Borobudur’da 2.672 kabartma paneli ve 504 Buda heykeli bulunur. Bunların hepsi, Cava Adası’nda doğal bir tepenin çevresine kurulmuş basamaklı bir anıtın üzerindedir. Bu yazıda tapınağın nerede olduğunu, nasıl okunduğunu, neden terk edildiğini ve 19. yüzyılda nasıl yeniden açığa çıkarıldığını öğreneceksiniz.
Guinness World Records, Borobudur’u dünyanın en büyük Budist tapınağı olarak kaydeder. UNESCO yapımını MS 8. ve 9. yüzyıllardaki Şailendra Hanedanı dönemine bağlar. Tapınağın terk edilişinin kesin yılı ise bilinmez. Aşağıda bildiklerimizi ve hâlâ tartışılanları ayrı ayrı bulacaksınız.
Borobudur nerede, Endonezya’nın neresinde?
Borobudur, Endonezya’nın Cava Adası’nda yer alır. İdari olarak Orta Cava eyaletinin Magelang bölgesine bağlıdır. Yogyakarta kentinin yaklaşık 40 kilometre kuzeybatısındadır.
Haritada Yogyakarta’yı bulursanız Borobudur’u da bulursunuz. Sabah evinizden çıkıp 40 kilometre ötedeki bir noktaya gitmeyi düşünün. Tapınak ile Yogyakarta arasındaki mesafe kabaca budur.
Bu yüzden “borobudur yogyakarta” diye arayan okurlar çoğunlukla aynı yeri soruyor. Borobudur ayrı bir ada ya da kent değil, Cava’daki bir tapınak ve çevresidir.
Borobudur tapınağı ne zaman ve hangi hanedan döneminde yapıldı?
UNESCO, yapımı Şailendra Hanedanı dönemine yerleştirir. Bu dönem MS 8. ve 9. yüzyıllara denk gelir. Bunun dışında kesin bir başlangıç ya da bitiş yılı verilmez.
Türkçe Vikipedi’ye göre inşayı veya ilk kullanım amacını doğrudan açıklayan bilinen bir kayıt yoktur. Yani tapınağın kimin emriyle, hangi yılda başladığı yazılı bir belgeye dayanmaz. Bu nedenle “Borobudur’u şu kral yaptırdı” diyen kesin bir cümle kurmak doğru olmaz.
Bilinen şey şudur: Yapı, doğal bir tepenin çevresine inşa edilmiştir. Zirvesi büyük bir stupayla taçlanır. Dışarıdan bakınca basamaklı bir dağ gibi görünür.
Borobudur’un yapısı: teraslar, stupalar ve 504 Buda
Üst bölümde üç dairesel platform bulunur. Bu platformlarda 72 delikli stupa vardır. Bu stupalar, içlerine yerleştirilen Buda heykellerini çevreler.
Heykel programı toplam 504 Buda heykelinden oluşur. Balai Konservasi Borobudur bu sayıyı kendi koruma yazısında verir. Zirvedeki büyük stupa ise bu düzenin tepe noktasıdır.
UNESCO’ya göre on yükselen teras, bir Bodhisattva’nın Budalığa erişmeden önce geçmesi gereken aşamalara karşılık gelir. Üçlü dikey düzen ise Budist kozmolojisindeki üç âlemle ilişkilendirilir: arzu, biçim ve biçimsizlik.
Bu, ziyaretçi için şu anlama gelir: Aşağıdan yukarı yürümek, yapının tasarımında bir yükseliş anlatısına denk düşer. Binanın planı yalnızca estetik değil, anlam taşıyan bir düzendir.
Borobudur resimleri: kabartmalar neyi anlatır?
Endonezya Turizm Bakanlığı, Borobudur’daki kabartma panellerinin sayısını 2.672 olarak verir. “Borobudur resimleri” diye arama yapanların gördüğü taş oymaların çoğu bu panellere aittir. Bunlar boyalı resim değil, taşa işlenmiş kabartmadır.
