کتیبه بیستون در یک نگاه
کتیبه بیستون روایتی شاهانه است که برای داریوش یکم (I. Darius)، فرمانروای هخامنشی، بر کوه بیستون در ایران کنده شد. این اثر، متن‌های میخی را در کنار یک نقش‌برجسته سنگی قرار می‌دهد. موضوع آن قدرت است: داریوش چگونه مدعی تخت شد، رقیبانش را شکست داد و حق فرمانروایی خود را توضیح داد.
سه زبان کتیبه، آن را برای پژوهشگرانی هم ارزشمند کرد که می‌کوشیدند خط میخی را بخوانند. فارسی باستان، ایلامی و بابلی روایت‌هایی موازی در اختیارشان می‌گذاشت که می‌شد با هم مقایسه کرد. بااین‌حال، بیستون به‌تنهایی کلید خواندن همه خط‌ها نبود. رمزگشایی به کتیبه‌های دیگر، کشفیات پیشین و کار چندین پژوهشگر وابسته بود.
کتیبه بیستون کجاست؟
بیستون در حدود 30 کیلومتری شرق کرمانشاه در ایران قرار دارد. این محل بر مسیر تاریخی ارتباط بابل (Babil) با هند (Hindistan) است. متن کتیبه از لیدیه (Lidya)، ایونیه و کاپادوکیه (Kapadokya) در میان متصرفات داریوش نام می‌برد.
یونسکو (UNESCO) ارتفاع اثر کتیبه‌دار را حدود 15 متر و عرض آن را 25 متر توصیف می‌کند. این اثر بر صخره‌ای آهکی، در حدود 60 متری بالای دشت قرار دارد. این اندازه‌ها نشان می‌دهد چرا تهیه رونویس‌های دقیق، بخش دشواری از کار رمزگشایی بود. پژوهشگران باید تک‌تک نشانه‌ها را از سطحی بزرگ و در ارتفاع زیاد از زمین ثبت می‌کردند.
بیستون در 2006 وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شد. محدوده ثبت‌شده 187 هکتار وسعت دارد و بر اساس معیارهای فرهنگی ii و iii پذیرفته شد. بنابراین، محوطه حفاظت‌شده از ابعاد خود نقش‌برجسته کتیبه‌دار فراتر می‌رود.
کتیبه بیستون داریوش یکم چه می‌گوید؟
داریوش خود را نهمین شاه دودمانش معرفی می‌کند. او در بندهای I.4–5 می‌گوید اهورامزدا (Ahuramazda) پادشاهی را به او بخشیده است. این گفته‌ها پایه استدلال او را می‌سازند: اقتدارش هم بر تبار شاهی تکیه دارد و هم بر پشتیبانی الهی.
بند I.6 از 23 کشور زیر فرمان او نام می‌برد. لیدیه، ایونیه، کاپادوکیه و مصر در میان آن‌ها هستند.
این روایت، تغییر پادشاهی را هم توضیح می‌دهد؛ رخدادی که در کانون رسیدن داریوش به تخت قرار داشت. به گفته داریوش، گئومات (Gaumata) خود را به‌جای بردیا (Bardiya)، پسر کوروش (Kiros)، جا زد و قدرت را به دست گرفت. داریوش می‌گوید این مدعی را سرنگون کرده است. شما باید همواره به گوینده این ادعا توجه کنید: کتیبه، توضیح خود داریوش درباره رسیدنش به قدرت را حفظ کرده است.
نقش‌برجسته به این استدلال شکلی دیدنی می‌دهد. داریوش کمانی در دست دارد که نماد فرمانروایی است. پای او بر سینه پیکری افتاده قرار گرفته که گئومات معرفی شده است. دو همراه پشت سرش ایستاده‌اند. 9 اسیر با دست‌های بسته روبه‌روی او هستند و پیکر افتاده، دهمین فرد شکست‌خورده را تشکیل می‌دهد.
کتیبه بیستون به چه زبان‌هایی نوشته شده است؟
سه زبان تاریخی این اثر فارسی باستان، ایلامی و گویش بابلی زبان اکدی هستند. در فهرست CDLI، متن فارسی باستان 414 سطر دارد. نسخه دوم ایلامی 260 سطر و متن بابلی 112 سطر دارد. همین تفاوت طول متن‌ها به شما هشدار می‌دهد که نباید آرایش آن‌ها را یکسان تصور کنید.
