Carigrada?

U okupaciji 1918–1923. učestvovale su Britanija, Francuska, Italija i Grčka. Izrazi saveznička okupacija i okupacija Antante ovdje označavaju istu okupaciju osmanske prijestolnice. Britanija je imala značajnu ulogu, ali je u okupaciji grada učestvovalo više sila.

Njihove nadležnosti razlikovale su se i unutar Istanbula. Policijske nadležnosti podijeljene su po gradskim područjima 10. 2. 1919. Francuzima je pripalo historijsko poluostrvo. Britancima su pripale Pera i Galata. Italijanima su pripali Kadikoj (Kadıköy) i Uskudar (Üsküdar). Ta podjela pokazuje kako je okupacija bila raspoređena po gradu, izvan samog prisustva flote pred obalom.

Šta se dešavalo u okupiranom Carigradu 1919. godine?

Raspoređivanje vojske nastavilo se i nakon prvog dolaska. Italijanski bataljon iskrcao se u Galati 7. 2. 1919. Imao je 19 oficira i 740 vojnika. Narednog dana stigla su još 283 karabinjera, koji su preuzeli policijske dužnosti.

Okupirani grad obilježili su i javni protesti. Na skupu na Sultanahmetu 23. 5. 1919. Halide Edip pozvala je stanovništvo na borbu protiv okupacije Izmira (İzmir). Skup je povezao događaje izvan grada s političkim djelovanjem u okupiranom Istanbulu.

Vojno prisustvo ostalo je veliko i kasnije te godine. Prema istraživanju Zekerije Turkmena (Zekeriya Türkmen), savezničke okupacione snage u Istanbulu brojale su više od 50.000 pripadnika do 5. 11. 1919. Taj broj pokazuje da su dolazak italijanskih jedinica i podjela policijskih nadležnosti bili dio mnogo šireg vojnog raspoređivanja.

Kako je parlament radio pod okupacijom?

Posljednji saziv osmanskog Predstavničkog doma počeo je rad 12. 1. 1920. Istanbul je već bio pod faktičkom okupacijom. Parlament je, dakle, nastavio djelovati između dolaska flote i formalne okupacije u martu.

Dom je na tajnoj sjednici 28. 1. 1920. usvojio Misak-ı Millî, odnosno Nacionalni pakt. Dana 17. 2. 1920. odlučio je da njegove rezolucije dostavi stranim parlamentima i štampi. Usvajanje i obavještavanje inostranstva bili su odvojeni koraci, poduzeti različitih datuma.

Te odluke prethodile su hapšenjima poslanika tokom formalne okupacije 16. 3. 1920. Ako pratite redoslijed parlamentarnih događaja, početak rada doma i usvajanje Nacionalnog pakta u januaru dolaze prije martovske intervencije protiv doma.

Šta se promijenilo britanskom okupacijom Carigrada u martu 1920. godine?

Ujutro 16. 3. 1920. britanski, francuski i italijanski visoki komesari uručili su notu velikom veziru Salih-paši (Salih Paşa). U njoj je objavljeno da će Istanbul biti okupiran od 10:00 tog jutra. Postojeća faktička okupacija postala je formalna.

Prilog uz notu precizirao je kontrolu nad središnjim institucijama. Predviđao je zaposjedanje ministarstava rata i mornarice, kontrolu komunikacija i strog nadzor nad policijom. Te mjere obuhvatile su vojnu upravu, protok informacija i policijsko djelovanje.

Britanski vojnici upali su tokom okupacije u policijsku stanicu Šehzadebaši (Şehzadebaşı). Ušli su i u Predstavnički dom te uhapsili neke poslanike. Tim postupcima formalna okupacija postala je neposredna intervencija i u vojne objekte i u rad parlamenta.

U martovskoj deklaraciji saveznici su tvrdili da je okupacija privremena i da joj je cilj jačanje sultanata. Mustafa Kemal-paša proglasio je okupaciju nepravednom i nevažećom. Suprotstavljene izjave pokazuju koliko su različito okupacione sile i Mustafa Kemal predstavljali isti postupak.

Kako je okupacija Istanbula bila povezana s turskom nacionalnom borbom?

Predstavnički dom održao je posljednju sjednicu 18. 3. 1920. i obustavio rad. Mustafa Kemal-paša je 19. 3. 1920. izdao okružnicu kojom je pozvao na izbore za skupštinu s vanrednim ovlaštenjima u Ankari. Ti događaji uslijedili su neposredno nakon formalne okupacije.

Posljednji saziv osmanskog doma raspušten je sultanovim dekretom 11. 4. 1920. Velika narodna skupština Turske počela je rad u Ankari 23. 4. 1920. Obustava rada, raspuštanje i otvaranje nove skupštine bili su zasebni događaji u premještanju parlamentarnog djelovanja prema Ankari.

Istanbul je nastavio pružati podršku i preko tajnih organizacija. Karakol Cemiyeti, Felah Grubu i Müdafaa-i Milliye Teşkilatı slale su oficire, oružje i municiju u Anadoliju tokom 1919–1922. Njihovo djelovanje povezivalo je okupirani grad s borbom kroz slanje ljudstva i vojnih zaliha.

Pojedinosti koje nećete naći u vodičima

Italijanske snage raspoređene u Galati uključivale su i vojnike i osoblje zaduženo za policijske poslove. Bataljon se iskrcao 7. 2. 1919., a 283 karabinjera stigla su narednog dana. Njihovi različiti zadaci pokazuju zašto se okupaciona sila ne može razumjeti samo na osnovu broja vojnika.