Kabartmalarda işlenen anlatılardan biri Gandavyuha’dır. Bu anlatı, Sudhana’nın bilgeliği arayışını konu alır. Yani panelleri sırayla izleyen biri, bir gencin yolculuğunu takip eder.
Bir telefon galerisini kaydırır gibi düşünün. Her panel bir kare gibidir. Ama burada kareler galerilere yayılmıştır. Hepsi tek bir anlatının parçasıdır.
Borobudur neden terk edildi?
UNESCO, terk edilişi kesin bir yıla bağlamaz. Bunu 10. ile 15. yüzyıllar arasına yerleştirir. Aralık beş yüzyıla yakındır.
Nedeni için önerilen açıklamalar şunlardır:
- Volkanik olaylar ve siyasal merkezin Doğu Cava’ya taşınması.
- 15. yüzyıldaki İslamlaşma.
İngilizce Vikipedi, bunların kuram olduğunu ve kesin nedenin bilinmediğini belirtir. Kısacası elimizde bir tarih aralığı ve birkaç açıklama var. Kesin bir hüküm yok.
Tapınak bir göl kıyısında mıydı?
Bu soruda bilim insanları ikiye ayrılır. Murwanto ve çalışma arkadaşları, 2004 tarihli makalelerinde tortul kayıtların Borobudur’un doğal bir göl kıyısına yapıldığına işaret ettiğini savunur.
G. Thanikaimoni ise 1983 tarihli çalışmasında önceki bir polen incelemesini anar. Bu incelemede su ve bataklık bitkilerine ait iz bulunamamıştır. Yine de Thanikaimoni sonuçların ihtiyatla değerlendirilmesi gerektiğini belirtir. Yani göl kuramı ne kesin kanıtlanmış ne de kesin çürütülmüştür.
Yeniden keşif: 1814’te ağaçlar ve toprak temizlendi
Borobudur tamamen unutulmamıştı. 1814’te yerel halktan tapınak hakkında bilgi alan İngiliz yönetici Stamford Raffles, incelemeyi Hollandalı mühendis Hermann Cornelius’a verdi.
Cornelius ve 200 kişilik ekibi iki ay boyunca ağaçları ve toprağı temizledi. Böylece anıt açığa çıktı. Çalışmalar Kedu yöneticisi Christiaan Lodewijk Hartmann tarafından sürdürüldü. Borobudur kompleksi 1835’te bütünüyle açığa çıkarıldı.
Bugün bir bahçeden ya da boş arsadan yabani otları temizlediğinizde altında ne olduğunu görürsünüz. Cornelius’un ekibi ölçek dışında benzer bir iş yaptı. Ağaç ve toprak katmanını kaldırınca altından basamaklı bir yapı çıktı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Bu bölümde genel anlatılarda pek yer almayan dört olgu var.
- Cava kroniklerinde uğursuzluk anlatıları. Borobudur, 1709 ve 1757 olaylarıyla ilişkilendirilen Cava kroniklerinde uğursuzluk anlatılarına konu olmuştur. Yani yöre halkının hafızasında tapınak yaşamaya devam etmiştir.
- Sökme önerisi. 1882’de anıtın sökülüp kabartmalarının müzelere taşınması önerildi. Willem Pieter Groeneveldt’in incelemesi ise yapının yerinde korunmasını savundu.
- Gizli kaide. Dış kaplamanın altında saklı kalan kaide 1885’te keşfedildi. Bu kaidede 160 Karmawibhangga kabartma paneli vardır. Cavalı fotoğrafçı Kassian Céphas bunların tamamını belgeledi.
- Yeniden örtülen kaide. Gizli kaide 1890–1891 fotoğraflama çalışması için açıldı. Çalışma bitince yeniden örtüldü.
Tek sıra halinde dizilmiş üç yapı da dikkat çeker. Borobudur, Pawon ve Mendut tapınakları aynı doğrusal eksen üzerinde sıralanır.