این اثر در گذر زمان نیز تکامل یافت. رودیگر اشمیت (Rüdiger Schmitt) شکل‌گیری آن را به مراحلی در حدود 520–518 پیش از میلاد نسبت می‌دهد. او توضیح می‌دهد که اثر از ابتدا سه‌زبانه نبود. آرایش نهایی آن حاصل فرایندی از افزوده‌ها و تغییرات است، نه یک نوبت کنده‌کاری.
حتی محتوای نسخه‌ها هم در سراسر متن یکسان نیست. افزوده‌ای در ستون پنجم فارسی باستان، لشکرکشی‌ها در ایلام (Elam) و علیه سکاها (Sakalar) را شرح می‌دهد. این بخش در متن‌های اصلی دو زبان دیگر وجود ندارد. پس وقتی شما ترجمه‌ها را مقایسه می‌کنید، باید به نسخه زبانی آن‌ها توجه داشته باشید.
آیا کتیبه بیستون تبلیغات سیاسی است؟
روایت داریوش برای مشروعیت او استدلال می‌کند. او را به یک دودمان شاهی و اهورامزدا پیوند می‌دهد و رقیبان شکست‌خورده را مدعیانی دروغین معرفی می‌کند. کتیبه‌های کوتاه مربوط به مخالفانی چون آثینه (Aššina)، نیدینتو بِل (Nidintu-Bel) و اَرَخه (Arakha)، آن‌ها را متهم می‌کنند که درباره ادعای پادشاهی خود دروغ گفته‌اند.
داستان گئومات به‌ویژه محل اختلاف است. بر اساس یک فرضیه تاریخی دیگر، داریوش بردیای واقعی را کشت و برای توجیه تصاحب قدرت، داستان جعل هویت را ساخت. پی‌یر بریان (Pierre Briant) این احتمال را در مقام یک فرضیه بررسی می‌کند، نه واقعیتی اثبات‌شده. این تمایز اهمیت دارد، چون لحن قاطع کتیبه، مسئله را حل نمی‌کند.
لوح‌های بابلی تأیید می‌کنند که شاهی به نام برزیا (Barziya) یا بردیا برای چند ماه به رسمیت شناخته شده بود. این لوح‌ها به‌تنهایی روشن نمی‌کنند که آن فرمانروا بردیای واقعی بود یا گئومات. شواهد، وجود این دوره پادشاهی را تأیید می‌کنند، اما هویت پادشاه همچنان محل اختلاف است.
نسخه‌هایی از متن بیستون در بابل و جزیره الفانتین در مصر پیدا شده‌اند. بنابراین، روایت داریوش بیرون از جایگاه صخره‌ای آن هم وجود داشت. این نسخه‌ها همچنین نشان می‌دهند چرا باید اثر را پیامی شاهانه دانست که دامنه انتشارش از سطح کنده‌کاری‌شده فراتر می‌رفت.
متن سه‌زبانه چگونه به رمزگشایی خط میخی کمک کرد؟
یکی از راه‌های مهم برای خواندن فارسی باستان، تطبیق نام اشخاص و مکان‌ها با صورت‌هایی بود که از منابع یونانی شناخته شده بودند. یک نام آشنا می‌توانست به پژوهشگران در بررسی نشانه‌های ناآشنا کمک کند. تصور کنید شما نامی آشنا را روی برچسبی می‌بینید که بقیه آن خواندنی نیست: همین شناخت، نقطه شروعی برای مقایسه به شما می‌دهد.
پیشرفت‌ها پیش از رونویسی بیستون به دست راولینسون (Rawlinson) آغاز شده بود. گروتفند (Grotefend) در 1802 گام مهمی در رمزگشایی فارسی باستان برداشت. کار اولیه خود راولینسون به کتیبه‌های الوند (Elvend) در نزدیکی همدان (Hemedan) مربوط بود. بیستون به پژوهشی پیوست که از قبل نتایج و متن‌های دیگری برای تکیه کردن بر آن‌ها داشت.