Telegrafski službenik Manastırlı Hamdi bio je među onima koji su Mustafu Kemal-pašu obavijestili o okupaciji 16. 3. 1920. Tu postoji veza sa svakodnevnim životom: i vi zavisite od poruka da biste saznali šta se dešava drugdje. U ovom slučaju telegrafski službenik prenio je vijest o okupaciji dok su i same komunikacije bile na meti mjera kontrole.

Istanbulski policajci i članovi grupe MM Grubu tajno su 21. 7. 1921. organizovali prebacivanje oružja, municije i vojne opreme iz kasarne Rami u Anadoliju. Ta konkretna operacija daje tačan datum i mjesto široj priči o tajnom snabdijevanju.

Hronologija

• 30. 10. 1918.: Potpisano je primirje u Mudrosu.
• 13. 11. 1918.: Stigla je saveznička flota i počela je faktička okupacija.
• 7. 2. 1919.: Italijanski bataljon iskrcao se u Galati.
• 10. 2. 1919.: Policijske nadležnosti podijeljene su između francuske, britanske i italijanske zone.
• 23. 5. 1919.: Na skupu na Sultanahmetu protestovalo se protiv okupacije Izmira.
• 12. 1. 1920.: Posljednji saziv osmanskog Predstavničkog doma počeo je rad.
• 28. 1. 1920.: Dom je usvojio Nacionalni pakt.
• 17. 2. 1920.: Poslanici su odlučili da njegove rezolucije dostave inostranstvu.
• 16. 3. 1920.: Počela je formalna okupacija; britanske trupe upale su u stanicu Šehzadebaši i uhapsile poslanike.
• 18. 3. 1920.: Dom je obustavio rad.
• 19. 3. 1920.: Mustafa Kemal pozvao je na izbore za skupštinu u Ankari.
• 11. 4. 1920.: Osmanski dom je raspušten.
• 23. 4. 1920.: Velika narodna skupština počela je rad u Ankari.
• 21. 7. 1921.: Vojne zalihe tajno su prebačene iz kasarne Rami prema Anadoliji.
• 24. 7. 1923.: Potpisan je Lozanski mirovni ugovor.
• 2. 10. 1923.: Završeno je povlačenje saveznika, prema studiji u časopisu Belleten.
• 6. 10. 1923.: Treći korpus ušao je u Istanbul.

Kada je završena okupacija Istanbula?

Sporazum o evakuaciji, priložen Lozanskom mirovnom ugovoru od 24. 7. 1923., zahtijevao je povlačenje iz Istanbula u roku od šest sedmica nakon što Velika narodna skupština ratifikuje ugovor. Povlačenje je, dakle, slijedilo dogovoreni raspored vezan za ratifikaciju.

Studija autora Mücahit Özçelik u časopisu Belleten smješta povlačenje britanskih, francuskih i italijanskih snaga u period od 25. 8. 1923. do 2. 10. 1923. Wikipedia na engleskom jeziku navodi 4. 10. 1923. kao datum odlaska posljednjih savezničkih trupa. Ti izvori navode različite datume završetka povlačenja. Ovdje se koristi 2. 10. 1923., prema studiji u časopisu Belleten.

Treći korpus pod komandom Šukru Naili-paše (Şükrü Naili Paşa) ušao je u Istanbul 6. 10. 1923. Taj datum postao je dan oslobođenja grada. Kada pratite završetak okupacije, razlikujte povlačenje savezničkih snaga od kasnijeg ulaska turskih trupa.

Često postavljana pitanja

Je li okupacija počela 1918. ili 1920. godine?

Faktička okupacija počela je 13. 11. 1918., dolaskom savezničke flote. Formalna okupacija počela je 16. 3. 1920.

Je li Istanbul okupirala samo Britanija?

Okupacione snage uključivale su Britaniju, Francusku, Italiju i Grčku. Francuske, britanske i italijanske vlasti dobile su odvojene policijske zone u februaru 1919.

Kako je okupirani Istanbul pomagao otpor?

Tajne grupe slale su oficire, oružje i municiju u Anadoliju tokom 1919–1922. Operacija u kasarni Rami 21. 7. 1921. bila je jedan konkretan primjer prebacivanja zaliha.

Zašto je 6. 10. dan oslobođenja Istanbula?

Treći korpus Šukru Naili-paše ušao je u Istanbul 6. 10. 1923. Taj ulazak postao je događaj kojim se obilježava oslobođenje grada.

Izvori

1. Časopis Centra za istraživanje Atatürka — Zekeriya Türkmen, studija o okupaciji Istanbula atamdergi.gov.tr
2. Wikipedia — İstanbul’un İşgali tr.wikipedia.org
3. Ministarstvo nacionalne odbrane — Atatürkova hronologija ata.msb.gov.tr
4. Wikipedia — Okupacija Carigrada en.wikipedia.org
5. Enciklopedija Atatürk — Skupovi tokom nacionalne borbe ataturkansiklopedisi.gov.tr
6. Ministarstvo nacionalne odbrane — Period nacionalne borbe ata.msb.gov.tr
7. Časopis Centra za istraživanje Atatürka — Ş. Can Erdem, studija o formalnoj okupaciji atamdergi.gov.tr
8. Turska akademija nauka — Tajne grupe u Istanbulu tokom perioda primirja tuba.gov.tr
9. Časopis Centra za istraživanje Atatürka — Unutrašnja sigurnost i turska policija tokom nacionalne borbe atamdergi.gov.tr
10. Enciklopedija Atatürk — Okupacija Istanbula ataturkansiklopedisi.gov.tr
11. Belleten — Mücahit Özçelik, Povlačenje saveznika iz Istanbula u turskim izvorima belleten.gov.tr

FAQ

Image: Occupation of Istanbul Seyhun Binzet Koleksiyonu 2.jpg — Bilinmiyor, Public domain