Kısa kronoloji
- MS 8.–9. yüzyıllar Borobudur, Şailendra Hanedanı döneminde inşa edildi
- 10.–15. yüzyıllar UNESCO’nun verdiği geniş aralıkta tapınak terk edildi
- 1814 Raffles’ın görevlendirdiği Cornelius ve ekibi anıtı temizlemeye başladı
- 1835 Hartmann döneminde kompleksin bütünü açığa çıkarıldı
- 1882 Sökme önerisine karşı yerinde koruma savunuldu
- 1885 Gizli kaide keşfedildi
- 1890–1891 Gizli kaide fotoğraflandı ve yeniden örtüldü
- 1907–1911 Theodoor van Erp yönetiminde ilk büyük restorasyon
- 1973–1983 UNESCO desteğiyle büyük restorasyon
- 1991 Borobudur, Pawon ve Mendut UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı
- 2010 Merapi patlamasının asidik külleri anıta ulaştı
Restorasyonlar ve UNESCO Dünya Mirası
İlk büyük restorasyon Theodoor van Erp yönetiminde 1907’de başladı ve 1911’de tamamlandı. İkinci büyük restorasyon UNESCO desteğiyle 1973–1983 arasında yürütüldü.
Borobudur, doğusundaki Pawon ve Mendut tapınaklarıyla birlikte 1991’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Üç yapı birlikte “Borobudur Temple Compounds” adıyla anılır.
Tehditler bitmiş değil. Merapi Yanardağı’nın 2010 patlamasında Borobudur’a asidik kül ulaştı. UNESCO bunu koruma değerlendirmesinde anıta yönelik tehditler arasında sayar. Yani bir yanardağ, 1.000 yıldan eski bir yapıyı bugün de etkileyebiliyor.
Sık sorulan sorular
Borobudur nerede?
Borobudur, Endonezya’nın Cava Adası’nda, Orta Cava eyaletinin Magelang bölgesindedir. Yogyakarta kentinin yaklaşık 40 kilometre kuzeybatısında yer alır.
Borobudur’u kim, ne zaman yaptırdı?
UNESCO yapımı Şailendra Hanedanı dönemine, MS 8. ve 9. yüzyıllara tarihler. İnşaatı doğrudan anlatan bilinen bir kayıt yoktur.
Borobudur’da kaç Buda heykeli var?
Heykel programı toplam 504 Buda heykelinden oluşur. Bunların 72’si, üst bölümdeki dairesel platformlarda delikli stupaların içinde durur.
Borobudur ne zaman UNESCO Dünya Mirası oldu?
Borobudur, doğusundaki Pawon ve Mendut tapınaklarıyla birlikte 1991’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Büyük restorasyon 1973–1983 arasında yapılmıştı.
Borobudur gerçekten tamamen unutuldu mu?
Hayır. Cava kroniklerinde tapınak, uğursuzluk anlatılarına konu olmuştur. 1814’te de yerel halkın verdiği bilgi üzerine İngiliz yönetimi incelemeyi başlattı.
Kaynaklar
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Borobudur Temple Compounds whc.unesco.org
- Endonezya Turizm Bakanlığı — Borobudur indonesia.travel
- İngilizce Wikipedia — Borobudur en.wikipedia.org
- Türkçe Vikipedi — Borobudur tr.wikipedia.org
- Guinness World Records — Largest Buddhist temple guinnessworldrecords.com
- Balai Konservasi Borobudur — Internalisasi Pelestarian Candi Borobudur kebudayaan.kemdikbud.go.id
- Getty Research Institute — Kassian Cephas Views of Java getty.edu
- Balai Konservasi Borobudur — Kassian Céphas, Fotografer Relief Karmawibhangga kebudayaan.kemdikbud.go.id
- G. Thanikaimoni — Palynological investigation on the Borobudur monument persee.fr
- Murwanto ve diğerleri — The Holocene, 2004 researchgate.net
Görsel: Borobudur-Nothwest-view.jpg — Gunawan Kartapranata, Public domain