راولینسون رونویسی متن فارسی باستان بیستون را در مه 1836 آغاز کرد. او بخش باقی‌مانده را در هفته نخست سپتامبر 1837 به پایان رساند. در ژانویه 1838، ترجمه دو بند نخست را به انجمن سلطنتی آسیایی (Kraliyet Asya Cemiyeti) فرستاد. نخستین بخش پژوهش مفصل او در 1846 منتشر شد.
نسخه‌های زبانی دیگر، امکان مقایسه را گسترش دادند. بااین‌حال، وسترگارد (Westergaard) و هینکس (Hincks) نخستین رمزگشایی‌های ایلامی خود را در دهه 1840 بر پایه متن‌هایی از تخت‌جمشید (Persepolis) و نقش‌رستم انجام دادند. این کار پیش از دسترسی آن‌ها به قالب‌برداری‌های بیستون بود. مسیر خواندن این زبان‌ها از چندین محوطه می‌گذشت.
کنت کاتکارت (Kenneth Cathcart) نیز این تصور را به چالش می‌کشد که بیستون به‌تنهایی خط میخی را رمزگشایی کرد. متن اصلی بابلی تازه در پایان 1851 منتشر شد. به ارزیابی او، این متن در مرحله نخست رمزگشایی اکدی تعیین‌کننده نبود. سهم بیستون را باید در چارچوب تلاشی پژوهشی و گسترده‌تر دید.
آزمونی جداگانه در 1857 انجام شد. انجمن سلطنتی آسیایی ترجمه‌های مستقل راولینسون، هینکس، تالبوت (Talbot) و اوپرت (Oppert) از کتیبه‌ای متعلق به تیگلت‌پیلسر یکم (I. Tiglat-Pileser) را مقایسه کرد. همخوانی ترجمه‌های آن‌ها موفقیت روش رمزگشایی را تأیید کرد. این آزمون درباره کتیبه دیگری بود و دامنه شواهد را از بیستون فراتر برد.
متن کامل کتیبه بیستون، ترجمه و PDF
شما می‌توانید ترجمه انگلیسی را در فایل PDF سیزده‌صفحه‌ای بیستون در وب‌سایت دانشگاه ریچموند بخوانید. این ترجمه بر پایه اثر کینگ و تامپسون (King ve Thompson) در 1907 تهیه شده و تغییراتی جزئی دارد. شماره‌گذاری بندها، یافتن بخش‌هایی مانند ادعای شاهی در I.4–5 و فهرست کشورها در I.6 را آسان‌تر می‌کند.
هنگام خواندن متن، روند شکل‌گیری اثر را در نظر داشته باشید. افزوده ستون پنجم فارسی باستان در دو نسخه اصلی زبان‌های دیگر وجود ندارد. بنابراین، بهتر است ترجمه را با توجه به نسخه و بندی بخوانید که پیش روی شماست. این نکته به‌ویژه هنگام مقایسه بخش‌ها در زبان‌های مختلف اهمیت دارد.
خط زمانی
- حدود 520–518 پیش از میلاد: بر اساس تاریخ‌گذاری اشمیت، نقش‌برجسته و نسخه‌های زبانی در چند مرحله شکل گرفتند.
- 1802: گروتفند یکی از گام‌های مهم اولیه را در رمزگشایی فارسی باستان برداشت.
- 1836–1837: راولینسون متن فارسی باستان بیستون را رونویسی کرد.
- ژانویه 1838: ترجمه دو بند نخست به انجمن سلطنتی آسیایی فرستاده شد.
- 4–10 سپتامبر 1844: راولینسون متن‌ها را دوباره رونویسی کرد.
- 1846: نخستین بخش پژوهش او درباره متن فارسی باستان بیستون منتشر شد.
- سپتامبر 1847: متن اصلی بابلی با استفاده از تلسکوپ و کمک در صعود از صخره رونویسی شد.
- 1851: پژوهش درباره متن اصلی بابلی منتشر شد.
- 1857: چهار ترجمه مستقل از کتیبه‌ای دیگر، روش رمزگشایی را تأیید کردند.
- 2006: بیستون وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شد.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
متن ایلامی در دو آرایش بر سطح‌هایی جداگانه باقی مانده است. آرایش نخست 323 سطر و دومی 260 سطر دارد. وقتی پیکر کلاه‌نوک‌تیزِ سکونخا (Skunkha)، رهبر سکاها، اضافه شد، بخشی از آرایش نخست را برداشتند. سپس متن را در جای دیگری دوباره کندند.
محدودیت فضا بر کتیبه‌های معرفی اشخاص هم اثر گذاشت. کتیبه معرفی فارسی باستان با شناسه DBe، روی لباس همان اسیری کنده شد که معرفی‌اش می‌کرد. در بخش‌های دیگر، رسوبات آهکی بعضی نشانه‌ها را پوشاندند و هم‌زمان فرسایش آن‌ها را کند کردند. هم تراکم نوشته‌ها و هم رسوبات سطحی بر آنچه خوانندگان بعدی با آن روبه‌رو شدند اثر گذاشتند.
راولینسون هنگام کار در 4–10 سپتامبر 1844، اثری شخصی از خود به جا گذاشت: نام خودش را زیر اثر کند. او در سپتامبر 1847 متن اصلی بابلی را از پشت تلسکوپ رونویسی کرد. پسری کرد از صخره بالا رفت تا به تهیه قالب‌های کاغذی کمک کند.
پرسش‌های متداول
کتیبه بیستون کجاست؟
این کتیبه بر کوه بیستون در ایران، در حدود 30 کیلومتری شرق کرمانشاه قرار دارد. جایگاه آن در مسیر تاریخی میان بابل و هند است.
کتیبه به چه زبان‌هایی نوشته شده است؟
کتیبه به فارسی باستان، ایلامی و اکدی بابلی نوشته شده است. نسخه‌ها در چند مرحله پدید آمده‌اند و در آرایش و محتوا تفاوت دارند.
پیام اصلی کتیبه چیست؟
داریوش تبار، رسیدن به پادشاهی و پیروزی‌هایش را گواه مشروعیت فرمانروایی خود معرفی می‌کند. او پادشاهی‌اش را به اهورامزدا نسبت می‌دهد و مدعیان رقیب را به فریبکاری متهم می‌کند.
فایل PDF ترجمه انگلیسی را کجا پیدا کنم؟
دانشگاه ریچموند یک فایل PDF انگلیسی 13 صفحه‌ای بر پایه اثر منتشرشده کینگ و تامپسون در 1907 ارائه می‌کند. ترجمه در این فایل با تغییراتی جزئی آمده است.
منابع
- یونسکو — بیستون whc.unesco.org
- CDLI — کتیبه بیستون cdli.earth
- دانشنامه ایرانیکا — بیستون iii iranicaonline.org
- دانشنامه ایرانیکا — گئومات iranicaonline.org
- دانشنامه ایرانیکا — راولینسون ii iranicaonline.org
- CDLJ — نخستین مشارکت‌ها در رمزگشایی سومری و اکدی cdli.earth
- دانشگاه ریچموند — ترجمه انگلیسی بیستون facultystaff.richmond.edu
FAQ
کتیبه بیستون کجاست؟
این کتیبه بر کوه بیستون در ایران، در حدود 30 کیلومتری شرق کرمانشاه قرار دارد. جایگاه آن در مسیر تاریخی ارتباط بابل با هند است.
کتیبه بیستون به چه زبان‌هایی نوشته شده است؟
این کتیبه به فارسی باستان، ایلامی و گویش بابلی زبان اکدی نوشته شده است. نسخه‌های زبانی آن در چند مرحله شکل گرفته‌اند و محتوای آن‌ها کاملاً یکسان نیست.
کتیبه بیستون چه می‌گوید؟
کتیبه، روایت داریوش یکم از تبار شاهی، رسیدن به پادشاهی و پیروزی بر رقیبانش را بازگو می‌کند. داریوش ادعا می‌کند که اهورامزدا پادشاهی را به او بخشیده و گئومات با جا زدن خود به‌جای بردیا، تخت را تصاحب کرده است.
فایل PDF ترجمه انگلیسی کتیبه بیستون را کجا بخوانم؟
دانشگاه ریچموند میزبان ترجمهای انگلیسی در 13 صفحه است. این ترجمه بر پایه اثر منتشرشده کینگ و تامپسون در 1907 تهیه شده و با تغییراتی جزئی ارائه شده است.
Image: Behistun inscription reliefs.jpg — Unknown artistUnknown artist, Public domain
